Ашигт малтмалын газраас гаргасан судалгаагаар өнөөдрийн байдлаар Монгол Улсын нүүрсний 36 орд газарт 50 орчим аж ахуйн нэгж нүүрс олборлож байна. Эдгээр аж ахуйн нэгжүүдийн хоёр нь төрийн өмчийн оролцоотой, гурав нь орон нутгийн өмчийн оролцоотой бол бусад нь хувийн өмчид тулгуурлан ажиллаж байна.
Монгол Улсын нүүрсний геологийн нийт нөөцийг 150 тэрбум тонн гэж тогтоосон байдаг бөгөөд 22.3 тэрбум тонн нүүрсний нөөцийг урьдчилсан болон нарийвчилсан хайгуулын үр дүнгээр тодорхойлоод байна. Монгол улс нүүрсний нөөцөөр дэлхийд эхний 12-т, нэг хүнд ногдох нүүрсээр эхний дөрөвт ордог аж.
Зүүн Цанхи 795 сая тонн нөөцтэй
Тавантолгойн ордын Зүүн Цанхи нь нэг тэрбум тонн нүүрсний нөөцтэй бөгөөд нийт нөөцийн 78 хувийг нь дээд зэрэглэлийн буюу коксжих нүүрс эзэлдэг гэсэн судалгаа бий. Тэгвэл зүүн Цанхи өнөөдрийн байдлаар яг хэдий хэмжээний нөөцтэй вэ гэдгийг Эрдэс баялгийн зөвлөлийн хурлаар тогтоосон байна. “Эрдэнэс MГЛ”-ийн гүйцэтгэх захирал Б.Энэбишийн хэлснээр бол Эрдэс баялгийн зөвлөлөөс зүүн Цанхийн нөөцийг 795 сая тонн хэмээн баталгаажуулсан байна. Тус ордод өнгөрсөн оны зургадугаар сараас эхлэн хөрс хуулалтын ажлыг эхлүүлсэн бөгөөд уг ажил үндсэндээ дуусч, олборлолт эхлэхэд бэлэн болсон байна. Уг ордоос жилд арван сая тонн нүүрс экспортлох төлөвлөгөөтэй байгаагаа ч “Эрдэнэс МГЛ”-ийн гүйцэтгэх захирал өгүүлсэн. Түүнчлэн энэ ондоо багтаан нүүрс угаах, баяжуулах үйлдвэрийн барилгын ажлыг эхлүүлж, 2013 онд ашиглалтад оруулах гэнэ.
Saturday, May 7, 2011
Thursday, May 5, 2011
Буурын гэрээ
Хаант Орос, Манж Чин улсын хооронд Буурын голд хил тогтоох хэлэлцээ явагдаж Найралт төвийн 5 дугаар он буюу 1727 оны 8-р сарын 20-нд түүхнээ Буурын хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн гэрээг байгуулжээ. Энэхүү гэрээнд Манж Чин улсын туслагч жанжин, засаг төрийн хошой жүн ван, Эфү /Манжийн хааны хүргэнийг Эфү гэдэг/ Цэрэн, Хаант Орос улсын их элч, төгс зарлигт амбан хааны туслагч гүн Владиславич нар гарын үсэг зурж баталгаажуулжээ. Уг гэрээг Манж, Орос хэл дээр үйлдсэн байдаг.
Буурын гэрээгээр Тагнын урианхайн нутгийн хойд захын Шавинайн даваанаас эхлэн Баргын нутаг дахь Эргүнэ голын зүүн эргийн Авгайт уул хүртэл 2400-аад километрт Монголын хойт хилийг тогтоож, хилийн шугамыг газар дээр нь тодорхойлон, 87 хос хилийн овоо босгож тэмдэглэжээ. Тэнгис голын эх Тэнгис даваанаас эхлэн зүүн тийш Тарваган дахын 58 дугаар овоо хүртэл 1890 км газрын хилд босгосон 76 хилийн овоо тэмдэг нь манай улсын одоогийн хилийг хамаарч байна.
Уг гэрээг хэрэгжүүлж хилийн овоо, тэмдгийг газар дээр нь тогтоон тэмдэглэхдээ, эхлээд Хиагт горхины баруун талын Ухаа хамарын хөтөл дээр овоо босгон “Дундын овоо” хэмээн нэрлэжээ. Түүнээс баруун, зүүн тийш хилийн овоо, тэмдгүүдийг байгуулах хилийн комиссарууд (комисс)-ыг томилсон байна.
