Дайлах урлаг, бизнес хоёр адил уу?

Сүүлийн үед бичлэгүүд маань бизнес чиглэл рүү нилээд хазайж байгаагаа өөрөө ч ажиглах боллоо. Учир нь би өөрөө хувийн хэвшлийн салбарынх буюу бизнес эрхлэгч юм. Гол онцлог нь би байнга хэлэх дуртай "оргүй хоосноос баялаг бий болгогч" салбар буюу оюуны салбарт л ажилладаг юм. Энэ нь өөрсдийн эрдэм мэдлэг, чадвар зэрэг гарт шууд үл баригдах баялагыг эргэлтэнд оруулахыг хэлж байгаа юм л даа. Анх их сургуульд эдийн засгийн анхан шатны хичээлүүд орж байхад энэ нь нэг л "уйтгартай, залхуутай, ач холбогдолгүй" хичээлүүдийн тоонд ордог байв гэж.. Тэр үед хурдхан шиг бүх мэргэжлийн хичээлээ үзэж дуусгаад үйлдвэрлэл, практикт гарах гэж яарсан, бага сага зүйл гадарлаж хэдэн зуухан мөр код дотор ажилладаг "мундаг" оюутан байваа.
За сэдвээсээ хазайх гэж байна. Тэгээд сүүлд хэдэн жил ажиллаж, овоо зэгсэн туршлагажсаны дараа буюу өөрийн гэсэн өмчлөл бүхий хувийн хэвшил дээрээ гарсны дараа л эдгээр хичээлүүд ямар ач холбогдолтой, зах зээлийн нийгэм гэж юу болох, хөрөнгө капитал зэргийн мөн чанарыг ухаарч эхлэснээр бизнесийн мэдлэгийн ач холбогдолыг ойлгож эхлэсэн гэх үү дээ, энэ талаар нилээд ном унших дуртай болсон юм.

Саяхан "Бизнес төлөвлөгөө ба Сүнз" номыг уншиж байхад Дайлах урлаг нь бизнес ажиллагаатай адил мөн чанартай болох санааг дэвшүүлсэн байсан нь миний бизнесийн мөн чанарын талаар өмнө бодож явсан яв цав таарч ёстой "загтнасан газар маажих" адил боллоо. Эртний хятадын алдарт жанжин Сүнз нь 13 бүлэг бүхий судар бичгийг өнөө үлдээсэн нь дэлхий алдарт бизнесменүүдийн уншиж судладаг чухал судар гэнэ. Уг номны бизнес төлөвлөгөө гаргах хэсэг нь санаа авууштай зүйлс их байсан ч надад Сүнзийн дайлах урлагын бичвэрүүд ихээхэн сонирхол татаж байв.

Дайлах буюу аян дайн нь бусдын газар нутаг, эд баялагыг эзлэн түрэмгийлэх шинж чанартай байдаг бол бизнес нь газар нутаг дахь хүмүүсийн хэрэглээг хангахаар эзлэн авдаг нь адил шинж чанартай. Мөн үүнийг эзлэн авсан эсвэл эзлэхийг хүсэгч нэгтэй өрсөлдөх тул энэ нь дайны ажиллагаа болно гэж хэлж болох. Жишээ нь:

Тагнуулын ажиллагаа:
Аливаа дайныг эхлэхээс өмнө заавал тагнуулын ажиллагааг явуулж өрсөлдөгчийн талаарх бүхий л мэдээ баримт болон тухайн дайны ажиллагаа явагдах газар нутгын талаар хангалттай мэдэж авсан тохиолдолд л дайныг эхлэх хэрэгтэй гэж өгүүлжээ. Өөрөөр хэлбэл маркетингийн судалгааг явуулж өрсөлдөгч компаний бүхий л үйлдэл, ажиллагааг мэдэж авсан бол өрсөлдөөнийг эхлүүл.

Сул тал руу довтлох:
Дайсны хамгийн хамгаалалт султай тал руу цохилт өгөх. Ухаалаг жанжид өрсөлдөгчийн сул талыг сайн мэддэг ба үүнийг тулаанд голлон ажиглана. Бизнест бол өрсөлдөгч этгээдийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний сул талыг олж харж үүнээс илүү гарсан бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг гаргах.

Удаан эхлэл, хурдан ажиллагаа:
Дайн гэдэг нь эдийн засгийн томоохон ажиллагаа тул дайныг эхлүүлэхээс өмнө бэлтгэлийг сайтар базааж авах бөгөөд сайн жанжин дайнд нэг сайн бэлдээд шууд хөдөлдөг. Харин тулааны үед хөдөлгөөн маш хурдтай бөгөөд шуурга шиг довтолгон орж, утаа адил замхран одно. Бизнест эхлэхийн өмнө сайтар төлөвлөж, бүх зүйлийг нарийвчлан сайтар тооцоолох бөгөөд харин ажиллагаа эхлэсэн даруйд гүйцэтгэлүүд хурдан, чанартай явагдах ёстой.

Тулааны идэвхжил:
Тулаанд цэргүүд өглөө их эрч хүчтэйгээр ороод, үдэд саарч, үдэш дуусдаг. Өөрөөр хэлбэл өдөржин зууралдсан тулаан нь огт ашиггүй бөгөөд эцсийн үр дүн багатай. Тулаан маш хурдан, оновчтой байхаар сайтар төлөвлөгдсөн байх ёстой бөгөөд цохилтыг хурдан өгч, тэр даруйд үр дүн харагдах ёстой. Бизнест энэ нь хамаг байдгаа шавхан өрсөлдөгчтэй удаан зууралдах хэрэггүй бөгөөд энэ нь эцэст аль алины дампуурлаар төгсч болзошгүй ба эсвэл гуравдагч хүчтэй этгээд та хоёрыг салам цохиж зах зээлийг эзэлж ч болох. Иймээс тухайн стратегийн ажиллагааны үр дүн гарахгүй удах шинжтэй стратегийг өөрчлөх хэрэгтэй.

Дайсны чадал:
Ухаалаг жанжин нь өөрөөс хэт хүчтэй дайсантай тулахаас аль болох зайлсхийдэг бөгөөд дайсан өөрөөс хэд дахин их бол зугтна, 2 дахин их бол ухраад салгаж тулна, адил бол ухаалаг тулна, цөөн бол довтолно, хэд дахин цөөн бол бүслэнэ. Энэ нь бизнест өөрийн салбарын бусад компанитай өрсөлдөхтэй адил бөгөөд хэт хүчирхэг компанитай шууд өрсөлдөөн зарлаж тэмцэлдэх нь огтоос ашиггүй болохыг харуулж буй юм.

гэх мэтчилэн дайтах урлагын тухай дүрмүүд олон бий бөгөөд цааш дэлгэрэнгүйг нь Сүнзийн өөрийн эх ном эсвэл Бизнес төлөвлөгөө ба Сүнз номоос уншина бизээ.
Сүнзийн уг дайлах урлагыг практикт хамгийн сайн харуулсан нь яах аргагүй манай өвөг дээдэс буюу Чингис, Бат, Зэлмэ, Сүбээдэй гэх мэт алдарт жанжид юм. Тэр үеийн тулааны талаар уншиж байхад өөрийн эрхгүй тэдний цэргийн чадварыг биширч догдолдог юм. Учир мэдэх хүмүүс Монголчуудад тэр үед уламжлан хадгалж ирсэн "Таван өнгөт хөлгөн судар бичиг" гэж яг ийм тулааны урлагын судар байсан ба манай өвөг дээдэс маань тэрхүү бичгийг сайтар мэддэг байж. Харин Их Юань гүрэн унаж Монголын Их хаан Төмөр Бээжингээс хөөгдөх үед тэрхүү судар алдагдсан гэдэг. Ам ярианаас бол монголчууд хөөгдөн зугтахдаа 5н замаар салж зугтсан бөгөөд эд хөрөнгө, хүн ард, ном судар гэсэн хөсгүүдийн зөвхөн судар бичиг бүхий хөсгийг хятадууд хөөсөн гэдэг. Одоогийн өвөр монгол орчимд судартай хөсөг гүйцэгдэхэд судруудыг ууланд нуусан бөгөөд үүнийг нилээд хэдэн үеэрээ эрж байсан гэдэг. Тэр нөгөө хятадын кино нь дээр хүртэл "Сэрүүн салхи сэвшин үлээж, сэлгүүцэхээс өөр ажилгүй нада, Сэтгэл сэргэм юутай сайхан" гэж балайрдаг хэн билээ нэг овжин залуутай кино дээр нэг хосгүй судар л хайгаад байдаг шүү дээ. За тэр чинь тэгвэл уг сударыг хайж байгаа нь өдгөө кино болж хүмүүсийг зугаацуулах байж л дээ. Дараахан нь хятадын нэг жанжин хэдхээн цэрэгтэй орж ирээд Хархоринг маань түймэрдэж орхиод (сүүлд комминустууд сүйтгэх төөрөгтэй байсан юм байлгүй дээ) явсан нь хятадууд цэргийн эрдэмд монголчуудыг хол хаясны илрэл гэж үздэг байна.

За сэдвээсээ хазайсан давхижийна. Манай улс анх 90 оны эхээр зах зээлийн системд шилжиж байх үеийн бизнесийнхэн Монголын Нууц Товчоонд гардаг хагархай бутархай ханлиг, овог отгуудтай адил байсан мэт санагддаг. Жижиг жижиг ханлигууд хоорондоо дайтаад, эсвэл эв найрамдалтай зэрэгцэн оршиод л.. Тэр үед баахан л тохиролцооны дэлгүүр, лангуунууд байдаг байсан шүү дээ.. Жижиг жижиг ХХК-ууд л юм даа.
Удалгүй эдгээр аймгуудаас зарим овжинууд нь бусдыгаа залгиад, дарсаар томорч эхлэцгээнэ. МСиЭс, Номин, Түшиг, САПУ, Женко, Ньюком гэх мэтчилэн холдинг, групп, корпорациуд ванлигууд болно биз дээ. Энэ үеэс эхлээд маркетинг, менежментийн жинхэнэ дайны ажиллагаанууд явагдаж эхлэсэн гэж бодогддог. Урьд 100-ын ундаа гээд энд тэндгүй эрүүл ахуйн ч шаардлага хангаддаггүй гаазтай ус савлаад зардаг байсан ХХК-уудыг МСиЭС КокаКола шууд 150-иар дараа биз дээ. Энэ чинь л аян дайн байхгүй юу...
Тэгвэл одоо Хүнсий салбарт Өгөөж, Талх Чихэр, Стимо, Бамбууш гэх мэтчилэн,
Барилгын салбарт Цаст констракшн, Эрэл, ...
Нийтийн түргэн хоолны салбарт Хаан бууз, Зочин бууз, Хүрээ бууз, өвөө бууз, эмээ бууз ...
Үүрэн телефон холбооны салбарт Мобиком, Скайтел, Юнител ... гээд дайнууд болж байна даа.

За тэгээд ванлигууд бүүр томроод улс оронг дамнаад ч байлдана. Хамгийн тод жишээ нь






















Майкрософт болон Нээлттэй Эх бүхий Програм хангамжийн ертөнц буюу бусад гээд.
Билл Гэйтс маш олон талбарт маш олон томоохон дайн хийж суудаг:
Internet Explorer vs Firefox, Mozilla, Opera, ...
C# vs Java, PHP, Perl, Python, ...
Media Player vs Mplayer, RealPlayer, Quicktime, ...
Windows vs Unix, Linux, MacOS, ...
MS Office vs OpenOffice, ...
MSN vs Yahoo, Google...
Zune vs iPod ...
гээд л байлдаж өгнө дөө.

За тэгээд ер нь амьдрал гэдэг өөрөө тэмцэл юм хойно бусадтай иймэрхүү маягаар тэмцэлддэг байж харин хамгийн хэцүү тэмцэл бол тэгээд өөрөө өөртэйгээ тэмцэлдэх, өөрийгөө ялах ялалт л гэж бодж байна. Хамгийн хэцүү дайсан болох залхуурал, зуршил, сул талаа ялсан бол та бусадтай тэмцэлдэж чадах болжээ гээд бодчиход нэг их буруудахгүй биз.

Links:
The Sun Tsu - The Art of War
Software Wars
Бат, Сүбээдэй нар Дорнод Европт

Шулмын салхи буюу Хубилайн сүйдсэн Флот

Өчигдөр шөнөжингөө хуйлран боссон харанхуй хар давалгаа үүр цайхын алдад намжиж, нар мандахад далайн хөх мандал хэзээд мөнхийн ийм амар амгалан мэт нам гүм цайвалзан дүнсийнэ.

Хэдхэн өдрийн өмнө л далайн эргээр бүрхэн байсан том том хөлөг онгоцоос өдийд юу ч үлдсэнгүй. Тэдгээрийг далайн ёроолд живүүлснээ хэнд ч мэдэгдэхгүй хэнд ч харуулахгүй гэсэн юм шиг гэм буруугаа нуусан хүчит хар далайн давалгаа гэнэт ингэж тайвширч буй нь, барьсан их олзондоо ханаж цадсан аварга араатан амс хийн нойрсохтой адил ажээ.

Гэвч мяралзан жирэлзэх торгомсог хөхөлбөр далайн мандал дээгүүр модны хэмхэрхий, хүмүүсийн эд хэрэгсэл зах хязгаар нь үл харагдам хөвөж, далайн мангас ханхаж цацан илүүдүүлэн туригсан зүйлс эргийг битүү зулсан байх нь харагдана. Салбарч хэмхэрсэн ч их бие нь засаж янзалж болохоор нүсэр том байлдааны хэдэн хөлөг онгоц эрэгт тулан зогссон байх агаад хөл дээрээ арайхийн тогтож ядсан хөхөлбөр хүрэн бор царайтай хүмүүс хуяг дуулгаа дааж ядан хуурай газарт хөл тавихын алдад бүгд элгээрээ газар тэврэн үхэдхийн унана.

Махчин шувууд, цахлай гээд зүйл бүрийн жигүүртэний далавчинд тэнгэрт дүүжлээстэй нарны цацраг газарт үл тусах агаад махчин жигүүртэнүүд эргээр зулсан үхэгсдийн шарилыг үл тоон арайхан амь тавьж амжаагүй хүмүүсийн халуун цусны үнэр аван толгой дээгүүр тасралтгүй эргэлдэж, зарим нэг нь сульдаж ядарсан хүмүүсийг тоншин алдан доошилон, хүч аван хөөрөх нь тохуурах мэт санагдана ………

Хувилай хааны усан флотыг сүйрэлд хүргэсэн шалтгааныг археологийн олдвор, түүхэн баримт сэлтийг үндэслэн шинжлэх ухааны талаас нотлон харуулахыг зорьсон баримтат бүтээл байсан юм. Баримтат киног үзэж дуусангуут араас нь яагаад ч юм дээрх зураглал толгойд эргэлдээд салахгүй байлаа. Хувилай хааны хүчирхэг усан флот далайн хар салхинд сүйдсэний дараагаар түүхэн сурвалж бичгүүдэд амьд үлдсэн гэмээн тэмдэглэгдсэн Монгол цэргүүдийн хувь заяа хэрхсэн бол гэж бодохоор болдогсон бол эргүүлэн лавшируулан судалж үзмээр санагдаж байсан юм.

Хэдийгээр энэ мэт олон асуулт эргэлдэж байсан ч үзсэн киноныхоо хүрээнд киноны уран бүтээлчид, археологчид, түүхчдийн дэлгэн харуулсан баримт нотолгоо болон интернэтэд тавигдсан бусад судалгааны нийтлэлүүдийг бага сагаар уншиж, сониучирхасан асуулт бүртээ хариулт өгөхийг оролдсоноо та бүхэнтэй хуваалцахыг хүслээ.

Олон олон түүхэн баримт бичиг, зохиол туурвилаас Хувилай хааны байгуулсан хүчирхэг Юань гүрэн, Японыг эзлэхээр хоёр ч удаа оролдлого хийн харамсалтайгаар төгссөн эмнэлэгт түүхийг бид мэдэх болсон. Харин уг баримтат киноны бусдаас ялгарах онцлог нь Хувилай хааны усан флотыг сүйрэлд хүргэсэн тэнгисийн хар салхи Япончуудын хараал хийсний үр дүнд дэгдсэн үү эсвэл усан флотын далайд гарсан он цаг хугацаа, газар нь үнэхээр байгалийн аймшигт үзэгдэлтэй нэгэн мөчид таарсан азгүйтэл байв уу гэдгийг шинжлэх ухааны талаас тайлбарлахыг оролдсон Японы археологчид, түүхч эрдэмтэдийн баримт, олдворууд байлаа.

НАМАЙГ ХОРГООХ НЭГДЭХ АСУУЛТ: Хувилай хааны гайхамшигт усан флотыг харанхуй ёроолд живүүлсэн хар салхи хэрхэн дэгдэв?

Өнөөдрийг хүртэл Kamikaze /divine wind/ гэх далайн хар салхины тухай Японы ард түмний дунд яригддаг нэгэн домог бий. Японы арлыг эзлэн түрэмгийлэх атгаг санааг агуулсан басхүү ард түмнийг зовлон гасланд унагахыг оролдох гадны хар хүчээс аварч байдаг нэгэн далдын ид шид байдаг нь тэнгисийн догшин хар салхи юм. Өөрөөр хэлбэл Японы арлуудыг эзлэн түрэмгийлэхээр далай тэнгисийг гатлан ирэгч хэн бүхэн эх газарт мөр гаргах хувьгүйгээр тэнгисийн харанхуй ёроолд үүрд нойрсох болно гэсэн домог яриа юм.

Тиймээс Японы ард түмний итгэж буйгаар Хувилайн хүчирхэг флотыг сүйрэлд хүргэсэн цорын ганц шалтгаан бол Kamikaze-гийн домгоор биелэлээ олсон далайн хар салхи юм.

Усан доорх Археологийн Олдворыг Судлах Окинава Нийгэмлэгийн археологч, түүхч эрдэмтэн Кензо Хаяашида, ард түмний дунд яригдах энэхүү домгыг дурьдаад, үхлийн хар салхи дэгдсэн тэрхүү цаг хугацаа нь Хувилай хааны хүчирхэг усан цэргийн флот Япон руу халдан довтолсон он цагтай давхцсан байж болох уу гэдгийг шинжлэх ухаан талаас тайлбарлахыг оролдлоо.

Түүхэн баримт НЭГ: 900 гаруй усан онгоц хөлөглөсөн 25 мянга гаруй цэрэг бүхий Хувилайн хааны анхны флот 1274 оны намар буюу 10 дугаар сарын эхээр Солонгосын Масанаас, Японыг эзлэхээр хөдөлсөн байна. Энэ бол Хувилай хааны Япон руу хийсэн анхны аян дайн байлаа. Ингээд 10 сард Цюсима аралд хүрч хэдэн өдрийн ширүүн тулааны дараа тус арлыг эзлэн авчээ. Цаашлаад Хокозаки болон Ики арлуудыг дараалан эзэлж, Изамү арлыг довтолжээ. Хэрэг бишдэж эхлэж буйг ойлгож, хүчирхэг дайчин эрсээс айн бэмбэгнэсэн Япончууд цэргийн хүчээ чангатгаж эхлэв.

Харин Япончуудын аз болоход 10 сарын сүүл буюу 20-ны орой далайн хүчит хар салхи дэгдэж Монголын усан флотын талаас илүүг далайн ёроолд живүүллээ. Монгол цэргийн сүр хүчээс сүнсээ зайлтал айсан Япончууд хар салхи дэгдээх хараалын ном уншиж байсантай холбоотой гэж бичиж үлдээсэн нь их байдаг.

Үнэхээр хараалын домтой холбоотой гэж үү?

Тэгвэл баримтат кинон дээр гарах шинжлэх ухааны тайлбарыг эргэн харий.

Баримтат кинон дээр далайн хар салхи судлалаар дэлхийд нэрд гарсан судлаач эрдэмтэн Жулиан Хемин хар салхины талаар шинжлэх ухааны тайлбар өгнө.

7 дугаар сараас 11-р сарын хооронд Ази Номхон далайн орнуудын эрэг орчмоор далайн хар салхи хамгийн ихээр идэвжиж дэгддэг болохыг түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн бичвэрүүдээс харж болохыг эрдэмтэн хэллээ.

Киног үзсэний дараа “typhoon” гээд гүүгэлдлээ. Үнэхээр л олон жилийн дунджаас харахад 7-11 сарын хооронд хар салхи хамгийн идэвхитэй мөнхүү далайн хар салхины хүч хамгийн өндөр байдаг нь харагдсан. /Дараах хүснэгт/

Тэгвэл Монголын усан флотын дайралт идэвхитэй хийгдэж байсан гол арал болох Такашимагийн эрэг орчмоор хамгийн сүүлд хэзээ хар салхи дэгдсэнийг харий.

2003 оны 9-р сард Японы Такашима арлаар хүчтэй хар салхи дэгдэж байжээ. Мөн түүнчлэн Японд асар их хохиролыг авчирч байсан хүчит хар салхи болсон он дарааллыг харахад 7-11 сарын хооронд Японы зүүн өмнөд хэсгээр гол голомт нь дэгдэж баруун хойшоо таран хар салхины хүч сулардаг байна. Эндээс харахад магадгүй Хувилай хааны хоёр ч удаагийн усан флот түүхэнд хамгийн том хамгийн хүчирхэг гэж тэмдэглэгдэн үлдсэнтэйгээ адилхан хамгийн азгүйн байж болох юм.

Тэгвэл Хувилай хааны илгээсэн эхний усан цэргийн флот 10 сарын 20-нд Такашима арлын ойролцоо живсэн бол хоёр дахь флот нь далайн хар салхинд хэзээ өртсөн байх вэ?

Түүхэн баримт ХОЁР: Эхний илгээсэн усан флотын тэн хагас нь далайн хар салхинд сүйрсэн тухай мэдээ авсаны дараа Хувилай хаан их сэтгэлээр унасан гэх боловч Японыг эзлэх төлөвлөгөөнөөсөө няцаахгүй байдаг. Түүний үнэнч шадарлагч туслахууд 7н жилийн турш судалгаа хийж өмнөх усан флотоосоо илүү хүчирхэг ангийг бэлтгэжээ. Энэ бол дэлхийн далай тэнгисийн усан цэргийн түүхэнд хамгийн хүчирхэг нүсэр гэж тэмдэглэгдсэн 4000 гаруй байлдааны хөлөг онгоц, 250 мянга гаруй цэргийг нэгтгэсэн асар том тэнгисийн анги байлаа.

Ингээд 1281 оны 6 сард Хувилай хааны 2 дахь хүчирхэг усан флот Японы Цюсима арал дээр хөл тавьсан байна. Хувилай хааны илгээсэн хоёр дахь усан флот дайралтаа Цюсима, Хиродо, Хаката (одоо Фукуока) болон Такашима арлуудаар хүчтэй хийж байжээ.

Ингээд Монгол цэргийн дайралт 6-р сараас 8-р сарын хооронд тасралтгүй үргэлжилж харамсалтай нь 8-р сарын 2-нд мөн л далайн хар шуурганд өртөж гол хүчээ алдан сүйрчээ. Монгол цэргийн дайралт идэвхитэй хийгдэж байсан гэх дээрх нэр бүхий арлууд нь Японы зүүн өмнөд хэсгийн арлууд бөгөөд өөрөөр хэлбэл хар салхи судлаач эрдэмтэний хэлснээр хар салхи үүсдэг голомт бүс нутаг гэсэн үг юм. Ингээд хоёр дахь усан флот мөн л хар салхи идэвхитэй дэгддэг сарууд болох 7-11-р сар гэж үзвэл Хувилай хааны хоёр дахь усан флот 8 сард далайн хар шуурганд өртсөн байгаа юм.

ДҮГНЭЛТ: Магадгүй энэ бүгдээс харахад Япончууд Хувилай хааны сүр хүчит флотоос айн, хар салхи дэгдээх divine wind буюу Kamikaze хар домыг хийж байсан байж болох ч шинжлэх ухаан талаас нь харахад Монголын усан цэрэгт яалт ч үгүй азгүйтэл таарсан байж болох талтай.

Монголын усан цэрэг ийнхүү хар салхинд өртөж сүйрсний дараагаас Kamikaze –гийн хар домд итгэх итгэл Япончуудын дунд улам хүчээ авч өнөөдрийг хүртэл энэ үзэл нь хүчтэй хадгалагдсаар ирсэн байж болох талтай. Гэхдээ үзэгч миний өнцгөөс харахад энэ бол азгүйтэл бөгөөд Монголын усан цэрэг сүйрсний дараагаас улам хүчээ аван итгэгдсэн домог болов уу гэж бодно.

Магадгүй шинжлэх ухааныг үгүйсгэх бас нэг дүгнэлт байж болох талтай. Өөрөөр хэлбэл та бидний мэдэх “Secret” киноны онол, итгэл бишрэлийн хуулиар харахад шүү дээ.

Хувилай хааны усан цэргийн сүр хүчээс айсан Японы эрх баригчид, ард түмэн болон цэргүүд далайн хар шуурга үүсгэх хар домын хараалыг маш хүчтэй хийсний улмаас хар салхи үүссэн байж болно. Тэрхүү олон мянган хүний хүсэл айдсаар дүүрсэн хар дом нь биелэлээ олж, улам цаашлаад Хувилай хааны флотыг сүйрүүлсэн хар салхи үүсэх он цаг сар, болон газрууд нь яг тэр чигтээ тогтсон байх талтай ч юм уу.

Ингээд өөрсдийнхөн хийсэн хараалаар Японы ард түмэнд асар их хохирол уй гашууг авчирсан олон олон хар салхиуд 7-р сараас11-ны сарын хооронд болж мөнхүү Монгол цэргийн дайралт идэвхитэй явагдаж байсан тэрхүү арлуудын ойр орчим нь далайн хар салхи гарах голомт болон тогтсон ч юм билүү. /Монгол цэргийн дайралт хийж байсан аралууд/

Тэгээд бодоод байхад “Secret”-ээс үүссэн хар салхи анхдагч уу, шинжлэх ухаан анхдагч уу гээд эргэлзээ надад бас л төрчихлөө.

Сүүлд нь нэмж хэлэхэд Хувилай хааны усан флотыг сүйрүүлсэн Kamikaze гэх нэр Японы тэнгисийн цэргийн үхлийн цохилт буюу Японы тэнгисийн армийн сүр хүчийг илтгэх үг болсон байна лээ. Японы Kamikaze-гийн тэнгисийн армийн сүр хүчийг илтгэсэн үхлийн цохилт нь та бүхний мэдэх Сувдан эрэг кинон дээр гарах тэрхүү ажиллагаа юм.

НАМАЙГ ХОРГООХ ХОЁР ДАХЬ АСУУЛТ: : Хар салхинаас хэн, яаж амьд гарав?

“Хувилайн сүйдсэн флот” баримтат кинон дээр ч, түүхэн эх сурвалжууд дээр ч тэнгисийн хар салхинаас амьд гарсан Монгол цэргүүд Японы гүн рүү дайтаж явсан тухай өгүүлнэ.

Тэгвэл Япончуудын далдын хар хүчээр дэгдээсэн байж болох тэрхүү хар салхинаас ямархан тэнгэрлэг хүч Монгол цэргүүдийг авч гарсан бол?

“Хувилайн сүйдсэн флот” кинон дээр гарч буй Японы эрдэмтэн Кензо Хаяашида 15 жилийн турш далайн тэнгисийн олдвор дээр судалгаа хийсэн арвин туршлагатай эрдэмтэн юм. Тэрбээр энэ хугацаанд Хакада болон Такашима арлуудын эрэг орчмын далайн гүнээс олдсон, усан онгоцны 500 гаруй модон эд ангийг судалж үзэхэд нэгэн сонирхолтой баримт олдсон байна.

Хувилай хаан хоёр дахь усан флотоо 4000 мянга гаруй хөлөг онгоц байхаар тооцож тэрхүү хөлөг онгоцуудыг нэг жилийн дотор барьж дуусгах зарлигийг шадар жанжинууддаа буулгажээ. Далай тэнгисийн байлдааны зориулалттай хөлөг онгоц бүтээхэд тухайн үедээ хөлөг онгоц хийх технологоо гайхуулж байсан дундад улсын уран дархачууд, солонгосын хөлөг онгоц хийдэг ажилчид гардан ажиллаж харин монгол жанжид зөвхөн хянан шалгах үүрэг гүйцэтгэж байв.

Нэг жилийн дотор 4000 гаруй далай тэнгисийн байлдааны хөлөг онгоцыг бүгдийг дуусгаж чадсан болов уу?

Кензо Хаяашидагийн судалгааны багийхан улаан лакаар дурайтал бичсэн Хятад ханз үсэг бүхий хөлөг онгоцны үйрч бутарсан мод олжээ. Энэ нь Chinese inspection government /Хятадын хянан шалгах хороо гэх үү дээ/ гэсэн утга бүхий ханз байлаа. 13-р зуунд тус хороо нь Дундад иргэн улсад хийсэн гол мөрний хавтгай ёроолтой завийн чанар стандартыг шалгах, хянан зохицуулах үүрэг бүхий газар байсныг түүхэн сурвалжуудад бичиж үлдээсэн байна. Өөрөөр хэлбэл чанарын шаардлага хангасан гол мөрөнд гарч болох хөлөг онгоц дээр баталгаа болгон энэхүү тамгыг дардаг байжээ. Энэ бүхнээс харахад Хувилай хааны 4000 гаруйн хөлөг онгоцонд далай тэнгисийн хүчит давалгаанд үл тэсэх, байлдааны бус зориулалттай хөлөг онгоц байсан гэсэн үг юм.

Тэнгисийн цэргийн түүхчид судлаачдын үзэж байгаагаар 13-р зууны технологоор 4000 гаруй байлдааны зориулалт бүхий, чанартай далай тэнгисийн хөлөг онгоцыг бүтээхэд дор хаяж 2-3н жил хэрэгтэй гэнэ.

Иймээс магадгүй тухайн үед Хувилай хааны жанжинууд хөлгийн тоог гүйцэхийн тулд гол мөрний хөлөг онгоцыг байлдааны зориулалтаар тоноглож флотонд нийлүүлсэн байх магадлалтай байна.

Энгийн эдгээр онгоц нь далайн хар салхины эхний хүчтэй давалгаанд нь зомгол болон үйрсэн нь дамжиггүй юм.

Тэгвэл далай тэнгисийн бусад хөлөг онгоцонд юу тохиолдсон бол? Зориулалтын, чанартай хөлөг онгоцууд хэдийг хүртэл тэсэж чадах байсан вэ?

Кензогийн багийхан далайн харанхуй ёроолд 700 гаруй жил нуугдсан бас нэгэн нууцийг ил болгох олдвор олжээ. Энэ нь далай тэнгисийн хөлөг онгоцын бат бөх чанарын амин сүнс болсон мөнхүү тэнцвэр хадгалагч тэнхлэгийн тулгуур модны үлдэгдэл юм. Тус тэнхлэг модыг шинжилэхэд чанарын шаардлага хангахааргүйгээр хийгдсэн байжээ.

Далай тэнгисийн хөлөг онгоцын хамгийн гол хэсгийг яагаад ингэж хайнга стандартын бус хийсэн байж болох уу?

Хятадын өнцөг булан бүрээс авчирсан хамгийн сайн уран дархадаар хөлөн онгоц хийх ажлыг гүйцэтгүүлж байсан гэж дээр дурьдсан. Хэдийгээр Хувилай хаан ойрын шадар туслахуудаа тухайн улсын албатаар бүрдүүлж тэд ч Хувилай хаанд үнэнч зүтгэж байсан хэдий ч энгийн ард иргэд эх орныг нь эзлэн түрэмгийлсэн харийн хаанд таагүй хандаж байсан байдаг. Хятадын түүхэн олон сурвалж бичгүүдэд энгийн ардын гаргаж байсан бослого тэмцэлийг тэмдэглэн үлдээсэн нь олон. Иймээс зориудаар энэхүү үйлдлийг хийсэн байж болох юм гэсэн таамгийг олдвор дээр хийсэн шинжилгээн дээр үндэслэн Кензогийн багийхан гаргажээ.

Иймээс чанаргүй угсарсан тэнхлэгтэй хөлөг онгоц болон гол мөрний зориулалттай хавтгай ёроолтой хөлөг онгоцууд хамгийн түрүүнд далайн ёроолд живэхэд хүрсэн бизээ.

Мэдээж асуулт хэзээд үлддэг. Үүнтэй адил аймшигт хар салхинаас амьд үлдсэн Арахаан тэргүүтэй Монгол дайчдын /зарим эх сурвалжид Монгол жанжин Арахааныг Шар тэнгисийн орчим таалал төгссөн гэдэг бол энэ баримтат кинон дээр Арахааныг тэр шуурганаас амьд үлдсэн гэж хэлж байлаа/ хувь заяа цаашид хэрхэн шийдэгдэж, тэднийг чухам ямархан хатуу ширүүн тавилан хүлээж байсныг тэнгэр мэдэх бизээ. Магадгүй энэ бүгдийн нууцыг бидэнд хэлэх баримт олдворууд ар араасаа олдох ч биз.

2003 онд Японы Нагасаки мужийн хотын Арайке тэнгисийн /Ariake sea/ эрэг орчмоос Хувилай хааны үеийн нэгэн газрын зураг олджээ. Энэхүү газрын зураг нь Японыг эзлэхээр ирсэн Монгол цэргүүдийн хэрэглэж байсан газрын зураг болох нь олон талаар батлагддаг.

Газрын зураг олдсон Арайке тэнгис /Ariake sea/ нь Хувилай хааны усан флотын гол дайралтаа хийж эцэст сүүлд нь далайн хар салхинд сүйрсэн Хакашима арлаас баруун урагшаа буюу Японы өмнөд зүгийн гол газрын нэг юм.

Тэгэхээр хар салхинаас амьд үлдсэн Монгол цэргүүд Японы дотор газар руу бага багаар нэвтрэн орж байсны баримт нь энэхүү газрын зураг бизээ.

Заа ингээд бичлэг минь дуусаж байна.

Хэрэв Хувилай хааны хүчирэг усан флот дайралт хийсэн тэрхүү цаг хугацаатай хар салхины идэхижилтийн үе таараагүй бол /мэдээж одоогийн батлаж буй шинжлэх ухаан талаасаа/ Монгол цэргүүд Японыг төвөггүйхэн эзлэн улмаар дэлхийн түүх ямархан байдалтай бичигдэх байсан болоо гэдэг асуулт ахиад л ургаад явчихлаа. Магадгүй өнөөдөр хил хязгааргүй олон улс орныг Монгол гэдэг ганцхан нэрээр хаяглах байсан ч юм билүү хэн мэдэхэв.