Дундын овооноос эхлэн зүүн зүгт Эргүнэ голын эрэг дэх Авгайт уул хүртэл Халх, Баргын нутгийн хойт талаар 63 хос хилийн овоо, тэмдэг босгосноо тодорхойлсон солилцох бичиг (протокол) үйлджээ.
Манж Чин улсын зуучны дэд зэргийн хиа Хубит, Хаант Орос улсын захын комиссар элчийн туслагч Иван Глазунов нар 1727 оны 10-р сарын 12-нд Авгайт уулан дээр гарын үсэг зурж хоорондоо солилцжээ.
Овоо тэмдэг босгосон газруудыг тодорхойлбол:
1. Бүрхтэй уулын өмнө хамрын ирмэг дээр
2. Бүрхтэй уулаас харалдаа тушаа зүүн тийш Цайдам нуурын хойд уулан дээр
3. Давст нуурын тушаа өмнөх Хүрлэг нурууны үзүүр дээр
4. Дөрөөгийн харалдаа баруун тийш Цөх голын баруун уулан дээр
5. Шарвага нугын дээд үзүүр, Цөх голын эргэн дээр
6. Чагтай голын адаг, Цөх голын баруун эргийн уулын зүүн хажууд
7. Хазаа голын адаг, Цөх голын эргэн дээр
8. Ар Хүдэр голын адгийн баруун уулан дээр
9. Уялга голын адаг, Улиаст нугын өмнөх дэнж дээр
10. Ар хадны голын адаг, Цөх голын эрэг дээр
11. Ар хад, Өлөөль голын бэлчирт
12. Өвөрхад голын адгийн хойд уулан дээр
13. Хөмөр давааны хойдхи Хянга (ирмэг) дээр
14. Хүе голын зүүн Хөмөр нурууны үзүүр дээр
15. Ононгийн Хужир нугын Рашааны хойд өндөр дээр
16. Онон голын хойд, Ашинга голын адгийн зүүн өндөр дээр
17. Харъяачуудын хойд уулан дээр
18. Хаслаг голын хойд уулын бэлд
19. Балж голын Бат хадын баруун хойдхи мөнх шил дээр
20. Хүмүль голын хөндлөн бэлчир ууланд
21. Галдтай голын зүүн бэлчир ууланд
22. Хярхан голын зүүн нуруун дээр
23. Бөххүн голын адгийн уулан дээр
24. Гилбэр голын салааны бэлчир Баянзүрх уулан дээр
25. Боёгтын нуруун дээр
26. Агац, Хормоч голын хойд уулын үзүүрт
27. Гожуултай уулын нуруун дээр
28. Хэрээ голын хойдхи Адраг уулан дээр
29. Ханхруу уулын хий овооны хойд уулан дээр
30. Улхан уулын хойд үзүүрийн ургаа чулууны дэргэд
31. Онон голын өмнөх Ар Баянзүрх уулан дээр
32. Өвөр Баянзүрхийн Бүдүүгийн хар толгой дээр
33. Бэрх голын эхний Борх давааны баруун өндөр дээр
34. Хурцын нуруун дээр (Жимгэр горхины эхэн)
35. Мангад нүх, хойд нурууны ирмэг дээр
36. Их түргэний голын зүүн Дааган дэл уулан дээр
37. Тосог уулан дээр
38. Дөч голын хойдхи ухаа шил дээр
39. Хорин нарс уулын үзүүр дээр
40. Сэндэртийн хойдхи Шар толгой дээр
41. Тогтор голын зүүн нуруун дээр
42. Хөх ишгийн голын баруун хар толгой дээр
43. Бэрх горхины хойдхи Түргэн уулан дээр
44. Зүүн Түргэн голын хойдхи өндөр толгой дээр
45. Ямалхын голын эхний зүүн уулан дээр Цагаан нуурын баруун талд
46. Ямалхын голын хойдхи хөх толгойд
47. Ямалхын голын Хар толгойд
48. Ямалхын голын адгийн зүүн уулын үзүүрт
49. Ямалхын голоос өмнө зүгийн талд байгаа хоёр хөвд дээр
50. Нивсийн хойдхи өндөр толгой дээр
51. Муу гэзэг толгойн хойд үзүүрт
52. Чивтийн хий овооны хойдхи дэнж дээр (Улз голын зүүн талд)
53. Зээрэнт уулын хойд үзүүрт
54. Энх толгойн хойдхи Талын гэзэг толгой дээр
55. Мөнх толгойн хойд тал дээрхи
56. Ангархайн хойдхи талд
57. Хөвөлзөхын хойдхи талд
58. Тарваган дах толгойд
Энэхүү солилцох бичиг-(протокол)-ийн төгсгөлд “Бүрхтэй уулын нуруунаас Эргүнэ мөрний эхэнд хүртэл өмнө бие цөм Манж Чин улсынх болох, хойд бие цөм Хаант Орос улсынх болох, бид, хоёр гүрний эв эеэр тогтоож хэлэлцсэн ёсоор уул, гол, газар усыг хуваагаад захын газарт овоо босгон, харилцан солилцож, суусан улсыг өөр өөрийн захын дотор суулгасан хоёр гүрний эв эеэр нэн эв эе болгож, захын газрыг цэвэр болгож, ашид шог самуун үл болохын тул зөвшиж бичиг бичиж, гараар тэмдэглэж баталж андалдав” гэжээ.