Холбоотой зураг, олдворууд:

Археологч, судлаач эрдэмтэн Кензо Хаяашида

Жич: Киноноос үүдсэн асуултандаа хариулт өгөхийг оролдлоо. Түүхч биш учраас зөрүүтэй зүйл байж болзошгүй юм. Ямартай ч дараах материалуудыг харж үндэслэн бичсэн болно.
Ашигласан материал:

1. “Khubilia’s lost fleet” documentary film5 http://www.dsgtv.mn/index.php//home/post/1201
2. Б.Номинчимэд, “Шулмын салхи буюу Хувилайн сүйдсэн флот: http://greathistory.blogspot.com/2007/08/blog-post.html
3. Ш.Баатар: “Хувилайн эзэнт гүрэн”: http://shbaatar.blogspot.com/
4. “Empire of Khubilia Khan” documentary film by NHK TV
5. Worst typhoon history in Japan: http://tornadoeshurricanes.suite101.com/article.cfm/super_typhoon_vera_1959
6. Tropical and pacific typhoon: http://en.wikipedia.org/wiki/Pacific_typhoon
7. Shoddy ships sank invasion of Japan: http://nautarch.tamu.edu/shiplab/randall/Upgrade2005/New Scientist.htm
8. Archeology of Kamikaze: http://nautarch.tamu.edu/shiplab/randall/Randall Index 002.htm
9. Mongolian Great History book by B.A.Hopkins
10. Google map

Атиллатай дахин уулзана

Vажар (Унгар) улсыг үүсгэн байгуулсан Арпад хааны дээд өвөг хаадын хаан аугаа их Атилла хаантай монголчууд дотно танилцах нь. “Сэмүүн” студийн уран бүтээлчид Атилла хааны тухай “Хаадын хаан Атилла” баримтат уран сайхны кино бүтээж байна. Уг бүтээлд Атилла хаан харгис хэрцгий, байлдаанч эр бус даяарчлалын үндэс суурийг тавьсан их удирдагч байсан бөгөөд Хүннү гүрэн болон Ромын эзэнт гүрнийг хамтатган захирч байс ныг өгүүлэх юм байна.

“Хаадын хаан Атилла” кино бүтээхэд Атилла хааны талаар судалгаа хийдэг Италийн Флорен цийн их сургуулийн эрдэмтэд оролцож, олон сонирхолтой баримт дэлгэсэн гэнэ. Тэд “Атиллаг харгис хэрцгий хэмээдэг байсан хандлага сүүлийн 10 жилд эрс өөрчлөгдсөн. Өдгөө түүнийг италичууд “Хаадын хаан” хэмээн магтан дуулж байна.

Агуу дайнч Атилла бол монголчуудтай угсаа нэгтэй хүн” хэмээжээ. Уран бүтээлчид Ромын эзэнт гүрнийг Хүннү гүрэнтэй нэгтгэхийг зорьсон аян дайнууд болсон түүхэн дурсгалт газруудыг кинондоо бүрэн тусгахыг хичээжээ. Баримтат уран сайхны төрлөөр бүтээж буй уг кинонд түү хэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн үйл явдлуудыг уран сайхны аргаар үзүүлэх бөгөөд Монгол, ОХУ-ын жүжигчид тоглох аж. Атилла хаантай хэлэлцээр хийхээр очсон Ромын элч нарын бүрэлдэхүүнд явсан түүхч “Атилла хаан намхавтар нуруутай, өргөн шанаа, навтгар хамартай” хэмээн тэмдэглэж үлдээснээс ази төрхтэй хүн байсныг мэдэж болох тул түүний дүрийг монгол хүн бүтээж байгаа аж. Мөн эртний язгууртны булшнаас олдсон олдвороос сэдэвлэн дүрүүдийн хувцасны зургийг гаргаж, “Монгол костюмс” компани урласан байна.

Уран бүтээлчид өнгөрсөн жил Итали, ХБНГУ, БНХАУ-д зураг авсан бол, саяхан Франц, Унгар улсад очиж, Атилла хаантай холбоотой олон сонирхолтой түүхийн баримт олж, кинондоо оруулжээ. “Сэмүүн” студийн найруулагч Б.Баяраас энэ талаар тодрууллаа.

-Франц, Унгар улсаас ганзага дүүрэн ирсэн гэсэн. Сонин сайхнаасаа хуваалцаач?

-Сая Франц, Унгарыг зориод уран бүтээлдээ томоохон шигтгээ олж ирсэн шүү. Францад очиж Атилла хааны барьж байсан сэлэмний зургийг авлаа. Хүннүгийн үеийн эд өлгийн зүйлстэй хамт олдсон энэ сэлмийг хаадын хааных гэдэгт Унгарын эрдэмтэд итгэлтэй байдаг юм билээ. Унгараас Баруун Хүннү гүрний нийслэлийг олж, кинондоо тусгалаа.

-Баруун Хүннү гүрний нийслэл нь хаана байдаг, ямар хот вэ?

-1600-гаад жилийн өмнө оршиж байсан Эцельбург гэж томоохон хотын туурь Будапеш т хотоос 20-иод км-ийн зайд байдаг юм байна. Эцель гэдэг нь Атилла гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэнэ. Унгарчууд энэ хотын туурийг тэр бүр зарлаад, очсон бүхэнд үзүүлээд байдаггүй юм билээ.

-Киноны зураг авч явахдаа Атилла хааныг судалдаг хүмүүстэй таарав уу?

-Италийн гурав, Францын нэг эрдэмтэнтэй уулзсан. Бидний өвөг дээдэс Хүннү гүрний тасархай Баруун Хүннү гүрний талаар монголчууд бага судалсан байдаг шүү дээ. Тий мээс Атилла хааныг цус урсгахаас өөрийг мэддэггүй, догшин хүн байсан мэтээр ярих нь бий. Харин европчууд Баруун Хүннү гүрэн, Атилла хааны тухай их судалсан байна. Тэр хаа ныг агуу улстөрч, удирдагч, дөрвөн хэл мэддэг боловсролтой хүн байсан гэж хүндлэн ярих болж. Энэ бүхнийг кинон доо тусгах гэж зорьж, зүтгэж байна.

-Монголчууд “Хаадын хаан Атилла”- тай хэзээ “уулзах” бол?

-Баримт, материал цуглуулах, зураг авах ажил ерөнхийдөө дууссан. Тун удахгүй үзэгчдийн хүртээл болгоно.

 Х.УЯНГА

Атиллатай дахин уулзана

Vажар (Унгар) улсыг үүсгэн байгуулсан Арпад хааны дээд өвөг хаадын хаан аугаа их Атилла хаантай монголчууд дотно танилцах нь. “Сэмүүн” студийн уран бүтээлчид Атилла хааны тухай “Хаадын хаан Атилла” баримтат уран сайхны кино бүтээж байна. Уг бүтээлд Атилла хаан харгис хэрцгий, байлдаанч эр бус даяарчлалын үндэс суурийг тавьсан их удирдагч байсан бөгөөд Хүннү гүрэн болон Ромын эзэнт гүрнийг хамтатган захирч байс ныг өгүүлэх юм байна.

“Хаадын хаан Атилла” кино бүтээхэд Атилла хааны талаар судалгаа хийдэг Италийн Флорен цийн их сургуулийн эрдэмтэд оролцож, олон сонирхолтой баримт дэлгэсэн гэнэ. Тэд “Атиллаг харгис хэрцгий хэмээдэг байсан хандлага сүүлийн 10 жилд эрс өөрчлөгдсөн. Өдгөө түүнийг италичууд “Хаадын хаан” хэмээн магтан дуулж байна.

Агуу дайнч Атилла бол монголчуудтай угсаа нэгтэй хүн” хэмээжээ. Уран бүтээлчид Ромын эзэнт гүрнийг Хүннү гүрэнтэй нэгтгэхийг зорьсон аян дайнууд болсон түүхэн дурсгалт газруудыг кинондоо бүрэн тусгахыг хичээжээ. Баримтат уран сайхны төрлөөр бүтээж буй уг кинонд түү хэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн үйл явдлуудыг уран сайхны аргаар үзүүлэх бөгөөд Монгол, ОХУ-ын жүжигчид тоглох аж. Атилла хаантай хэлэлцээр хийхээр очсон Ромын элч нарын бүрэлдэхүүнд явсан түүхч “Атилла хаан намхавтар нуруутай, өргөн шанаа, навтгар хамартай” хэмээн тэмдэглэж үлдээснээс ази төрхтэй хүн байсныг мэдэж болох тул түүний дүрийг монгол хүн бүтээж байгаа аж. Мөн эртний язгууртны булшнаас олдсон олдвороос сэдэвлэн дүрүүдийн хувцасны зургийг гаргаж, “Монгол костюмс” компани урласан байна.

Уран бүтээлчид өнгөрсөн жил Итали, ХБНГУ, БНХАУ-д зураг авсан бол, саяхан Франц, Унгар улсад очиж, Атилла хаантай холбоотой олон сонирхолтой түүхийн баримт олж, кинондоо оруулжээ. “Сэмүүн” студийн найруулагч Б.Баяраас энэ талаар тодрууллаа.

-Франц, Унгар улсаас ганзага дүүрэн ирсэн гэсэн. Сонин сайхнаасаа хуваалцаач?

-Сая Франц, Унгарыг зориод уран бүтээлдээ томоохон шигтгээ олж ирсэн шүү. Францад очиж Атилла хааны барьж байсан сэлэмний зургийг авлаа. Хүннүгийн үеийн эд өлгийн зүйлстэй хамт олдсон энэ сэлмийг хаадын хааных гэдэгт Унгарын эрдэмтэд итгэлтэй байдаг юм билээ. Унгараас Баруун Хүннү гүрний нийслэлийг олж, кинондоо тусгалаа.

-Баруун Хүннү гүрний нийслэл нь хаана байдаг, ямар хот вэ?

-1600-гаад жилийн өмнө оршиж байсан Эцельбург гэж томоохон хотын туурь Будапеш т хотоос 20-иод км-ийн зайд байдаг юм байна. Эцель гэдэг нь Атилла гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэнэ. Унгарчууд энэ хотын туурийг тэр бүр зарлаад, очсон бүхэнд үзүүлээд байдаггүй юм билээ.

-Киноны зураг авч явахдаа Атилла хааныг судалдаг хүмүүстэй таарав уу?

-Италийн гурав, Францын нэг эрдэмтэнтэй уулзсан. Бидний өвөг дээдэс Хүннү гүрний тасархай Баруун Хүннү гүрний талаар монголчууд бага судалсан байдаг шүү дээ. Тий мээс Атилла хааныг цус урсгахаас өөрийг мэддэггүй, догшин хүн байсан мэтээр ярих нь бий. Харин европчууд Баруун Хүннү гүрэн, Атилла хааны тухай их судалсан байна. Тэр хаа ныг агуу улстөрч, удирдагч, дөрвөн хэл мэддэг боловсролтой хүн байсан гэж хүндлэн ярих болж. Энэ бүхнийг кинон доо тусгах гэж зорьж, зүтгэж байна.

-Монголчууд “Хаадын хаан Атилла”- тай хэзээ “уулзах” бол?

-Баримт, материал цуглуулах, зураг авах ажил ерөнхийдөө дууссан. Тун удахгүй үзэгчдийн хүртээл болгоно.

 Х.УЯНГА

Атиллатай дахин уулзана

Vажар (Унгар) улсыг үүсгэн байгуулсан Арпад хааны дээд өвөг хаадын хаан аугаа их Атилла хаантай монголчууд дотно танилцах нь. “Сэмүүн” студийн уран бүтээлчид Атилла хааны тухай “Хаадын хаан Атилла” баримтат уран сайхны кино бүтээж байна. Уг бүтээлд Атилла хаан харгис хэрцгий, байлдаанч эр бус даяарчлалын үндэс суурийг тавьсан их удирдагч байсан бөгөөд Хүннү гүрэн болон Ромын эзэнт гүрнийг хамтатган захирч байс ныг өгүүлэх юм байна.

“Хаадын хаан Атилла” кино бүтээхэд Атилла хааны талаар судалгаа хийдэг Италийн Флорен цийн их сургуулийн эрдэмтэд оролцож, олон сонирхолтой баримт дэлгэсэн гэнэ. Тэд “Атиллаг харгис хэрцгий хэмээдэг байсан хандлага сүүлийн 10 жилд эрс өөрчлөгдсөн. Өдгөө түүнийг италичууд “Хаадын хаан” хэмээн магтан дуулж байна.

Агуу дайнч Атилла бол монголчуудтай угсаа нэгтэй хүн” хэмээжээ. Уран бүтээлчид Ромын эзэнт гүрнийг Хүннү гүрэнтэй нэгтгэхийг зорьсон аян дайнууд болсон түүхэн дурсгалт газруудыг кинондоо бүрэн тусгахыг хичээжээ. Баримтат уран сайхны төрлөөр бүтээж буй уг кинонд түү хэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн үйл явдлуудыг уран сайхны аргаар үзүүлэх бөгөөд Монгол, ОХУ-ын жүжигчид тоглох аж. Атилла хаантай хэлэлцээр хийхээр очсон Ромын элч нарын бүрэлдэхүүнд явсан түүхч “Атилла хаан намхавтар нуруутай, өргөн шанаа, навтгар хамартай” хэмээн тэмдэглэж үлдээснээс ази төрхтэй хүн байсныг мэдэж болох тул түүний дүрийг монгол хүн бүтээж байгаа аж. Мөн эртний язгууртны булшнаас олдсон олдвороос сэдэвлэн дүрүүдийн хувцасны зургийг гаргаж, “Монгол костюмс” компани урласан байна.

Уран бүтээлчид өнгөрсөн жил Итали, ХБНГУ, БНХАУ-д зураг авсан бол, саяхан Франц, Унгар улсад очиж, Атилла хаантай холбоотой олон сонирхолтой түүхийн баримт олж, кинондоо оруулжээ. “Сэмүүн” студийн найруулагч Б.Баяраас энэ талаар тодрууллаа.

-Франц, Унгар улсаас ганзага дүүрэн ирсэн гэсэн. Сонин сайхнаасаа хуваалцаач?

-Сая Франц, Унгарыг зориод уран бүтээлдээ томоохон шигтгээ олж ирсэн шүү. Францад очиж Атилла хааны барьж байсан сэлэмний зургийг авлаа. Хүннүгийн үеийн эд өлгийн зүйлстэй хамт олдсон энэ сэлмийг хаадын хааных гэдэгт Унгарын эрдэмтэд итгэлтэй байдаг юм билээ. Унгараас Баруун Хүннү гүрний нийслэлийг олж, кинондоо тусгалаа.

-Баруун Хүннү гүрний нийслэл нь хаана байдаг, ямар хот вэ?

-1600-гаад жилийн өмнө оршиж байсан Эцельбург гэж томоохон хотын туурь Будапеш т хотоос 20-иод км-ийн зайд байдаг юм байна. Эцель гэдэг нь Атилла гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэнэ. Унгарчууд энэ хотын туурийг тэр бүр зарлаад, очсон бүхэнд үзүүлээд байдаггүй юм билээ.

-Киноны зураг авч явахдаа Атилла хааныг судалдаг хүмүүстэй таарав уу?

-Италийн гурав, Францын нэг эрдэмтэнтэй уулзсан. Бидний өвөг дээдэс Хүннү гүрний тасархай Баруун Хүннү гүрний талаар монголчууд бага судалсан байдаг шүү дээ. Тий мээс Атилла хааныг цус урсгахаас өөрийг мэддэггүй, догшин хүн байсан мэтээр ярих нь бий. Харин европчууд Баруун Хүннү гүрэн, Атилла хааны тухай их судалсан байна. Тэр хаа ныг агуу улстөрч, удирдагч, дөрвөн хэл мэддэг боловсролтой хүн байсан гэж хүндлэн ярих болж. Энэ бүхнийг кинон доо тусгах гэж зорьж, зүтгэж байна.

-Монголчууд “Хаадын хаан Атилла”- тай хэзээ “уулзах” бол?

-Баримт, материал цуглуулах, зураг авах ажил ерөнхийдөө дууссан. Тун удахгүй үзэгчдийн хүртээл болгоно.

 Х.УЯНГА

Хувилай хааны мөрөөр Япон улсад

Монголын баримтат киноны хэсэг уран бүтээлчид Япон улсад ажиллаж байна. Тэд Юань гүрний арми Япон улсыг довтолсон тухай түүхэн баримтат кино бүтээх төслийн урьдчилсан судалгааны ажлыг гүйцэтгэх зорилгоор энэ аялалыг зохион байгуулжээ.

“Хувилай хаан Японыг дайлаар мордсон тухай” гэсэн ажлын нэртэй энэ төслийг Монголын Шинжлэх Ухааны Хялбаршуулсан Баримтат Кино Бүтээгчдийн Нийгэмлэгээс хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд аялалын баг Япон улсын төв болон өмнөд нутгаар нийт 20 шахам  арал, хот, тосгон, нутгаар аялж монголчуудын довтолгоонтой холбоотой 30 гаруй түүхийн дурсгалт газар орон, хөшөө дурсгалтай танилцаж, судалгааны ажил хийсэн байна.

Тухайлбал, монголчууд Японы гол арлуудад хамгийн ойрхон дөхөж довтолгоноо эхлүүлсэн Ики арал, гол тулалдаанууд өрнөж байсан Хакатагийн булан, Монголын флот далайн шургаанд сүйрсэн Такашима арал, Хувилайн сүүлчийн буюу 5 дахь элчийг цаазалсан Камакура хот зэрэг гол гол түүхэн газруудыг судалгааны аялалд хамруулжээ.