Дундын овооноос баруун зүгт Шавинайн даваа хүртэл Халх, Хөвсгөлийн Урианхай, Дархад, Тагнын Урианхайн нутгийн хойд захаар хилийн овоо тэмдэг босгожээ. Үүнийгээ батлан солилцох бичиг (протокол) үйлдэж, Манж Чин улсын хиаг захирагч Дорги, Хаант Орос улсын ордны хиа, захын хэргийг даасан комиссар С.А.Количев нар 1727 оны 10 дугаар сарын 27-нд Шавинайн даваан дээр гарын үсэг зуралцан хоорондоо солилцжээ.
Хилийн овоо, тэмдэг босгосон газруудыг тодорхойлбол:
1. Хилийн дундын овоо
2. Оргойт уулан дээр
3. Буйлааст уулын зүүн хойт үзүүр дээр
4. Хөх чулуут, Ёнхор уулын уулзвар уулан дээр
5. Хонгор овоон дээр
6. Гунзан уулын зүүн үзүүрт
7. Хотгойдын нурууны зүүн үзүүр дээрх
8. Хулд голын эхний даваан дээр
9. Гачуурт (Хацуурт) голын эхний даваанд
10. Цээж голын эхний даваан дээр
11. Модон хөл голын эхний даваан дээр
12. Буурал голын эхний Бугат даваанд
13. Хээгт голын эхний Дашит даваанд
14. Гурвийн зүүн үзүүр Хэснэгт даваанд
15. Үзүүр голын эх Гурви даваанд
16. Гурвийн баруун үзүүр Ханх даваанд
17. Нарийн голын эхний Нүхэт даваанд
18. Тэнгис голын эх, Эрхэг дархаг тайга уулын зүүн үзүүрийн даваан дээр тус тус хилийн овоог босгожээ.
Уг солилцох бичиг-(протокол)-ийн төгсгөлд “тэдгээр овооны өвөр биений уул, гол ба аль хэрэгт юм болбоос Манж Чин улсын болгож эзлэх, Ар биений уул гол ба аль хэрэгт юм болбоос Хаант Орос улсын болгож эзлэх, хоёр гүрний сайд эв эеэр нийлж, үнэн зөвөөр хэлэлцэж нааш, цааш андалдах бичгийг бичиж, өөрийн гараар баталж дуусгав” гэж тэмдэглэжээ.
Буурын гэрээгээр Монгол, Оросын хилийг Барга, Халх, Хөвсгөлийн болон Тагнын урианхайн нутгийн хойгуур тогтоон, Халхын хилийн харуулуудаар хамгаалуулсан байна.
Энэхүү баримт нь Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж байгаа бөгөөд хэрэв эх баримттай нь танилцахыг хүсвэл тус архивын уншлагын танхимаар үйлчлүүлэх ба Манжийн үеийн Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайдын яамны хөмрөгийн М-1, данс-1 /1-р боть/, хадгаламжийн нэгж 1-ийг үзнэ үү. Нийт 12 хуудас баримт буй. Мөн Гадаад Хэргийн Яамны Төв архив болон Хил Хамгаалах Ерөнхий Газрын архивт энэхүү гэрээтэй холбоотой баримтууд хадгалагдаж байна.
Гэсэр сүм
Нийслэлийн Чингэлтэй дүүрэгт оршдог Гэсэр сүмийн баригдах болсон шалтгаан нь Монголд хөхийн шашны номлолыг дэлгэрүүлэх зорилгоос үүдэлтэй. Хятадын хөхийн шашныг шүтэгч Гүвэ овогт Захар гэдэг хүн 1919-1920 онд Гэсэр сүмийг бариулжээ. Хятадын хөхийн шашин нь Хятадын тооллын тавдугаар зууны үед Буддын шашныг хятадад дэлгэрүүлсэн нэгэн урсгал шашин юм. Сүм барих хөрөнгийг хятад лам нар, их хүрээний пүүсүүдийн хятад эзэд сүсэг бишрэлээрээ гаргасан байна. Гуанди шүтээн буюу Гэсэр сүмийг Тасганы овооны өвөрт байгуулжээ. Гуанди гэдэг нь хятадын нэгэн том цэргийн эрхтэн Гуан Юу-гийн өргөмжилсөн нэр. Гуан Юүг тахисан сүмийг Гуан димио гэдэг байж.Манж нар Манж чин улсыг байгуулах үедээ Гуан Юү жанжны сүнс залран ирсний ивээлээр дайснаа дарж улсаа байгууллаа хэмээн шүтэж, Гуан Юүгийн дүрийг залсан сүм хийдийг байгуулах болжээ.Гэсэр сүм нь гол хаалганы зүүн, баруун талд жин хэнгэрэг, жин хонхны хоёр сүүдрэвч, гол сүм болон дарь эхийн сүм, өргөл мөргөлчдийн байшин, хөлгийн сүм, хөхийн шашны сургуулийн хоёр байшин, Гүвэ овогт Захарын сууцны байшин, хэрмэн хашаанаас бүрдэж байв.Гол сүмд сүмийн шүтээн Гуанди, туслах баатруудынх нь дүр бүхий баримал, Тансан ламын үлгэр намтарчилсан зураг, баримал дүрс байжээ. Өргөл, мөргөлчдийн байшинд сүмийг барих үед мөнгө өргөсөн хүмүүсийн нэрсийг жагсаан бичсэн чулуун самбар байв. Энэ байшинд хятад лам нар суудаг байж. Хөхийн шашны сургуулийн хоёр байшинд хятад хүмүүс сайн дураараа ирж сурдаг байжээ.Хөхийн сүмийн баруун тасалгаанд Гуан-ди хааны улаан дэлт хүлэг морь, баруун тасалгаанд цагаан хүлэг морины баримал байжээ.Жин хэнгэрэг, жин хонхыг цаг хэмжүүрийн дохио болгон ашиглаж байсан гэдэг.Гэсэр сүмээс ший янгууны тоглолтыг жил бүрийн цагаан сарын шинийн нэгний өдрөөс 15-ны өдрийг дуустал хийдэг байсан нь учиртай. Гуан-ди шүтээнтэй бүх хот суурин газруудад ийм тоглолт зохиодог байж.Сүмийг 1933 онд улсын мэдэлд авснаас хойш барилга байгууламжийг нь янз бүрийн байгууллага эзэмшиж анхны төрх байдлыг нь алдагдуулсан тал бий. Гандантэгчинлэн хийдийн уран барималч, зураач Данзан лам 1966 онд Гуан-дигийн хятад баримлыг өөрчилжээ. Данзан лам Гэсэрийн туужаас санаа авч Гэсэрийг морь унасан баатрын байдалтайгаар урлаж, баруун талд нь Цасчихэр, зүүн талд нь Рогмагуа хатны дүрийг цаас, шавар баримлаар хийсэн байна. Хятад хийцийн сүм дуганы төрөлд багтах дурсгалт уран барилгын нэг болох Гэсэр сүмийг 1998 онд улсын хамгаалалтад авчээ.Өдгөө Гэсэр сүмд Гандантэгчинлэн хийдийн Бадма Ёга Дацан болон тус хийдийн шашны дунд сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
БАРОН УНГЕРНД ДАРХАН ХОШОЙ ЧИН ВАН ЦОЛ ШАГНАСАН ТУХАЙ
1920 оны 10 дугаар сарын 2-нд цагаантны цэргийн хүч нэвтрэн орж ирсэн нь атаман Семёновын хамсаатан барон Унгерний захирсан “Азийн морин дивиз" гэгч байв.
Унгерн "Богд гэгээнтнийг хаан ширээнд залж, автономит засгийг босгоно”, “Монголчуудыг хятад цэргээс чөлөөлнө", "Их Монгол улсыг байгуулна" хэмээн, монголчуудын хүсэл эрмэлзлэл, сүсэг бишрэлийг ашиглан, хятад цэрэгт дургүйцсэн монгол ноёдыг өөрийн талд татаж байв.