Уран бүтээлчид 2011 онд олдсон монголын байлдааны хөлөг онгоцны үлдэгдэл, монгол цэргийн булш, довтолгоонтой холбоотой эд зүйлийг хадгалж байгаа түүхийн музей зэрэг олон газарт зочилж, уламжлалт түүхийн баримт сэлтийг баталгаажуулахын зэрэгцээ нутгийн ард иргэдтэй уулзаж, тэдний ой той, аман уламжлалаар өвлөгдсөн олон сонирхолтой баримт, мэдээг цуглуулсан байна. Төсийн багийнхан мөн тулаанд үрэгдсэн хоёр талын дайчид, аррд иргэдийн дурсгалыг хүндэтгэн ёслол үйлдэж явжээ.

“Бид дэлхийн өөр хаана ч монголчуудын байлдан дагуулалтай холбоотой ийм цогц баримт, эдд өлөгтэй тааралдахгүй болов уу. Түүхийг, ялангуяа, дайсантайгаа холбоотой түүхийг эрхэмлэн хадгалж, баримт сэлтийг үр хойчдоо үлдээж чадсан японы ард түмнийг үнэхээр биширмээр байна. Мөн аялалын явцад гүн дэмжлэг үзүүлж, чин сэтгэлээсээ тусалсан бүх япон хүмүүс, Япон улсад суугаа Монгол Улсын Элчин сайдын яаманд гүн талархал илэрхийлэе” гэж киноны уран бүтээлчид ярьж байна.

Баримтат киноны ерөнхий продюсерээр Төрийн соёрхолт   жүжигчин Д.Сосорбарам, ерөнхий найруулагчаар Б.Бадрал, ерөнхий зураглаачаар Г.Жамсран нар ажиллаж байгаа бөгөөд судалгаа, шинжилгээний урьдчилсан шат дууссаны дараа, 2013 онд зураг авалт эхлэх юм байна. Юань гүрний арми 1274, 1281 онд хоер удаа Япон улсыг довтолсон юм. Эхний довтолгоонд 900 хөлөг онгоц бүхий 25 мянган цэрэг, хоер дах довтолгоонд 3000 хөлөг, 140 мянган цэрэг оролцож тэдний ихэнхи тухай бүрд тохиосон далайн хар шуурганд өртөн сүйрсэн билээ. “Монголын түүхийн энэхүү адармаатай, тэр болгон нийтийн хүртээл болоогүй хуудсын талаар монголын үзэгчдэд тодорхой ойлголт өгөх нь хамгийн гол зорилго” гэж төслийн багийнхан онцолж байна.

Т.МАШАa

Бүтээлч шүүмжлэл

Энэтхэг оронд нэгэн алдарт зураач амьдардаг байжээ. Олон хүмүүс түүний зургийг хамгийн гайхамшигтай, ямар ч өө сэвгүй гэж хэлдэг байв. Тиймээс өнгө будагт мэргэшсэн хүн буюу “Ранга Челэри”-г товчлоод “Ранга Гуру” гэж дууддаг байв.

Түүний швийг Рачижи гэдэг байв. Рачижигийн сургалтын хугацаа дуусахад тэр төгсөлтийн нэг зураг зурж багшдаа үзүүлээд үгийг нь сонсохыг хүсчээ…

Ранга Гугу түүнд”Одоо чи зураач боллоо. Тиймээс чи зургаа ард түмэнд үзүүлж тэдний үгийг сонсох хэрэгтэй. Зургаа хотын хамгийн хөл хөдөлгөөн ихтэй газар аваачиж тавь” гэжээ. Тэгээд зургаа тавихдаа хажууд нь улаан будаг бийр тавиад таалагдахгүй хэсгээ улаан хэрээсээр зурж тэмдэглэхийг хүссэн бичиг тавихыг бас зөвлөжээ. Рачижи багшийнхаа хэлсэнээр хийгээд хэд хоногийн дараа ирэхэд зураг нь улаан хэрээсээр дүүрсэн байхыг хараад сэтгэл санаагаар унажээ. Багшдаа очоод өөрт нь ямар их хэцүү байгаагаа хэлэхэд багш нь” гуниглаад хэрэггүй дээ хүү минь. Харин наад зураг аа хэчээж байгаа дахин нэг зураад аваад ир гэв.” Рачижи дахин нэг удаа зураад багшдаа үзүүлэв. Багш нь “за одоо дахиад хотын төв талбайд аваачиж тавь хажууд нь мөн л будаг бийр тавь. Гэхдээ энэ удаа таалагдаагүй хэсэг ээ зсаад зур гэж бичээрэй” гэжээ. Рачижи багшийнхаа зааснаар хийв. Хэд хоногийн дараа зургаа шалгахаар очиход зурагт нь хэн ч хүрээгүй, бийр будаг нь ч хув хуурай байжээ. Үүнийг харсан Рачижи багш дээрээ зурагаа тэврэн очиж болсон явдалыг баяртайгаар ярижээ…

Ранга Гугу “Хайрт шавь Рачижи минь эхлээд би чамд хүмүүс боломж л олдох юм бол ямар аймшигтай харгис шүүмжилдэг гэдгийг харуулах гэсэн юм… Амьдралдаа зураг зурж үзээгүй хүн хүртэл чиний зургийг шүүмжилсэн… Харин дараа нь тэднээр алдаагаа засуулахыг хүсэхэд чинь өөрөөр хэлбэл бүтээлч шүүмжлэл хүсэхэд чинь хэн ч хүрч чадаагүй. Учир нь бүтээлч шүүмжлэл хийхэд боловсрол, чадвар хэрэгтэй. Хүн мэргэжилдээ сайн байх биш бүр боловсорсон байх шаардлагатай. Хөдөлмөрийнхөө үнэ цэнийг юу хийж байгаагаа мэдэхгүй хүмүүсээс хүлээгээд хэрэггүй. Тэдний хувьд чиний хийсэн ажил юу ч биш. Тиймээс чиний хөдөлмөрийг ойлгож мэдэж чадахгүй хүмүүст хэзээ ч бүтээлээ бүү үзүүл. Тэдэнтэй энэ тухай маргалдаад ч хэрэггүй ” гэжээ
Posted by Б.Мөнхдалай

Төв Азийн Тэнгэризмийн хөдөлгөөн

Tsahar Borjigon Gerelbaatar

1990 оноос Төв Азийн Түрэг Монгол хэлний улс үндэстэнд Тэнгэризм чухал үүрэгтэй болж ирэв. Энэхүү хөдөлгөөн анх Татарстанаас эхэлж, 1997 онд Тэнгэризмийн тухай Bizneng-Yul гэдэг тогтмол хэвлэл буй болсон. Түүний дараа 2000 оноос Кыргызстан, Казахстанд өрнөсөн. Харин Буриад ба Монголд бага хүрээнд явагдаж Төв Азид тархах хандлага гарсан байна [20].

Зөвлөлт Холбоот Улс задарснаас хойш Буриадын судлаач И.С. Урбанаева “Төв Азын Тэнгэрийн тайлагдашгүй уламжлал”("Tengrianist Esoteric Traditions of Central Asia") зэрэг судалгааны бүтээл туурвисан.[21]

Марксизм унаснаас хойш, үзэл санааны хоосон орон зайг Тэнгэризмээр нөхөх оролдлогыг Киргизийн улс төрчид идэвхтэй хийж иржээ. Түүний нэг төлөөлөгч бол одоогийн Киргизийн төрийн нарийн бичгийн дарга, алтны компанийн захирал асан Дастан Сарыгулов юм. Тэрээр Тэнгэризмийн үзэл санаа, уламжлалыг сэргэн хөгжүүлэх Тэнгэр орд (Army of Tengri) хэмээх иргэдийн зохион байгуулалтыг үүсгэн байгуулжээ. Түүний байгуулсан нийгэмлэг нь албан ёсны 500,000 гишүүнтэй бөгөөд Тэнгэр судлалын олон улсыг төвийг ажиллуулж, Киргизүүдийн Тэнгэризмийн үзэл баримтлалыг боловсруулж байгаа ажээ[22].

Тэнгэризмээр сэдэв болгосон нийгмийн шинжлэх ухааны сэтгүүл, ном товхимол Киргизстанаас гадна Казахстанд ч олноор хэвлэгдэх болжээ. Энэхүү хөдөлгөөн нь улс төр ийн хүрээ, төр засгийн бодлогод тодорхой хэмжээнд нөлөөлсөн. Казахстаны ерөнхийлөгч Нурсултан Абишевич Назарбаев ба Киргизийн ерөнхийлөгч асан Аскар Акаевич Акаев нар уулзалдах үеэрээ Тэнгэризм бол Түрэг угсааны үндэстний “байгалийн” шашин болох тухай ярилцаж байжээ.

Тэнгэризмийн хөдөлгөөний зарим цөөн тооны идэвхтэн нар Тэнгэризмийг “Төрийн шашин” болгох сэргээх тухай санал санаачлаг гаргаж ирсэн нь иргэдийн дэмжлэгийг олсон бөгөөд нийгмийн оюунлаг хэсгийн хүрээллийг илүү олжээ. Исламын шашин нь Турк хүмүүсийн хувьд гаднаас орж ирсэн харь шашин бөгөөд Төв Азид үндэстний үзлийн нам бүлэглэл үгүйлэгдэж байна хэмээн тэнгэрист үзэлтэн нар үздэг. Тэнгэризмийг Орост шинэ паганисм гэж үзэх явдал ч буй. Харин Тажикстанд Зороастризмыг сэргээж байгаа ажээ[23]. Ташрамд дурдахад “Хотжилт эрчимжиж Оросжилт түргэсэж буй өнөөгийн нөхцөлд хуучин уламжлалаа сэргээх гэсэн оролдлого нь Тэнгэризм юм. Тэнгэризм нь Зөвлөлтийн үед алга болсон нүүдлийн амьдрал, гэр, мал аж ахуй, эх байгалийн хүйн холбоо зэрэг Киргиз, Казакийн өвөрмөц хэв маяг болсон унаган дүрэхээ сэргэх гэсэн үзэл санаа, хүсэл эрмэлзэл илэрхийлэл мөн. … Харин Еврейн эсрэг үзэлтэй/anti-Semitism/ холих, Барууныг эсэргүүцсэн туйлшрамтгай үзэл болон хувирч гадаад ертөнцийн дургүйцлийг хүргэхгүй байх талд анхаарвал зохино” [24] гэсэн болгоомжлол ч буй бололтой.

Тэнгэризм нь Монголд 1990-ээд оноос сэргэсэн. 1994 онд Монголын нэрт философич, доктор Т.Содномдаргиа асан Тэнгэр дээд сургуулийг[25] үндэслэн байгуулж, өөрөө тэнгэр судлалын [26] лекц уншиж байв. 2004 онд Улаанбаатар хотод доктор Г.Гэрэлбаатарын санаачлалаар Мөнх тэнгэр судлалын дэлхийн академи[27] байгуулагдаж, 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсан 800 жилийн ойд зориулан Мөнх тэнгэр судлалын олон улсын хурлыг зохион байгуулжээ[28]. Мөн тус жил “Мөнх тэнгэр судлал”[29] гэсэн ном хэвлэгдсэн. Бас энэ чиглэлд хувь нэмэр оруулсан зүтгэлтэн бол Мөнх тэнгэр судлалаар эрдэм шинжилгээний өгүүлэл[30]бичиж, Мөнх тэнгэр дээд сургууль байгуулж байсан МУИС -ын профессор, Онолын физикч, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн О.Лхагва[31] юм. Шинэ мянган гарснаас хойш Монгол сэхээтнүүдийн дотор Мөнх тэнгэр моодонд орсон гэж хэлэхэд хэтрүүлэл болохгүй болов уу. 2011 оны 11 сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар Монголын тулгар төрийн 2220, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 805, тусгаар тогтнолоо сэргээсэн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100 жилийн ойд зориулан “Мөнх тэнгэрийн бичиг” үзэсгэлэнг Үндэсний уран зургийн галерейд нээж байв[32] [33]. 2012 оны 2-р сард АН-ын ҮЗХ-ны 40 гаруй гишүүд нэгдэж "Мөнх тэнгэр" нэртэй фракц байгуулсан [34], 2012 оны 6-р сард Харанга” хамтлагийн дуучин Х.Лхагвасүрэн, “Хар сарнай” хамтлагийн дуучин С.Амармандах, “Номин талст” хамтлагийн дуучин Т.Дэлгэрмөрөн нар “Мөнх хөх тэнгэр мину” цомог, тоглолт хийхээр болсон[35]. Бөө мөргөл ба тэнгэризмээс ялгаатай Их Монгол улсын Мөнх тэнгэрийн шашин ч сэргэх[36] хандлага буй болжээ.

Номзүй:
20. Marlene Laruelle "TENGRISM: IN SEARCH FOR CENTRAL ASIA’SPIRITUAL ROOTS" Central Asia-Caucasus Analyst, 22 March 2006
21. Irina S. Urbanaeva (Урбанаева И.С.), Шаманизм монгольского мира как выражение тенгрианской эзотерической традиции Центральной Азии ("Shamanism in the Mongolian World as an Expression of the Tengrianist Esoteric Traditions of Central Asia"), Центрально-азиатский шаманизм: философские, исторические, религиозные аспекты. Материалы международного симпозиума, 20-26 июня 1996 г., Ulan-Ude (1996); English language discussion in Andrei A. Znamenski, Shamanism in Siberia: Russian records of indigenous spirituality, Springer, 2003, ISBN 978-1-4020-1740-7, 350-352.
22. http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=31177
23. Marlene Laruelle "TENGRISM: IN SEARCH FOR CENTRAL ASIA’SPIRITUAL ROOTS" Central Asia-Caucasus Analyst, 22 March 2006
24. Marlene Laruelle "TENGRISM: IN SEARCH FOR CENTRAL ASIA’SPIRITUAL ROOTS" Central Asia-Caucasus Analyst, 22 March 2006
25. http://www.tenger.edu.mn/
26. http://www.munkhtenger.com/index.php?ff=matmore&more=9
27. http://www.munkhtenger.com/index.php?ff=aca&obj=18
28. http://www.munkhtenger.com/index.php?ff=hurmore&more=3
29. "Мөнх тэнгэр судлал"УБ 2006 он http://koha.pl.ub.gov.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=11525
30. О. ЛХАГВА "МӨНХ ТЭНГЭР БОЛ ЦОГЦ ҮЗЭЛ, ЭРДЭМ" http://www.munkhtenger.com/index.php?ff=newsmore&more=50
31. http://num-spe303.blogspot.jp/search/label/%D0%91%D0%90%D0%93%D0%A8%D0%98%D0%99%D0%9D%20%D0%A4%D0%98%D0%9B%D0%9E%D0%A1%D0%9E%D0%A4%D0%98
32. http://www.president.mn/mongolian/node/2253
33. http://www.facebook.com/media/set/?set=a.10150384524017182.365664.158754272181&type=1
34. http://www.dailynews.mn/?vfile=5&vmet_id=24660&vmet_main=4241
35. http://www.montsame.mn/index.php?com=news&id=2012052216
36. http://www.facebook.com/profile.php?id=100003330618079
Like · · Share · 14 minutes ago

Практакал Шаман гэж хүний бичсэнг хуулан тавив. Сонирхолтой байж магад гээд л....
Аугаа Пачакүтигийн эриний 3-р үе

2012 оны 6-р сарын 21-ний өдөр Аугаа Пачакүтигийн буюу Шинэ Эриний 3-р үе эхэллээ хэмээн “пако” хэмээн нэрлэгддэг Өмнөд Америкийн Андын нуруунаа амьдрагч уугуул бөө нар үзэж байгаа аж. Энэхүү 3-р үе нь 6 сар үргэлжлэх бөгөөд 12-р сарын 21-нд дуусах юм байна. Яг энэ өдөр пако нарын нэрлэдгээр Шинэ Хаанчлал буюу Эрчимийн Шинэ Ертөнцийн үүд албан ёсоор нээгдэх ажээ.
Дээд тэнгэрээс буух билгийн эрчим 6 сарын 21-ний орчим цацарч эхэлсэн бөгөөд аргын эрчим нь харин 12 сарын 21ний орчим цацрах юм байна. Яг 12 сарын 21-ны өдөр тэнгэрээс цацрах арга билгийн эрчимүүд нэгдэн ууссанаар дэлхий маань Шинэ Эрчимийн Хаант улсад шилжих аж. Пако нарын итгэл үнэмшлийн дагуу эрчимийн шинэ эринд шилжсэнээр хүмүүсийн мэдрэмж өндөрсөж, юмсыг харах өнцөг нь улам өргөсөж, шинэ шинэ ойлголт төсөөллүүд бий болох ажээ.

Олонд ихэд хүндлэгдсэн Дон Мариано Киспэ хэмээх нэгэн бөөгийн хэлснээр энэхүү 3-р үеийг ашиглаад хүмүүс бид дотоод сэтгэл рүүгээ төвлөрөн, сүнсээ чиглүүлэх зөв замаа олохыг хичээх ёстой аж. Түүний зөвлөснөөр дотоод сэтгэлийнхээ дуу хоолойг анхааран сонсож, түүнийгээ дагах хэрэгтэй юм. Тэгж чадвал өөрсдийн мөн чанартайгаа нэгдэн уусч, энэ дэлхий ертөнц дээр ямар зорилготой ирснээ ухаарч, түүнийгээ биелүүлэх боломжтой болно.

Пако нарын хувьд хүн бүр дотроо 7 бэлгийг агуулж явдаг байна. Тэдгээрийн зарим нь аль хэдийн биежсэн байдаг бол зарим нь хараахан биежиж амжаагүй байдаг. Энэ л 3-р үеийг ашиглаад хүмүүс бүгд сүүдрээсээ холдож, өөрт байгаа 7 бэлгээ сэргээж, биежүүлэх нь чухал. Бидний дотор орших бүтээлч чанар маань нар буцахаас нар буцах энэ л хугацаанд сэргэх учир түүнийгээ ашиглаад өөрсдийн дотор байгаа бэлгийг задлан, хэрэглэж сурах хэрэгтэй.