Нийслэл хүрээг эзлэх бэлтгэлээ шуурхайлан хийж олон зуун монголчуудаар хүчээ зузаатгасан Унгерн хятад цэргийг хэд хэдэн удаа довтолсны дүнд 1921 оны II сарын 3-нд Нийслэл Хүрээг эзлэн авч 1921 оны II сарын 21-нд Богд гэгээнийг хаан ширээнд залжээ.
Богдыг хаан ширээнд залах энэ ёслолын үеэр Богд хаанаас барон Унгернд үе улиран ханы зэрэг, дархан хошой чин ван цол шагнах зарлиг буулган мутрын тэмдэг дарсан байна. Энэхүү зарлигт:
Шашин төрийг хослон баригч наран гэрэлт, түмэн наст Богд хааны зарлиг.
Орос жанжин генерал Барон болбоос бидний Монголын өөрөө эзэрхэх засгийн газрыг дахин байгуулах хэрэгт тэргүүлэн чармайн зүтгэсэн гавъяа бүхий хүмүүн мөн. Түүний бие анх цэрэг авч ирснээс нааш хүйтэн жихүүнд халирсхийх үгүй, олон ардыг өчүүхэн төдий гаслаасан үгүй, эцэстэлээ зоригийг хатуужин явсаар нэгэн өглөөний зуур Хүрээний газрыг байлдан авч гавьяаг бүтээсэн ба шан хорыг тэгшлэн цэргийн цаазыг явуулсныг үзвээс үнэхээрийн тодорхой чанга хэмээвээс болмой. Тиймийн тул би бээр их л сайшаан үзэж генерал Баронд үе улиран ханы зэргэ, дархан хошой чин вангийн хэргэм, ногоон жууз, улбар шар хүрэм, шар жолоо, гурван нүдэт тогосын отго, Улсыг мандуулагч их баатар жанжин цол шагнав. Хойч өдөр үе улиран тасрал үгүй залгамжлуулагтун. Иймийн тул шар торгоны өргөмжлөлд эрдэнэ дарж олгов. Олноо өргөгдсөний Арван нэгдүгээр он гэжээ.
Монгол хаадын тамганы түүх
Бидний хувьд мэддэг хэмээн санадаг ч үнэндээ мэддэггүй хичнээн олон явдал түүхийн харгуйд бүдгэрэн хоцорсон байна вэ? Энэ бүхний нэгнийх нь тухай та бүхэнд дэлгэн хүргэе үү.
Бид бүхний мэдэхээр “Цогт тайж” хэмээх түүхэн киноноо Чингис эзний алтан ургийн сүүлчийн хаан болох Лигдэн хутагт хаан Манж улсын Абхай хаан лугаа тэмцэлдэн цохигдоод буруулан дутааж хөх нуурын газраа одон Чингис хаанаас уламжилсан Монголын их хааны тамгыг нуун далдлаад өвчний учир бие бардаг билээ. Тэгвэл үнэндээ Монгол хаадын тамганы түүхийн бодит үнэнийг өгүүлэхээр зорилоо.
Чингис хаанаас өмнө Монголын нэгэн их аймаг болох Найман аймгийг захирч байсан Таян хан хэмээх Байбухын тамга хэрэглэж байсан нь түүхэнд тодорхой тэмдэглэгдэсэн бөгөөд Чингис хаан тамга хэрэглэсэн явдал ч түүнтэй холбогдон үүсчээ. Монголын нууц товчоог сөхөн үзье.
“Таяны аймгаас нэгэн хүн дутаав. Хасар түүнийг барь гэсэнд Бат гүйцээд амьдаар барин ирэв. Үзвэл өвөрт нь нэгэн тамга бий. Хасар өгүүлрүүн: “Танай олон аймаг цэрэг цөм манийг дагаж байхад чи энэ юмыг өвөртөлж хааш одно” гэвэл тэр хүн өгүүлрүүн: “Миний бие тушаалын газраа үхтэл сахина. Энэ тамгыг хучин эзэндээ хүргэж өгье гэсэн билээ. Аз дутаж баригдав.” Хасар өгүүлрүүн: “Чи аль овгийн хүн, ямар тушаалтай вэ? Тэр хүн өгүүлрүүн: “Би язгуураас уйгар газрын хүн. Нэр Тататунга. Миний эзэн энэ тамгыг надад тушааж эд идшийг гаргах ба оруулах явдлыг надад тушаасан билээ.” Хасар бас асууруун: “Энэ тамгыг юунд хэрэглэнэ?” Тататунга өгүүлрүүн: ”Сайн хүнийг сонгож зарлиг бичиг явуулах аливаа үйлсэд хэрэглэнэ” гэвэл Хасар сайшааж шударга элбэрэлт хүн гэж Тэмүүжинд мэдүүлж аливаа бичиг явуулахад хэрэглэхээр тэрхүү тамгыг Тататунгад тушаав.” хэмээн Монголын нууц товчооны Ван хан сөнөсөн нь хэмээх долоодугаар бүлгийн 196-д өгүүлжээ. Энэ бол Чингис хаан тамга хэрэглэсэн анхны албан ёсны баримт болно.