Дон Марианогийн зөвлөснөөр энэ 6 сарын хугацаанд бид юм бүхэнд нээлттэйгээр хандаж чадваас гаднас ирэх мэдээлэл бүрийг тэр чигээр нь хүлээн авч, өөрсдийн мөн чанар болон дотоод дахь бэлгээ хэрхэн таних чадварыг олж авах боломжтой. Дон Марианогийн хэлсэн нэгэн сонирхолтой зүйл бол бидэнд байгаа бэлгүүдийн нэг нь бидний анагаах чадвар байж болох ба харин нөгөө нэг бэлэг нь анагааж үл чадах чадвар ч байж болох аж. Хүмүүс бүгд л өөрсдийн чадвараа нуудаг, нуухыг хичээдэг хэмээн тэрээр хэлсэн бөгөөд ирж буй шинэ эринд тийм байдлаар амьдрах боломжгүй гэж цохон тэмдэглэсэн байна. Шинэ эринд бүгд өөрсдийнхөө хэн болохыг бүрэн танин мэдэж, мөн бусдад нээн харуулж, өөрсдийн сүнстэйгээ, дэлхий ээжтэйгээ нэг цул болон амьдрах болно. Угаасаа ч дэлхий ертөнц дээрхи эрчмийн урсгал нуугдмал байдлаар амьдрах ямар ч боломжгүй болох аж. Тийм болохоор энэхүү 6 сарын хугацаанд тохиолдох ямар ч зүйл байлаа гэсэн түүнээс зугтан зайлахын оронд нүүр тулан байж тал талаас нь шинжлэн үзэж, хэрхэхээ шийдэх хэрэгтэй гэж мөн зөвлөжээ.

12 сарын 21 болохоос өмнөхөн буюу 12 оны 12 сарын 12 ны өдөр ариун эрчмийн үүд нээгдэх тул тэр үед Дон Мариано бидэнд хэрхэн түүгээр нэвтрэх тухай заавар өгөх болно.

Чингис хааныг Дэлгэрхангай ууланд онголсон уу?

Нэгэн баримт дурдъя. 1250-иад оны эхэн үеэс одоогийн Англи, Франц зэрэг орон монголчуудын сүр хүчнээс ихэд эмээн болгоомжилж дипломат харилцаа тогтоох нэрээр Монголын байдлыг мэдэх судлах ажлыг эрчимтэй хийж байв. Ийм зорилгоор Плано Карпини, Вильям Рубрук нарын элчийг илгээж байсан гэдэг. Эд Монголтой харилцаа тогтоохоос илүүтэй тусгай даалгавартай байсан.

Ялангуяа Рубрук 1253 онд Ромын хамба лам IV Иннокентий, Францын ван IV Людвиг нарын даалгавраар Монголд ирэхэд Мөнх хаан ихэд болгоомжлон, улсынхаа нууцыг чандалж байсан гэдэг. Их хааны шарилыг онголсон газрыг тандах тухай Рурбрукт өгсөн даалгаварт байгаагүй гэж үзэх аргагүй. Нууцлахын нэгэн шалтгаан энэ бөлгөө.Эртний ёсоор, ялангуяа хаан хүний шарилыг нутаглуулах нь нийт үндэстэн түмний хойчийн үйлд онцгой нөлөөтэй байдаг гэж үздэг байсан учраас машид шинжилж, үлдэгсэддээ үр өгөөжтэй, хүч ихтэй амьд урсгал хуралдсан газрын олж онголдог байсан. Сайн хүний шарилыг ихэд зөв сайн газар онголж чадваас 1000 жилийн дараа ч эргэн төрөх магадлалтай гэж үздэг.
Хас эрдэнэ мэт хүүрийг чинь авч харъя л Хатан Бөртэд чинь үзүүлье л Хамаг улсад чинь хүргэе  гэх буюу Өмссөн цамц, өргөө гэр, Өрөөсөн оймсыг тэнд онголов… гэж ном сударт өгүүлсэн буй.


Халуун зунаар (Чингис долдугаар сарын 12-нд тэнгэрт хальсан) асар их ажил болж байж авчирсан их хааныхаа шарилыг хаана онголов? Алтай ханы ар болон Бурхан халдунд оршуулах нь Монгол угсаатны ёс заншилд нийцэхгүй. Энэ бол нөгөө “худал тунхаг” буюу хуурамч зарын нэгэн болох нь тодорхой. Хэнтий ханы өвөрт онголсон байж болох ч эрээд олоогүй. Ингэхлээр дөрөв дэх хувилбар нь Их үтэг болж таарч байна.
Үтэг гэдэг нь эхийн хэвлий гэсэн үг. Мөн “хэвтэш” ч гэдэг. Хэвтэшийг бас тэвш гэсэн нь ч бий. Тэгэхлээр Их үтэг гэдэг нь Алтан тэвш гэсэн үг байж болох. Ийм нэртэй, ихэд дээдлэгдсэн нэгэн газар бий. Дундговь аймгийн нутагт байх Дэлгэрхангай уулыг эрт цагт Инэл хан уул гэдэг байж. Инэл гэдэг нь энгүй их, маш их, их юмны таг гэсэн утгатай үг шиг байгаа юм. Дэлгэрхангай уулын яг орой дээр хэвлий (хэвтэш) маягийн томоос том талбай байдаг. Түүнийг Алтан тэвш гэдэг юм.

Гэсрэнз Жалайр хунтайжийн гутгаар хөвгүүн Онох Үйзангийн хүү Автай (1534-1586) Далай ламаас Очирбат түшээт хан цөл хүртэхдээ өөрийн хошууны гол сүлдэн тахилгат уул-Инэлд “уулсын хаан” (түвдээр Даржаажалба) буюу Дэлгэрхаан цол зарлигаар олгож түүнээс хойш төрийн тахилгатай болгосон бөгөөд Дэлгэрхангай гэж нэрийдэх болжээ. Энэ уулнаа их хааны шарилыг онголсон байж болох хэд хэдэн баримт таамаглал байна.

Дэлгэрхангайн энгэр биед “Тэвшийн” хэмээх салбар жижиг уул буй. Түүний Шүүт (Хөшөөт гэсэн үг байж болох)-ийн амны зүүн хярд онцгой нууц хонхорт нэгэн том булш бий. Тэр хярын дэргэдүүр их тод улбаа зам байдаг. Их эртний зам байж болохоор санагддаг. Түүнийг одоо “Хүрээ зам” гэдэг юм.

Булшнаас зүүн тийш орших бэсрэг хярын орой дээр нэгэн цооног агуй (нүх) байх бөгөөд доогуураа булштай холбогддог гэсэн яриа байдаг. Дэлгэрхангай уулын лус савдаг нь 20-иод метр урт, ханцуйтай гарын чинээ бvдvvн том могойг гэдэг юм. Тэр могой Тэвшийн ууланд байдаг байж магадгүй гэж нутгийнхан ярьдаг.

Дэлгэрхангай уул төв халхын есөн их хан уулын гол дунд оршдог бөгөөд их эрт төрийн тахилгатай болсон юм. Нийслэлийн ойролцоох Богд уул л гэхэд бүр сүүлд 1778 онд, Отгонтэнгэр 1779 онд, Хэнтий хан 1818 онд төрийн тахилгатай болсон гэдэг.

Дэлгэрхангай уулыг тахихдаа баатар хүний хөө хуяг, илд мэс, эрхэм хvний хувцас чимэг, суудал ширээ, хэрэгсэл зэргийг өргөдөг байсан тухай брагри ёнзон Дамцагдоржийн “Их газрын эзэн Дэлгэрхангай уулын сан тахилга тус амгалангийн хурыг буулгагч” хэмээх сударт өгүүлсэн байдаг. Дэлгэрхангай уулын ар хөндийд жилийн жилд олон мянган адуу отроор нутагладаг Онгон хэмээн газар бий. Онголсон газрыг тvмэн адуугаар талхлуулсан гэдэг шүү дээ.

Дэлгэрхангай уулын ард Ногоон толгой гэдэг эрт цагаас үхэгсдийг нутаглуулж ирсэн газар бий бөгөөд шарилыг онголоход оролцсон зарц барлагуудыг энд хороосон байж тун магадгүй. Тэвшийн булшнаас хойхно нь Хүрэн зараа гэдэг газар хаадын булш гэж хэд хэдэн том булш байх ба энэ нь бага хаадынх байж болох талтай. Учир нь монгол ёсонд үр ач нарыг ихэсийнх нь дээд (толгой) талд оршуулдаг.

Нэрт зөнч Нострадамусын дөрвөн мөртүүдийг Д.Гүн-Үйлсийн хөрвүүлж тайлснаас үзвэл XXI зууны эхээр Монгол Улсын төв цэгээс зүүн урд орших хөндлөн хөх уулын ар дээр тэнгэрийн хөх цэргүүд буун ирж Монгол Улс хөгжинө гэсэн агуулгатай мөр тэнд байна. Нострадамус алдартай эмч байсан болохоор Ордны хавиар нэр нөлөөтэй учраас В.Рубрукийн судалгааны материалтай танилцаж түүний дотроос их хааны онгоны тухай тодорхой мэдээлэл олсон байж болох юм. Тэгээд л ийн яв цав хэлсэн болов уу гэж бодно.

Энэ бүхнээс дүгнэж үзэхэд, их хааныг нэг бол Тэвшид бунхалж онголоод нууцлах үүднээс Алтан тэвш гэж худал тунхаг тараасан, эсвэл Алтан тэвшид онголоод мөнхөд нууцалж Тэвшид бунхан болгосон байж болно.” Мөн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сум зүгээр ч нэг санаандгүй таамаг биш гэдгийг бас нэг зүйлээр гэрчлэх хэрэгтэй. суманд Чингисын угсааны сүүлчийн хаан Лигдэн хутагтын хөшөө дурсгал, Хар хашаатын амны хадны зураг зэрэг түүх дурсгалын газрууд бий. Тэгэхээр эртнээсээ хаадын угсал гарвал улбаатай байсан биз.

www.times.mn

Занадуг Юнескод бүртгэв

ӨМӨЗО-ны Шилийн гол аймгийн Долоннуур дахь "Юань гүрний дээд нийслэл (Занаду) ба Дунд нийслэл"-ийг Дэлхийн өвд бүртгэжээ. ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн хороо ОХУ-ын Санкт-Петрбург хотод болсон 36 дахь уулзалтаар дээрх шийдвэрийг гаргасан байна. Занаду нь Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Өвөрмонголын анхны түүхийн дурсгал болж байна. Занаду нь Юань гүрний үеийн эртний хотуудаас хамгийн удаан оршин тогтносон, бас хамгийн сайн хадгалагдсан хотын туурь аж. Шинжээчдийн хэлснээр Занаду нь Юань гүрний  (1271-1368)  сэргэлт, уналтыг харуулаад зогсохгүй төв Азийн нүүдэлч соёл иргэншилтэй монголчууд  болон тариаланч Хан үндэстэн хоёрын өвөрмөц нэгдлийг харуулсан түүхэн баримт болон үлдсэн юм.

Хубилай хааны үед Юань гүрний анхны нийслэл байсан Занаду нь хожим зуны ордон болсон аж. Юань гүрний 11 хаадын зургаа нь Занаду ордонд угсаа залгамжилсан байдаг. Ид цэцэглэлтийн үедээ 100 мянга орчим хүн хотын ханан дотор амьдарч байсан гэдэг. 1369 онд Мин улсын арми хотыг эзэлж, Юань гүрний сүүлчийн хаан Тогоонтөмөр дутаасны дараа галдан шатааснаар хот сөнөжээ. Занаду нэг тал нь 2200 метр орчим урттай тэг дөрвөлжин ханаар хүрээлэгдсэн "Гадаад хот", түүний зүүн өмнөд хэсэгт 1400 метр урттай тал бүхий тэг дөрвөлжин хэлбэртэй "Дотоод хот", мөн хааш хаашаа 550 метр урттай Хубилай хааны зуны ордноос бүрдэж байв. Өвс, ногоонд хучигдсан эртний эзэнт улсын нийслэл хотын туурийг археологийн хайгуул, шинжилгээний явцад илрүүлсэн юм. Археологичид 2008 оноос хойш 1078 барилгын туурь, 700 гаруй суурь, 29 гудамж нээж илрүүлсэн аж.

“Хотын ус зайлуулах систем орчин үеийн боловсронгуй системээс дутахааргүй ухаалаг, нарийн зохион байгуулалттай байжээ” хэмээн Өвөрмонголын музейн тайлбарлагч, Занаду археологийн төслийн дарга Тала гэгч ярьсан байна. Археологичид өвсөн доор хучигдсан байсан хотын тууриас христийн болон буддын сүм, лалын мөргөлийн газруудын ул мөр олдсон тул Занаду өрнөдийн орнуудтай харилцаа холбоо сайтай байсныг гэрчилжээ. Венецийн аялагч Марко Поло (1254-1324) 1275 оны орчим Монголын эзэнт гүрэнд очиж, Хубилай хаанд нэр нүүр олж, Занаду ордонд суурьшсан гэдэг билээ. Эртний эзэнт гүрний нийслэлийг Хятадаар Шанду гэдэг аж. Венецийн аялагч Марко Поло 1275 онд Шандуд ирсэн бөгөөд өөрийн аяллын тэмдэглэлдээ гайхамшигтай хот хэмээн дурьдсан байдаг нь барууны ертөнцөд "Мөрөөдлийн хот Занаду" хэмээх ойлголтыг бий болгожээ. Харин “Занаду” хэмээх үгийг Вэбстерийн шинэ толь бичигт “яруу тансаг ордон, харш” хэмээн тодорхойлсон байдаг гэнэ.

Занадуг Дэлхийн өвд бүртгэх ажил 1996 оноос эхэлсэн юм. Хотыг сэргээн засах ажлыг 2002 онд эхлүүлж, хуулийн дагуу хамгаалалтад авахаар болсон байна. Эртний хотын туурийг хүмүүст үзүүлэхийн тулд доторх бүх тайлбарыг монгол, хятад, англи хэл дээр бичсэн гэнэ. Туурийн археологийн малтлага дуусаагүй боловч зарим хэсгийг нь хүмүүст үзүүлдэг байна. Учир нь малтлагыг зөвхөн зургаагаас аравдугаар сарын хооронд цаг агаар тогтуун үед хийдэг гэнэ.

Н.ЭНХ

БНМАУ-ын Засгийн газраас НҮБ-д элсэхээр өгсөн анхны өргөдөл

Монгол улс НҮБ-д элсэхийн тулд 1946-1949,1952, 1955-1957, 1961 онд нийт таван өргөдөл гаргаж, ес дэх удаагийн оролдлогоороо Хятадын төлөөлөгчид хурлыг орхин гарсны дараа санал хураалт явуулан, Монголыг НҮБ-ын гишүүн болгохыг дэмжсэн зөвлөмжийг Ерөнхий Ассамблейд өгснөөр 1961 оны энэ өдөр Монгол Улс НҮБ-ын гишүүн болсон юм.

Тус хуралдаанд Монгол Улсыг төлөөлж Гадаад явдлын яамны орлогч сайд Д.Цэвэгмид тэргүүтэй Б.Жаргалсайхан, Б.Дашцэрэн, Б.Ванчиндорж нарын хүмүүс төлөөлөгчөөр АНУ уруу явсан билээ. Энэ түүхэн үйл явдлыг сануулах үүднээс тухайн үеийн БНМАУ-ын Засгийн газраас НҮБ-д элсэх тухай өгсөн анхны өргөдлийг бүрэн эхээр нь хүргэж байна.

Мөн төлөөлөгчөөр явсан Ю.Цэдэнбалаас Ерөнхий сайд Х.Чойбалсанд АНУ-аас явуулсан цахилгаан мэдээг сонирхуулъя.

Нью-Йорк хот

Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга ноён Трюгби Ли танаа

Эрхэмсэг ноён оо!

Нийтийн амгалан ба аюулгүй байдлыг хангах үйл хэрэгт, түүнчлэн улс төр, эдийн засаг, нийгмийн талбарт улс түмэн хоорондоо хамтран ажиллах үйл хэрэгт Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллага чухал ач холбогдолтой болохыг үзээд, Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллагын үндэс суурь болсон зарчмуудад урамшин, энэ зарчмуудыг бүрэн зөвшөөрч, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллагын гишүүнд элсүүлэн авах тухай хүслийг Аюулгүйн Зөвлөл ба Ерөнхий Их Хуралд уламжилж өгөхийг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн газар нь таниас хүсэх завшаан тохиолдов.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг Нэгдсэн Үндэстэний гишүүнд элсүүлэн авах тухай хүслээ Аюулгүйн зөвлөл ба Ерөнхий Их Хуралд илэрхийлэхийн хамт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын ард түмэн нь өөрийн их хөрш Зөвлөлт Холбоот Улсад эд материалын тус нэмрийг үзүүлэн, нэгдсэн үндэстэний талд орж фашист улсуудын эсрэг тэмцэлд оролцсоныг Аюулгүйн зөвлөл ба түүнчлэн Ерөнхий Их Хурлын анхааралд толилуулах нь зүйтэй хэмээн тус улсын Засгийн газраас үзмой.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс нь 1945 оны 8 сарын 10-ны өдөр Японд дайн зарлаад, энэхүү улсыг эсэргүүцсэн дайны явдалд оролцсон юм аа.

Нэгдсэн Үндэстэний нийтийн хэрэгт Монголын ард түмнээс үзүүлсэн энэхүү тус нэмрийн тухай Аюулгүйн зөвлөл ба түүнчлэн Ерөнхий Их Хурал мэдэхгүй бөгөөд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг Нэгдсэн Үндэстэний гишүүнд элсүүлэн авах тухай хүсэлтийг зөвшөөрөн авч үзэх болов уу хэмээн Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийн газар үнэхээр итгэж баймой.

Үүний хамт Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллагын дүрмээс үүсэн гарах бүх үүргийг манай улс өөртөө хүлээж авах ба энэ дүрмийн бүх зүйл үүдийг дагаж гүйцэтгэхэд бэлхэн байгаа гэдгийг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн газрын өмнөөс илэрхийлэх нь чухал хэмээн би бээр үзмой.

Ерөнхий нарийн бичгийн дарга ноён оо!

Энэ дашрамыг ашиглан Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн газар, Монголын ард түмэн ба хувиасаа Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллага ба танд төгс амжилтыг хүсье.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайд бөгөөд Гадаад Явдлын Яамны сайд Х.Чойбалсан

Улаанбаатар хот 1946 оны 6-р сарын 24-ны өдөр.

Төлөөлөгчөөр явсан Ю.Цэдэнбалаас Ерөнхий сайд Х.Чойбалсанд АНУ-аас цахилгаан мэдээг явуулжээ.

Маршал Х.Чойбалсан Танаа

Аюулгүйн зөвлөлийн хурлууд дээр суулцав. Удтал маргалдан ярьсаны эцэст Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллагын гишүүн болгохын төлөө зургаан улс гар өргөв.

Харин Америк, Англи, Голланд улсууд нь Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг Нэгдсэн Улс Үндэстэний гишүүн болгохгүй гэж гар өргөсөн ба мөн Австрали, Египет хоёр улс саналаа өгсөнгүй болно.

Удахгүй нутагт буцахаар нүүнэ.

Цэдэнбал, Нью-Йорк, 1946 оны есдүгээр сарын 3.

Эдгээр баримт нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж байгаа юм.

Дэлхийн Залуучууд оюутны 10-р их наадамд оролцсон Дэмбэрэл гэх хүний тэмдэглэл

Дэмбэрэл маань 1973 онд дэлхийн залуучууд оюутны аравдугаар их наадамд (фестиваль) оролцсон юм байжээ. Тэр тухай тэмдэглэлээ надад өгсөн юм байна. 35 жилийн өмнөх тэр vйл явдал өнөөгийн уншигчдад тvvний дотор залуучуудад сонирхолтой байж юуны магад гэсэн vvднээс баатрын тэмдэглэлийг бvрэн эхээр нь биш ч гэсэн сийрvvлэв. … "1973 оны долдугаар сарын 21-ний өдөр Монголын олон мянган залуучуудаа төлөөлсөн 150-иад төлөөлөгч бид Улаанбаатарын галт тэрэгний буудал дээр Берлин хvртэл энх тайвны аялалд гарахаар 14 цагт хуран цуглаад байлаа. Биднийг Улаанбаатар хотын залуучууд, эвлэлийн төв хорооны ажилтнууд гаргаж өглөө. Улаанбаатар хотын ХЗЭ-ийн хорооны нэгдvгээр нарийн бичгийн дарга Ц.Аюурзана цуглааныг нээж vг хэлсэн. Мөн ДЗО-ны их наадамд бэлтгэх vндэсний хорооны дарга, МХЗЭ-ийн төв хорооны нэгдvгээр нарийн бичгийн дарга, төлөөлөгчдийн тэргvvн Ч.Пvрэвжав vг хэлж билээ. Биднийг Дархан хот, Сэлэнгэ аймгийн нутгаар дайран өнгөрөхөд залуучууд угтан баяр хvргэж байсан. Мөн ЗХУ-ын нутгаар дайран өнгөрөхөд Наушк, Улаан-Үд, Эрхvv, Красноярск, Свердловск, Омск зэрэг олон хот тосгоны залуучууд, хөдөлмөрчид угтаж авч баярлан бахархаж явлаа. Бид 1973 оны долдугаар сарын 25-ны нарлаг сайхан өдөр Москва хотод, төмөр замын Ярослав буудалд 15 цаг 15 минутад хvрэлцэн очив. Энд Москва хотын олон мянган залуучууд угтан авч уулзан баяр хvргэж бэлэг дурсгал солилцож байлаа. Бид тэндээс дөрвөн автобусанд сууж улаан талбайн дэргэдэх Москва гол руу харсан Россия зочид буудалд бууж билээ. Энэ буудал олон мянган хvн хvлээн авч байрлуулах хvчин чадалтай 24 давхар, долоон ресторан бусад олон vйлчилгээтэй, том тохилог сайхан буудал юм билээ. (Москвад vзсэн сонирхсон бvхнийг нь товчлов) Бид өглөө нь Москва хотын төмөр замын Белорусь буудалд очиж vйлдвэрээс шинэхэн гарсан “фестиваль” гэсэн бичигтэй тусгай вагонд суув. Бид ЗХУ, Вьетнам, Америк зэрэг найман орны төлөөлөгчтэй хамт явав. Смоленск хот болон Белорусын нийслэл Минск хотод тvр зогсож залуучуудтай уулзалт хийсэн. Цааш явсаар ЗХУ, Болгарын хилийн зааг Брестед ирж энэ домогт цайз зэрэг олон зvйл vзэж сонирхов. Польшийн нутгаар явж байхад алтан тариагаа хурааж байгааг хараад сэтгэл догдолж байж билээ. Долдугаар сарын 27-нд Польшийн нийслэл Варшавт ирсэн. Хөгжмийн сайхан аялгуу сонсогдож олон өнгийн цэцэг барьсан залуучууд угтаж авсан. Хотын дундуур урсах Висла мөрөн дөлгөөхөн урсаж том, жижиг хөлөг онгоц хөвж, галт тэрэг, машин хөлхсөн нvд алдам том хот байлаа. Берлин хот орохоор хөдлөв. Бvгд найрамдах ардчилсан Герман улсын нийслэл Берлин хотын төмөр замын буудал дээр зах хязгаар нь харагдахгvй олон мянган хvн, туг уриа, лоозон, зурагт хуудас барин угтаж энх амгаланг хvссэн уриа цуурайтуулж байлаа. Тэндээс тус тусын автобусанд сууж зочид буудал руу явлаа. Бид Израилаас энхийг хvсэж нууцаар энд ирсэн хорин залуутай хамт байлаа. Тэд Израилийн өдөөн хатгагч, алан хядагчдын тухай ярьж байсан юм. Дэлхийн залуучууд оюутны их наадам 1973 оны долдугаар сарын 28-нд эхлэв. Өглөө долоон цагт боссон. Би маш их баярласандаа ч юм уу, их хотын хөл хөдөлгөөнөөс ч болсон уу нойр муутайхан хонож билээ. Биднийг цай уусны дараа Германд суугаа манай улсын элчин сайдын яамнаас хvн ирж бидэнтэй уулзсан. Арван цагаас дэлхийн тив тивээс ирсэн залуучууд жагсаж Карл Марксын талбайд ирсэн. Манай төлөөлөгчид 68 дугаарт жагслаа. Гудамжны хоёр талаар Германы чөлөөт залуучууд болон олон мянган хөдөлмөрчид зогсон баяр хvргэж байлаа. Бид 5 км гаруй газар уриа цуурайтуулан дуулж явсаар зуун мянган хvний суудалтай стадионд орж ирсэн юм. Манай Монгол улсын тугийг хөдөлмөрийн баатар Ойдовням барьж явлаа. Бvх орны төлөөлөгчид суудлаа эзэлсний дараа их наадмын тугийг Герман, Зөвлөлтийн залуучуудын төлөөлөгчид өргөлөө. Үvний дараа их наадмын бамбарыг найман машин дээр найман хvн барьсаар орж ирлээ. Энэ бамбар Болгарын нийслэл Софи хотоос буюу тvрvvчийх IX их наадам болсон орноос ирж байгаа юм байна. Их наадмын бамбарыг БНАГУ-ын нэрт тамирчин олимпын аварга Волпон Нардинк асаалаа. Их наадмыг дэлхийнзалуучуудын холбооны дарга Рокирт Берчин нээсэн юм. Хөх тэнгэрт олон мянган тагтаа нисч, төв талбайд өнгө өнгийн хувцастай олон мянган залуучууд орж ирж янз бvрийн хөдөлгөөнт тоглолт хийж vзvvлсэн. Их наадмын бэлэг тэмдэг болон орон орны тугийг тэнгэрт хөөргөж пуужин буудаж олон өнгийн цэцэг мэт солонго татаж хөгжилтэй сайхан наадам эхлэж билээ. 1200 гаруй хөгжимчин сvрлэг сайхан аялгуу тоглов.Их наадмын төлөөлөгчид бидэнд 300 мянган хvн vйлчилж, сая 300 мянган зорчигчдод цахилгаан галт тэрэг, 350 автобус, 250 транвай, 1000 гаруй такси vйлчилсэн юм билээ. Долдугаар сарын 29-нд бид Берлин хотын байдалтай танилцсан. Хотын төвд байдаг 365 метр өндөр, зурагтын антенд орж 204 метр өндөрт байрлах хоёрдугаар давхрын өрөөнд саатан соёрхов. Антений (цамхагийн) энэ өрөө тэнхлэгээ бvтэн тойроход баруун ба зvvн Германы нийслэлийг хардаг юм байна. Дараа нь бид төв цэнгэлдэх хvрээлэнд очиж Лаосын ард тvмний тэмцлийг дэмжих цуглаанд оролцсон. Манай төлөөлөгчдөөс МХЗЭ-ийн төв хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга Бадамхатан vг хэлсэн. Үvний дараа Зөвлөлтийн залуучуудын урлагийн концерт vзсэн юм. Мөн өдөр “Залуучууд би ирээдvй” сэдэвт ярилцлагад оролцсон. Энд манайхнаас Рэнцэндорж vг хэлэв. АНУ-аас Анжела Девис vг хэлсэн юм. Тэр хэлэхдээ -Бид Вьетнамын ард тvмний эв нэгдэл, энх тайвны төлөө тэмцлийг дэмжиж байна. Өмнөд Вьетнамын улс төрийн хоригдлуудыг суллахын төлөө тэмцэх хэрэгтэй гэж билээ. Долдугаар сарын 30-нд бид төлөвлөсөн арга хэмжээнvvдэд оролцсон. Наймдугаар сарын нэгэнд бид Дерездэн хот орохоор явлаа. Дерездэн бол 500 мянга гаруй хvн оршин суудаг, тус улсын соёл урлагийн нэгэн төв юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайны vед маш их эвдрэн сvйдэж олон мянган хvн амь насаа алджээ… тэмдэглэлээ цааш vргэлжлvvлээгvй байна.

Нэргүй, сурталчилгаанд ашиглах

МОНГОЛЧУУДАА! “АН” “МАН” –ыг ДУГУЙЛАХ НЬ “ХОРТ БОБ” БУЮУ ФРИЙДЛАНДЫГ ДУГУЙЛАХТАЙ ЯГ ИЖИЛ ЮМ ШҮҮ! ДАХИЖ 4 ЖИЛ ХОРТ БОБЫН ШЭЭС БААСЫГ АРД ТҮМЭНДЭЭ ИДҮҮЛЭХ ГЭЭГҮЙ Л БОЛ ЭНЭ 2 НАМЫН ХҮН-СҮГНҮҮДИЙГ БИТГИЙ ДУГУЙЛААРАЙ!

Монгол хас дэлхийг эзэлсээр

Европын хас

Оросын хас судлалын орь ганц төлөөлөгч, этнологич Роман Богдасаров “Ариун шүтээний хас бэлгэдэл” бүтээлдээ өгүүлснээр бол 1852 оны орчим Францын эрдэмтэн, нэрт хэл шинжээч Эжен Бурнуф “Свастикв" нэрийг эрдэм шинжилгээний орчилд анх оруулснаар уг нэр томъёо хүн төрөлхтний нийтлэг хэрэглээний үг болох эхлэл тавигджээ. Хас бэлгэдлийн гарал үүсэл, нэршил хэлбэршилтийг европ зүгт дараах үндсэн гурван онолоор тайлбарласаар иржээ. Үүнд: Нугалаат загалмай, (Изломанный крест), Зангилаат загалмай, (Крест с вензелем), Хөлт загалмай, (Крест с ногами) зэрэг багтдаг аж. Эндээс хасыг грек, ром, англи, орос, герман хэлээр чухам юу гэж тухайлан нэрийдэж байгаагаас нь улбаалан... хөөн хэлцэх замаар хасын тухай европ нэршлүүдийн уг үндсийг ухварлан ойлгож болох аж. Ром, латинаар хасыг “Crux Gammata", оросоор “гамматический крест” гэдэг. Үүнийг монголоор “гамма-т загалмай” гэе. Хасыг грекээр “tetraskelion" буюу “cross gammadion” гэдгийг орос хэлнээ “четыре гаммированные букви”, “гаммированный крест" гэж хөрвүүлэн буулгасан нь нийтийн түгээмэл хэрэглээ болж чаджээ. Энэ нь ч зөв бөгөөд, дөрвөн том “га..." үсэг, “4 гамма” буюу шилбээр нь нийлүүлж зангидсан дөрвөн "Г-“гэ"-ийн нэгтгэл дүрс бүхий загалмай тэмдэг гэсэн дүрслэл утгатайг шууд хэлээд өгч байна.

Англо-саксоны хараа дээгүүр, зовхи нь өөдөө ард түмэн өөрсдийгөө “бид грек, ромыг дуурайж даган баясах “балчир” улс биш, харин ч тэднээс зүсэн зүйлээр ялгаран баавардах учиртай” хэмээн томрох. Тэдний энэ омголон бардам “байр суурь” хасын тухайд ч хамаатай нь илт байна. Англо-саксончууд дараах тухайлсан нэршил бүхий “хөлт загалмай”-н гэмээр нэгэн цогц онолыг үүсгэн бүтээжээ. Үүнд: Дөрвөн хөлт загапмай, (Fulfot-четвероногий крест), Олон хөлт загалмай; (Fylfot-многоногий крест), Аалзан хөлт загалмай; (Fylfot-крест паука багтана. Гот удмын Германчууд XX зуунд хас бэлгэдлийг “hakenkreuz”-(крючковатый крест) гэсэн нь өнө эртний монгол уламжлалт “гохт загалмай” руу шууд яваад оччихож байна. Энэ бол их сонин давхцал.

Ер нь монголчуудад хас тэмдгийг гогоддог гох дэгээтэй адилтган үзэх хэлбэр зүйн сэтгэлгээ бодитойгоор оршин байж уу хэмээн тухайлан судалж үзэхэд чухамхүү тэгдэг байснаар барахгүй, бүр 13-р зууны үеийн Монголын их эзэнт гүрний үед ч хас тэмдгииг өвөг дээдэс маань “хас гох”, “гохон хас” хэмээх сонгомол хэлцээр дуудаж тогтвортой хэллэг болгон хэрэглэж байжээ. Энэ тухай жишээ, хэл бичгийн ухааны доктор Я.Ганбаатарын 2007 онд бичсэн Юань улсын үеийн монголчуудын хятадаар бичсэн “...шүлгийн сонгомол” номд орсон байдаг. Тэнд "хас гох”-ын ийм нэгэн дүрслэл бий.

“Үдийн өмнөх уулын булаг унжийсан мөсөн мэт
Эртнээс аваад эдүгээ болтол тэр хэвээр бургилсаар
Салхи исгэрэхүй жалгын дор мөнгөн утас сэжилмүй
Саран халихуй хадны дэргэд хас гох живмүй”

Энд усны мандалд туссан хавирган сарны дүрсийг “хас гохон бидэртэн наадах” мэтээр дүрсэлснээс эртний тэр нэгэн. монгол найрагч гох дэгээг хасын нэгэн хувилбар гэж үзсэн нь илт. Харин умард хөршид, оросууд “хас”-ыг "коловорот’' гэлцдэг. “Коловорот” нь “нарны эргэлт”, “нарны хаалга” гэсэн утгатай дүйх үг юм. Гохон хас хэлбэрийн эсрэгцсэн хос хоёр хурц ирмэгэзрээ модыг урж цоолж нүхэлдэг мужааны уламжлалт гар багаж-чагтат эргүүлгэн өрмийг оросууд хар яриандаа “коловорот” гэдэг. “Хос гох” нийлэхээрээ “хас гох” болсон ч байж болно. Хэлний ярианы хөгжил хувьсал, үгсийн үүсэл гарвал утга зүйн үүднээс “хас” гэдэг чинь бас “хос” гэсэн үг мөн гэсэн тайлбар ч байдаг.

Исламын хас

Ислам шашны сургаал номлолыг дэлгэрүүлэгч зонхилох хэл болсон перс, араб, түрэг хэлний толь бичиг тэргүүтнийг шүүрдэн нягталж үзэхэд хас бэлгэдлийн үүсгэлийг христ шашны загалмай тэмдэгтэй холбоотойгоор тайлбарласан нь элбэг тохиож байна. Исламын соёл иргэншилд түгээмэл тархсан хас бэлгэдпийн анхны дэлгэрэл нь зөвхөн гоёл чимэглэл (декор)-ийн зориулалттай байсан тэр шинж чанараараа бусдаас ихэд ялгардаг. Дундад зууны дунд үеэс, чухамхүү Монголын зуун Чингисийн эрин эхэлсэн тэр үеэс мусульманы ертөнцөд хас тэмдгийг ихэд хүндэтгэн дээдэлж, нэг ёсондоо түүнд ариун шүтээн (оккульт, сакраль)-ний агуулгаар “бөхөлзөн” хандах болсон нь ажиглагддаг юм.

Цагаадайн удмын алтан ургийн гүнжтэй гэрлэж Их Монгол Улсыг цогцлоон байгуулсан гүр эмир Төмөр буюу доголон Төмөрийн орд харш гадна ёслолын хаалганаасаа эхлээд дотогш хана тааз, шал дэвсгэр, гүц домбо, монет мөнгө зэрэг бүгд л хас тамганы олон төрлийн хувилбараар чимэглэгдсэн байдаг нь үүнийг хөдөлбөргүй нотлох мэт бөлгөө. Самаркандад доголон Төмөрийн удам угсааг онголсон “Гүр Эмир” бунхны гадар ханын дөрвөн талын чимэг болсон хас тамганы нугалсан үзүүрт “Аллах” бурхны нэрийг араб каллиграфаар угалзлуулан хөх шигтгээт чамин паалан (мозайка)-гаар гоё ганган урласан нь бий. Энэ нь исламын далд бодлогоор зориуд дэлгэрүүлсэн гэж хэлж болох хаст каллиграфын анхдагч дурсгал гэдэг нь эдүгээ нэгэнт эргэлзээгүй болов. Гэтэл, тэдний хөрш зэргэлдээх түрэгүүд мөн зүүн Ромыг хүртэл эрхшээсэн Османы эзэнт гүрэн (Их Улус)-ийг байгуулж хэдийнэ амжсан байлаа. Тухайн “шинэ цаг”-ийн чиг тусгалыг соргог мэдэрсэн Османы султан бас л “аллах"-ын нэрийг алтан хаст каллиграфаар сийлэн урлаж орд харшийнхаа хананд залав. Энэ үйлдэл нь тэрээр бас “дэлхийн хаан"-д санаархаж байгаагаа хоёргүй утгаар илэрхийлсэн дохио зүйн хэллэг бөгөөд цаагуураа дипломат нарийн утгатай байсан юмсанж. Тийм учраас гүр эмир Төмөр үүнийг эрээ цээргүй өдөөн хатгалга гэж үзээд удаан тэвчсэнгүй, нэг л өдөр Их улсын эсрэг их цэргийг хөдөлгөн дайлаар мордлоо.

1402 онд Османы султан Баязитын арми Анкара хотын дэргэд Гүр эмир Төмөрийн цэрэгт бут цохигдов. Гүр эмир Төмөрийн ахин давтан хэлэх дуртай “Эх дэлхий ээх наран хоёр байдгүйн адил энэ дэлхийд эзэн хаан ганцхан байх учиртай” хэмээсэн сүрт тунхаглалыг дуулсаар мэдсээр байж болчимгүй алхам хийсэн Османы султан ч дайсандаа амьдаар олзлогдов. Суут эрдэмтэн, их зураач Леонардо да Винчийн туурвисан “Анкарагийн дэргэдэх тулалдаан” уран таталбарт "Гүр эмир Төмөртэй дэмий баахан арцалдаж Осман гүрнийг мөхөөх үүдийг нээсэн ухвар мөчид Баязит ноёныг баалжээ. Баязитыг буруутгасан санааг тэнд уран сайхны аргаар лавшруулан илэрхийлэхдээ, хэргийн эзнийг “төмөр торонд өчүүхэн болжмор лугаа адил суулган цагдаж яваагаар” харуулсан байдаг. Доголон Төмөрийн удмаас Их Моголыг алдаршуулсан олон гарамгай хүмүүс төрсөн бөгөөд тэдгээрээс исламын бурхантай эн дүйх хэмжээнд нэршин үлдэж чадсан нь ганцхан Акбар байв. Моголистаны уудам дэлгэр нутгийн ислам шашинтнууд өнөө хэр хоорондоо “аллах акбар” хэмээн мэндэлдэг билээ.

Ferdinand D.Lessing-гийн 2003 онд Туркийн нийслэл Анкара хотноо хэвлүүлсэн “Монгол-Түрэг хэлний толь бичиг”-ийн II боть (О-С үсэг)-д хас тэмдгийг түрэг хэлээр “гамали хач”, монгол хэлээр “хас үсүг” гэсэн байна. “Гамали хач” гэдэг нь гамма үсгээр зангидсан загалмай тэмдэг гэсэн утгатай. Харин монголчууд буюу түүний исламжсан тал хэсэг нь мөнөөх тэмдгийг “хас үсэг” гэсээр иржээ.

Эсгий туургатны хас

Урлаг судлалын доктор профессор С.Бадралын угсаатан зүйн түүвэр цуглуулгад буй “108 шидэт үсэг” нэрт эртний гар бичмэл сударт хас тэмдгийг мөнх тэнгэрээс буулгасан “шидэт дүрс”, “шидэт тамга”, “шидэт үсэг”, “саяг үсэг” хэмээн өгүүлснийг үзээд, миний бие хасыг манай нүүдэлчин монгол түмэн хэзээнээс нэгэн төрөл зүйлийн “үсэг”-т тооцож ирсэн уламжлалт сэтгэлгээ оршин байдгийг олж мэдэн олзуурхан баярлаж бүлгээ. Гэвч харамсалтай нь “Монголын зуун” (XIII зуун)-д хамаарах нотлох баримт төдийлэн сайн олдож өгөхгүй зовоож байв. Саяхан би Монголын алтан ургийн сурвалжит язгууртнуудын хятадаар бичсэн “утга уянгын богино шүлгиин цоморлиг лугаа танилцах явцдаа, чухам л дээрх “пробел”-ийг нөхюү хэмээн зориудаар илгээсэн мэт гайхамжигт жишээ олов. Хэл бичгийн ухааны доктор Я.Ганбаатар 2007 онд Улаанбаатарт хэвлүүлсэн “Юань Улсын үеийн монголчуудын хятадаар бичсэн “...шүлгийн сонгомол” номд XIII зууны монголчууд хас тэмдгийг “хас үсэг, “алтан тамга” гэж шүтэн дээдэлж ирснийг илтгэх шад бадгууд нэг бус байна. Тэнд, жишээлбэл,

“Хас үсэгт алтан тамга хундаган чинээ их

Хан, Тангийн эрхэм гүнж ураг барилдсан адил

"Аав ван минь Бижи мэт өнө мөнх насалтугай

“Аруухан баатар хэзээд чамд тулгуур болтугай”... гэжээ.

Мөн, өмнө цухас ишилсэн “Монгол-Түрэг (хэлний) толь бичиг”-т ч хасын зарим тайлалд хамаатал бүхий өгүүлэмж хэд хэд тааралдсан.

Эл бүхнээс үзэхэд хас үсэг, хас ухагдахуун түүнд хамаатах санаа агууламж бүхэн Монголын их хаадын түгээн дэлгэрүүлсэн их өв соёлын өөдөс хэлтэрхий мөнөөс мөн гэдэг нь харагдлаа. Ер нь эсгий туургатан монголчууд хэзээнээсээ хүй орчлонгийн мөн чанарыг, түүнд нь тохирсон саяг-буугаар дамжуулан таньж мэддэг хосгүй чадамжаа хүн төрөлхтөнд нэг бус удаа нотлон харуулсан юм. Энэ чиглэлд харьцангуй шинэ гэмээр жишээ бол Халхын Өндөр гэгээн Занабазар (17-аар зуун)-ын сонгодог бүтээл саяг-буу тэмдэг байна. Түүнийг ч бид мөн "Соёмбо үсэг" үсэг хэмээхүйн зэрэгцээ, ихэд дээдлэн биширч бүр төрийн ордныхоо оройн чимэг болгон гүн хүндэтгэлтэйгээр залаад байна бус уу. Үүнээс үүдэн Хас төрийг ухварлахуйд.

Антисемитизмийн хас

XX зууны Европын бараг бүх улс орны эдийн засаг, нийгэм, улс төр, шашинмөргөлийнтогтолцоондзонхилох нөлөөгөө бүрэн тогтоож чадсан семит угсааныхан бол чухамдаа бидний нөгөө хэлээд байдаг ховройчууд билээ. Жүүдийг зүхэн занах нацист үзлийн бэлгэдлээр Адольф Гитлер чухамхүү хас тэмдгийг сонгосон нь үнэхээр “эрин зууны оньсого”-т тооцогдмоор их сонин содон үзэгдэл юм. Хүннү-Готын цэрэг дайны эвслээс эхлэн түүхэндээ гурван ч удаа Европын их эзэнт гүрнийг байгуулж чадсан арийчууд зөвхөн III рейхийн үедээ л сая Чингисийн хас төрийг “герман хувилбар”-аар нь шинээр цогцлоон байгуулахаар зориг шулуудсан. Үүнийгээ тэд тэр үедээ ихэд чандпан нууцалж байлаа. Аппениний хойгт бэхэлсэн цэрэг стратегийн нүсэр бөгөөд чухаг байгууламжаа А.Гитлер “Чингисийн хориглолт” хэмээн нэрийдсэн нь дээрхэд холбогдох сонирхолтой гэмээр баримт нотолгоо юм. ХБНГУ-ын нэрт монголч эрдэмтэн Райнхолд Ноймон Ходицийн 1985 онд хэвлүүлсэн “Чингис хаан” номд “Фюрерийн хувьд улаан орос лугаа халдаан довтолсныгоо анхнаасаа зөвтгөх нэг жинтэй өвөрмөц аргумент байсан.Тэрнь Адольф Г итлерийн дагаж мөрдсөн “Чингис хааны хас их төрийн (цэргийн дапд) номлол” юм. Энэ санаа тухайн үеийн “Германы долоо хоногийн тойм”-ын 1941 оны 10 сарын 8-ны өдрийн ээлжит дугаарт нийтлэгдэж нийтэд ил болов” гэсэн байна. Германы зүгээс харилцан үл довтлох гэрээгээ зөрчин 1941.6.22-нд Зөвлөлт орост дайлаар орж, дэлхийн их дайны зарлаагүй шатыг эхлүүлсэн. Энд дурдсан он сарыг сайн ажиглах хэрэгтэй. Дээрх огноог онцлон цохож мистицизмийн аяс оруулан тэмдэглэхэд, яг монголчуудын бэлэгшээлт 108 хоног дээр нь фюрерийн зориудын бодпоготойгоор “номлолын тухай мэдээлэл” өгч үүгээрээ чухамдаа, “тухайн цагт III Рейхийн өмнө тулгарсан эрхэм дээд зорилго бол тэр нэгэн сайн цагт Чингэсийн байгуулсан хүчирхэг их хас төрийг европ-азийг дамнуулан дахин шинээр цогцлоон байгуулах явдал мөн” гэдгээ тунхаглан зарласан мэт бөлгөө.

Нацизмын хас

Ялагдсан нацизмын хас тэмдгийг, “ялсан” гэх комминтерны улаан таван хошуутай адилтган, хооронд нь тэнцүүгийн тэмдгээр холбон илэрхийлэх нэг тийм “алгебржуулж” хялбаршуулсан сэтгэхүй посткоммунист нийгэмд бодитой оршин буй нь анзаарагддаг. Энэ нь “будаа" болсон социализм-коммунизмыг бурангуй харгис нацизмын нэгэн адил яллах гэсэн цаагуураа нийгмийн шударга ёсны төлөөх сэдэлтэй учраас бас ч гэж ойлгож болох үзэгдэл юм. Харин, яг «хас тэнцүү таван хошуу» тэнцэтгэлийн тухайд бол, үүнийг буруушааж өчнөөн зүйл ярьж болохоор байдаг. Германы хас тэмдэг “антисемитизмийн хас” гэдгээрээ нэг үндэстний эсрэг чиглэсэн тотал үйлдлийн бэлгэ тэмдэг байж гэж үзье. Ийм өнцгөөс харах ахул, улаан таван хошуу ч аанай л мөн нийт хүн төрөлхтнийг сорчлон бүр аймаглан устгах геноцид санаа зориг бүхий нийгэм төрийн хамгийн харгис тогтолцооны бэлгэдэл болж таардаг. Тэгэхээр, энд зураач таталбарч маягийн хэт хялбаршуулсан тайлбар тэнцэтгэл яавч үнэн мөний талд биш болох нь ойлгомжтой байна. Хаст Г итлер ари үндэстний генийг сайжруулж “дээд төрөлт хүн” (сверх человек) бий болгох чиглэлд шинжлэх ухааны бүхий л дэвшлийг ашигласан, эндээс, ялангуяа анагаах ухаан, геронтологийн салбарт урьд хожид үзэгдээгүй асар их “ашиг” олсон. Дайнд олзлогдогсдыг “туршилтын туулай” болгож хувиргасан түүний гэсгээлт их гэм нүглийг энд ярьж байна. Гэтэл сартаваах Лениний “улаан таван хошуу” бэлгэдлийн дор, 1920-1932 оны орост, Кобогийн удирдпагаар “ухаант хүн ба адгуусан амьтан” хоёрын дундаас хагас хүн, хагас амьтан буюу чухамхүү “босоо ороолон”-г гаргаж авах ёстой жинхэнэ “шулмын” бурангуй сорилт туршилтуудыг олноор хийж байв. Энэ тухай баримтат нэвтрүүлэг ч бий. Бүр Лениндээ тэд сармагчны засаа суулгаад бүтэлгүйтсэн тухай хүртэл үг яриа гарсан гээд бодогтун. Эдгээрийг, яавч их Оросын ард түмний тусын тулд “тэдний гени мутац, үүлдэр угсааг сайжруулах чиг зорилготой байсан” гэж нотлох үндэсгүй юм.

Улаан таван хошуут халхавчийн дор жинхэнэ гай гамшиг нуугдаж байлаа. Хүйтэн дайны харгалдаант үед, хожим тарж бутарсан Зөвлөлт Оросыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч Рональд Рейган “Босоо ороолонгийн эзэнт гүрэн” гэж цоллосон. Яг үнэндээ бол Рона “артист” үнэнийг хэлсэн, тэр хэнийг ч гүтгээгүй юм. 1945 оны Нюренбергийн шүүх дээр “Миний баруун талд Иосиф Сталиныг, зүүн талд Уинстон Черчиллийг суулгаад биднийг хамтад нь ялласан нөхцөлд би сая “цуст алуурч”-ийн эгнээнд орсноо хүлээнэ зөвшөөрнө. Өөрөөр бол хэзээ ч үгүй” гэсэн рейхсминистр Герман Вильгелм Герингийн алдарт өчил ч нацизмын мөн чанар "хас"-даа байгаагүйг хэлээд өгнө.

Буруугүй хас

Тийм ээ, нацизмын антисемитизмийн мөн чанар хасдаа байгаагүй. Антисемитизм өөрөө нийгмийн бодит үзэгдэл юм. Эдүгээ ч оршсон хэвээр байна. Хас төрийн төлөө “ажиллаж” байсан төрийн хүчирхэг машинд тухайн үедээ ховройчууд дайрагдсан нь үнэн. Гагцхүү шалтгаан нь, дахиад л, хас биш юм. Энэ дэд гарчгийн дор хойно өгүүлэх санаа үндсэн сэдвээс бяцхан хазайх гажилтын шинжтэйг уншигч танд урьдчилан хэлэх нь зөв болов уу.

1970-аад оны сүүл үе. Орос газар оюутан явсан цагийнхаа дурсамжит нэгэн аялгууг би одоо бүдэг бадаг санаж байна.

Эргэн тойрон ховройчууд, энэ л хорвоо гунигтай

Жой Адамсон еврей, Жорж Помпиду бас еврей

Хаашаа л харнав жүүд жүүд, зүүд зэрэглээ шиг хачин юм аа

Тэнд ч еврей, энд ч еврей... кругом одни еврейи... йй-на-наа...

Иймэрхүү маягийн үглээдүү урт үгтэй рок дууг орос хампаан маань гитардаж ирээд л Высоцкий маягийн баргил хоолойгоор эвлэгхэн нь аргагуй сүрхий чанга дуулж гардагсан. Ер нь ингэхэд еврейг шилбүүрдэх нийгмийн үзэл хаанаас юунаас эхтэйг ерөнхийдөө Монголд хэн ч үл мэднэ. Чухамхүү еврейн эсрэг үзэл дээр л дэлхийн дайны идеологи суурилдаг болохыг би харин саяхнаас олж мэдэв. Еврей комиссаруудын сүлжээг ашиглаж хийсэн Октябрийн хувьсгалаар зөвхөн орос оронд төдийгүй бүх хүн төрөлхтөнд аюул занал нүүрлэжээ. Энэ аюулыг зөн совин, итгэл үнэмшил, далд ухаанаараа шиншиж тандсан “хөгшин чоно” Уинстон Черчилль “Оросын улаан. хувьсгал”-ыг өлгийд нь багалзуурдах тухай ярьж бичиж байв.

Еврейг хөндлөнгөөс хялайн харах үзэл сэтгэлгээ бол аль ч улс нийгэмд тэртээ тэргүй бодитойгоор оршин байдаг зүйл. Гэтэл еврей хүн өөрөө еврейн эсрэг үзэлтэн байх нь хүртэл таарна гээч. Чикагогийн еврей дүүрэгт еврей эхийн алтан хэвлээс унасан, еврей ээжийн энгэрийг самардаж бумбан хоёр мөөмийг нь үмхэж үлгэж өссөн нэг сөөсгөр банди (гэхдээ, онцлог нь, вундеркинд) бүр нялх балчир ахуйдаа антисемит үзэлтэн болсныг уншаад би бүр гайхаж гүйцсэн. Гэвч энэ бол үнэн, яахын аргагүй факт юм.

XX зууны шатрын спортын түүхэнд, статистикаар 13 насандаа анх америкийн аварга болж, 15-тайдаа грандмейстер (гроссмастер) цол хүртэн, улмаар дэлхийн аварга шатарчин болсон супер “тамирчин” ердөө ганцхан байдаг. Тэр нь та бидний энд дурдаж яриад байгаа америкийн уугуул Роберт Жеймс Фишер (1944-2008) юм. Роберт Фишерийн оюуны итгэлцүүрийг мэргэжпийн айкючид “189 пункт-ээр үнэлсэн байдаг. Итгэлцүүрийн градус 70-аас 201-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Доод хязгаараас доош бол тэнэгт, дээд хязгаараас дээш бол супер суутанд тооцогдоно. Айкю итгэлцүүр 150-ийн хавьцаа байвал гоц авьяастан, 170 бол сод ухаантан, 190 бол суутан байдаг аж.

Р.Фишер дөнгөж 12-той нусгай жаал байхдаа аль хэдийнэ антисемит болж амжчихаад “Би ховройчуудыг мэднэ ээ. Тэд бол хог новш. Бүх жүүдийг бүгдийг хуу “арчих” ёстой байтал А.Гитлер тэдэнд хэтэрхий зөөлөн хандсан юм” гэж эрээ цээргүй хэлдэг байв. Тэр тэнгэрт одлоо. Жар хэвийсэн өтөл насандаа ч тэр хүүхэд ахуй цагийн өнөө айхтар антисемит санаа бодлоо огтхон ч гээгээгүй явсан юм. Р.Фишерийн 1999 оны нэгэн ярилцлагад “Америкийн Нэгдсэн Улс хөвчөө таслуулаагүй хэдэн новш (еврей)-ийн гарт орсон. Төрийн нарийн бичгийн дарга, Батлан хамгаалахын сайд энэ тэр гээд бүгд дандаа өмхий ховройчууд байгааг та нар анзаарахгүй байна уу" гэсэн нь бий. Их хүмүүс чанга дуугардаг их тийчэгнэдэг нь үнэн юм сан уу, ямар ч байсан үйлдэл нь их ондоо юм.

2001.9.11. Америкийн хар өдөр. Нью-Йоркийн ихэр хоёр цамхагийг онгоц мөргөн нураав. Апдарт шатарчин,, антисемит үзэлтэн Р.Фишер эрх баригчдыг буруушаан, хэрэг дээрээ террористуудыг зөвтгөсөн мэдэгдэл хийж, дарамт шахалтад өртлөө. Удалгүй тэгээд Исландын иргэн болсон. Олон улсын нэр хүндтэй шатрын сэтгүүл “Chess informant" 2001 онд “XI Роберт”-ийг “XX зууны манлай шатарчин”-аар өргөмжлөв. Их суутны ил ба далд ухаанд их учир байдаг бололтойг хэлэх юун. Буцаад үндсэн сэдэв рүүгээ оръё.

Авралын хас

“Хүн төрөлхтний хүзүүн дээрээс хэзээ мөдгүй буухаар зэхэж байсан улаан оросын муйхар хар илдээс өрсөж, угтаа бол хотол даяарыг аврах гэж германчууд бид эртний түүхэн баатар Чингисийн нэгэн адил хаст их тугийн дор нэгдэн нягтарч, шударга ёсны төлөөх аугаа их дайныг арга буюу эхлүүлсэн өөр зам байгаагүй. Ингэснээрээ бид алдаагүй, үүнийг цаг хугацаа харуулна” гэсэн фюрерийн баруун гар, рейхсмаршал Герман Вилыелм Герингийн алдарт мэдүүлэг Нюренбергийн процессийн хавтаст хэрэгт байдаг аж. Улаан Оросын зөвхөн монголыг (1920) төдийгүй цаашлаад бүр бүх дэлхийг залгих нууц бөгөөд “мангас төлөвлөгөө” (1940)-г илчилсэн энэ өчил мэдэгдэл Нюренбергийн процессийн хамгийн содон мөч нэг ёсны “эргэлтийн цэг" байв. Коммунист түүх үүнийг сурсан мэхээрээ нууж далдалж чадсан ч худал хуурмагийг ивээгч коммунист суртаал нь бүхэлдээ социалист нийгэмтэйгээ хамт ул мөргүй сөнөжээ, өнөөдөр. “Өндөр шатыг байгуулавч сансрын үзүүрт хүрэхгүй, шалдан мэхийг суравчиг эрлэгийг хуурч барахгүй" хэмээсэн Монголын их мэргэн, эрдэнийн сайн ноён хутагт Дулдуйтын Равжаагийн айлдвар нэгэн биеийн хувь заяан дээр ч, нийгэм төрийн хувь зохиол дээр ч ав адилхан үйлчилгээтэй ёстой төгс үнэн үг ажээ.

Дэлхийн дайнд Гитлерийн Герман хэдийгээр Сталины улаан Оросыг ялаагүй ч түүнийг үхтэл нь бүрэн сульдаасан. Ингэснээрээ, хаст тугийн дор байлдсан германчууд бүхнийг залгигч мангасыг алаагүй ч амыг нь дангинатал үдэж чадсан юм. Оросын “ялалт” гээд байгаа тэр ялалт бол ялагдсантай адил ялалт. Ийм ялалтыг түүхэн өвөрмөц хэллэгээр “пиррова победа” гэдэг. Чухамдаа, хас их төрийн “герман хаялга”-аар дэлхий дахин улааны коммунист халдвараас ахинтаа ингэж нэг аврагдсан түүхтэй.

Түгээмэл өргөн утгаараа германчууд ялж бид ч бас ялжээ. 1945 оны “Бид ялав” медалийн утга чанар монголчуудын хувьд гажилтгүй хэвээр үлдэв. Та нар одоо орос германаа харьцуулж нэг хар даа. Тэгвээс бурхан хэнийх нь талд байсан байгаа нь улам бүр тодорхой болно. Үнэхээр авралын хас... ачит хасыг бурхан ивээдэг юм аа. Өнөөдрийн Бундесвер чинь, хаа очиж, хас төрийн хугархай байхгүй юу. Хаана хас байна, тэнд аврал байнам.

Ирээдүйн хас

Миний Монголын хас шүтээн хүн төрөлхтний бахархал гэж хэлэх дуртай хүний нэг ээ би. Монголын хас судлал хөгжихийн хэрээр хас тэмдгийг нөмөрсөн коммунизмын хар сүүдэр арилж, тэр чинээгээр монгол хас цагаадаж, хэрэглээ нь өдрөөс өдөрт өргөжин тэлж байна. Нүднээ ил байгаагаар нь Улаанбаатараараа жишээлэн хэлэхэд, монгол түмний хасаас цэрвэх түр цагийн сэтгэлгээ салхинд туугдсан үүл лугаа хийсэн одов. Тэнгэр нэгэнт цэлмэжээ.Тэнд хамар дээрээ хас хадсан микро давхиж энд ирээд “Хас Төв”-ийн өмнө зогсоно. Номын дэлгүүрт очоорой. Тэнд таныг Дэлхийн утга зохиолын академийн доктор, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Гомбожавын Мэнд-Ооёгийн алтан хаст баринтаг бүхий судар бичиг тосч угтана. Хасын түгээмэл хэрэглээний энэ мэт жишээг тоочивч баршгүй. Хас түгсээр, хаа сайгүй хас үзэгдэх нь айсуй сайн цагийн өнгө төрх юм. “Байн байсаар бүх дэлхийг бүрхэх октябрь, бүр нарыг халхлах хувьсгал” гэж хэлээд Их Нацагдорж хүртэл нэг том алдсан байдаг. Харин хас зүйчид бид хэзээ ч алдахгүй. Мөнхтэнгэрийн бэлгэдэл хас мөнх оршин бүх дэлхийг бүрхэх хувьтай.

Хас зүйч М.Энхпүрэв

Жинхэнэ монгол хүний мөн чанар, Монгол эрчүүдээ, өөрсдийгөө өөрчилье

Сүүлийн 300 жил Монгол сэтгэхүй ихэд алдагдаж гадны сэтгэхүй, соёл, шашин Монголд их орж ирснээр Жинхэнэ Монгол эр хүний зан араншин илтэд доройтов.Үүний улмаас одоо цагт хэн байснаа хэн болоод байгаагаа ч мэдэхгүй байж архинд хөлчүүрч согтохоороо БИ Чингисийн Монгол хэмээн агсамнагч эр хүний хагас залуус олширов!

Хүний эрх, эрх чөлөө, Ардчилал хэмээн шүлсээ үсэргэн эхнэр хүүхэд, ээж аав, анд нөхөд гэр бүлийнхээ аз жаргалыг булаагч согтуу Монгол эрчүүд зодоон, хүүхэн, мөнгө

, архинаас өөр ярих сэдэвгүй болж хүн муулж, хов ярьсан арчаагүй өөдгүй новшнууд болж хувирав.

www.mongolchuudaa.com

.

Архинд донтож ухаан санаагаа доройтуулснаар олон Монгол эр хүний үнэлэмж буурч гэр бүлгүй, ажилгүй, архичин, арчаагүй, амьдралгүй, ёс суртахуунгүй, ухамсаргүй болж байна.

Үнэхээр л өвсөнд ороовч үхэр тоож идэхгүй, өөхөнд ороовч нохой тоож шиншихгүй боллоо.

Нүүдлийн соёл иргэншил болон Монгол үндэстний уламжлалт сэтгэхүйн онцлог, ардын сургааль, зүйр цэцэн үгс, сахилга бат, уламжлалт соёлтой өтгөс буурлууд, эцэг эхчүүд нь жинхэнэ эх орон, гэр бүлдээ эзэн болсон эрчүүдийг бэлдэж байжээ.

Тэгвэл одоо Жинхэнэ Монгол эр хүний тухай номын хуудаснаас хайж, түүхийн гүнээс түүж цуглуулах хэрэгтэй болов. Монголчуудын бахархал болсон олон бөхчүүд ч хүртэл сүг болсон байнам.

Энэхүү нийтлэлийг Монгол эрчүүд минь уншиж үзээд өөрийгөө засаж, үр хүүхдээ үлгэрлэн хүмүүжүүлээсэй хэмээн хүснэм.
Эмэгтэйчүүд маань ч гэсэн эрчүүддээ Эр ХҮН болох нөхцлийг олгож ойлгож, итгэж дэмжээсэй хэмээн хүснэм!
Үр хүүхдэдээ үлгэрлэн сургаасай хэмээн хүснэм! Ядаж жаахан ч болов санаа аваасай хэмээн хүснэм!
Бид гал шиг халуун сэтгэлтэй, ус шиг тунгалаг бодолтой хүний дээд хөх толбот Монголчууд шүү дээ!

Ингээд жинхэнэ Монгол эр хүний шинжийг өгүүлсү!

Монгол эр хүн зорилготой амьдарч, бие дааж шийдвэр гаргаж нэртэй төртэй амьдарч чаддаг. Энэ нь нүүдлийн соёл иргэншлийн үр дүнд Монгол эр хүнийг бие хүн болгож төлөвшүүлсэн суурь гайхамшигт Шинж чанар юм.
Шийдвэр гаргасан хойноо түүнээс гарч болох ямарваа эрсдлийг дааж хариуцаж чадах сэтгэлийн тэнхээтэй байдаг. Энэ нь ухаан, амьдралын туршлага, сүүхээ, ажилч хөдөлмөрч зан, эрүүл мэндтэй холбоотой.

Жинхэнэ Монгол эр хүн бол үр хүүхдэдээ үлгэр дууриалал болж хүүхдийнхээ эрүүл мэнд, хүмүүжил боловсролд анхаарч гэр бүлдээ хайр халамж тавьж, амьжиргаанд хэрэгтэй зүйлсийг мэдэрч гүйцээж байх чадалтай байх нь нэр төрийн асуудал хэмээн үздэг.
Сайн явах санааных, Санаж явбал бүтнэ гэдэг.

Элдэв сул үггүй, хэлье гэснээ бодолтой, шулуунхан, шударга, товчхон хэлчихдэг, алсын хараатай, зориг тэнхээтэй, алив зүйлийг бусадтай ярилцахдаа дөвийлгөн хөөргөх, хэт тойруулж ярих, давслах, өөрийгөө хэт магтах, хов жив хөөцөлдөх, сүржигнэх, үглэх, хэрүүл хийх, бусдын хор шар малтах зэргийг цээрлэн хичээдэг чанар бол жинхэнэ Монгол эр хүний давуу тал юм.

Үр хүүхэд, гэр бүлийнхээ гишүүд болон бусдын жижиг алдаа дутагдлыг үл тоох уужуу тайван амгалан эрчүүд зөвхөн Монголд л байсан байна. Нойронд сэргэг байж ирээдүйн амьдралаа төлөвлөж чаддаг, цэвэр цэмцгэр, эрүүл мэнддээ анхааралтай, бусдад халамжтай нөмөр нөөлөгтэй, өөрийн зовлон уйтгар гунигаа бусдаас нууж аль болох бие даан хүндрэлээс гарах гарцыг олж шийдвэрлэх нь жинхэнэ Монгол эр хүний шилдэг шинж чанар юм.

Бусдын хов үг, зусар муу ятгалганд орохгүй, өөрийн үзэл санаа амьдралын чиг шугамдаа үнэнч байх нь жинхэнэ Монгол эр хүний сэтгэлзүйн дархлаа, эр хүний ноён нуруутай холбоотой.

Ах захтай, өтгөс буурлыг хүндэлж үгийг нь сонсож, түүх соёл, удам угсаагаа мэдэрч цаг үетэйгээ шударгаар зохицож амьдарах чадвар бол Монгол эр хүний шинж өвөрмөц чанар билээ.

Монгол эр хүн уул мэт сууж, тал мэт хэвтэж, салхи мэт явж, зөв хувцаслаж, нуруу цэх, хараа дээгүүр байж шударга ёс, зорилгынхоо төлөө уйгагүй зүтгэж хүрдэг нь зориг зүрх, хүч чадал, эрүүл бие өвөрмөц сэтгэлгээтэй шууд холбоотой.

Эр хүн алдаж эрэг нурдаг гэдэг. Жинхэнэ Монгол эр хүн алдаа хийснээ мэдэрч ойлгосноос эхлэн засан залруулж, уучлалт гуйж, түүндээ таарсан шийтгэл хариуцлагыг үүрээд гарч чадах чадвартай байдгаараа онцгой.

Жинхэнэ Монгол эр хүн нь хүний итгэл дааж, хүнийг сэтгэл санаагаар болон эдээр дэмжиж, тусалсан шиг тусладаг. Бусдаас тусламж авч хариу тус хүргэж чаддаг. Хүний үг сонсож чаддаг, хүлээцтэй даруу шинж нь эх түүхийн хуудасанд эгэл баатруудтайгаа мөнхөрч байна.
Аяганы хариу өдөртөө, Агтны хариу жилдээ...

Жинхэнэ Монгол эр хүн бол хүн ялгаж харьцдаггүй, өөртөө итгэлтэй сэтгэл хангалуун байж чаддаг түүнийхээ төлөө тэмцэж зүтгэж чаддаг. Анд нөхдөө зөв таньж нөхөрлөсөн шиг нөхөрлөж чаддаг.
Анд нөхдөөрөө хүрээлүүлж бусдын хүндлэлийг олдог. Бусдыг өөлж гоочлохыг үзэн ядаж аль болох дэмжиж хамтарч их үйлийг нугалдаг.
Дэм дэмэндээ дээс эрчиндээ...

Монгол эрчүүд хүнтэй танилцахдаа бүтэн нэрээ хэлж хүнийг бүтэн нэрээр нь дууддаг уламжлал бий. Нэр хугарахаар яс хугар хэмээн нэрээн хичээдэг.Өөрийгөө дорд үзэх, өөртөө үл итгэх үзэлгүй байж бусдаас ирсэн доромжлол, өдөөн хатгалаганд таарсан хариуг барьж чаддаг.

Хуурч мэхлэх, зусардаж зальдах, шалиглан завхайрах, байнгад архидан согтуурах, гүтгэн доромжлох, ихэрхэж баярхах, эрх мэдлээр далайлгах, эмэгтэй хүнд хүчийг үзүүлэх, айж урвах, хулгай дээрэм хийх, хүн муулах зэрэг нь адгийн эрийн шинж хэмээн Монгол эрчүүд цээрлэж байжээ.
Ноён урваач нохой шарваач. Эрийн муу эмд...

Эрх чөлөө, ардчилал, хүний эрх, хүний онцлог шинж гэсэн сайхан үгнүүдээр халхавч хийж өөрсдийгөө өмөөрч дутагдалтайгаа эвлэрч байхаар одооноос зоригтой шударга байж өөрсдийгөө өөрчлөе Эрчүүдээ!
Одоо... эсвэл хэзээ ч Үгүй!!!

Эрүүл, Зоригтой, Тэвчээртэй, Чадалтай, Оюунлаг, Хүнлэг, эх оронч байхыг хичээж
Эзэн Чингис хаан, тулгар төр тусгаар тогтнол Монгол улс, Монгол үндэстнээрээ омогшиж амьдарцгаая Эрчүүдээ!

Монгол бүсгүйн хайрыг татсан хайрлахгүй байхын аргагүй, гэр бүл эх орон, улс үндэстэндээ хүндтэй Жинхэнэ Монгол эр хүн байх нь зөвхөн таниас л хамаарна!
Амжилт хүсье! Мөнх тэнгэр ивээх болтуухай!
S.Bataa 2011