Түүнчлэн Чингис хаан эхлээд миний төсөөлөн бодож байгаагаар бол мөнөөх Таян ханы хуучин тамгыг хэрэглэсэн ч байж болно. Гэвч Чингис хаан билгийн улирлын тооллын гуравдугаар жарны гал улаан бар жил буюу гаргийн тооллын 1206 онд бүх Монголын нэгдсэн төрийг байгуулж Их Монгол улсын хааны сууринд өргөмжлөгдсөнөөс эхлэн нийт Монголыг захирсан агуулгатай шинэ тамга хэрэглэсэн нь эргэлзээгүй зүйл юм. Энэ нь одоо болтол Ватикан хотноо бүхий Ромын Папын архивт хадгалагдаж буй Монголын их хаан Гүюгийн төрийн бичигт хэрэглэсэн цул Монгол үсгээр сийлсэн тамгын дардас хэрэг дээрээ Чингис хааны тамга болно. Чингис хааны үеэс үүсгэн үйлдсэн энэхүү Моголын их хааны тамга хаант Монгол улсын дөрөвдэх их хаан Мөнхийн үе болтол хэрэглэгдэж, Хубилай хааны гарт ороод хэрэглээнээс гарсан нь бас тодорхой тэмдэглэлтэй юм. Жишээ өгүүлсүү:
Өгөдэй эцэг Чингис хааны их орыг залгамжилсаны дараа мөнөөх Тататунгагаар “Хас тамга болон дотоод ордны эд эрдэнийг хамааруулахаар тушаажэээ”. Өгөдэй хааны энэ Хас тамга Чингис хааны хэрэглэж байсан тамга болох нь дамжиггүй. Түүний дараа 1246 онд Өгөдэй хааны ахмад хөвгүүн Гүюг хаант Монгол улсын гурав дахь их хаан орыг залгамжлах үед Европ дахины Пап ламд явуулсан төрийн бичигт энэ тамгыг дарсан байжээ. Энэ бол манай үе болтол хадгалагдаж ирсэн Монголын их хааны тамгын ул мөр болно. Гүюг хааны дараа Монголын их хааны ор Чингис хааны дөтгөөр хөвүүн Тулуй эзний ахмад хөвгүүн Мөнхөд шилжсэн тул Монголын их хааны тамга ч Мөнхөд шилжсэн байх учиртай.
Мөнх хаан 1259 онд нас барсны дараа түүний гутгаар хөвүүн Өрүндаши Монгол- Алтайн орчим нутаглаж байжээ. Тэр үед Мөнх хааны дүү Аригбөхийн мянганы ноёд Алтайн хавь газарт хүрч “Бид цэрэг морио авч их хаанд /өөрөөр хэлбэл Хубилай хааныг хэлж байна./ бууж өгөх санаатай. Энэ тухай таны саналыг сонсъё. ” гэж Өрүндашийн дэргэд хүн томилон хэлүүлжээ. Энэхүү сануулгыг Өрүндаши зөвшөөрсөн бөгөөд “Аригбөхийн ордонд түргэн элч томилон, түүнээс эцгийнхээ /Мөнх хааныг хэлж байна./ нэгэн том Хас тамгыг авахаар шаарджээ. Аригбөх тэр тамгыг нь тушаан өгчээ.” Ингээд Өрүндаши Аригбөхийн мянганы ноёдын хамт цэрэг морио авч Хубилай хааны дэргэд хүрсэн байна. Энэхүү “Том хас тамга” гэдэг нь Чингис хааны үеэс уламжилсан их Монгол улсын Далай хааны Хас эрдэнийн тамга болох нь дамжиггүй. Энэ тэмдэглэл тэр үеийн бодит байдалтай яв цав тохирч байна. Тухайлбал Мөнх хаан их ор суусныхаа дараа 1257 оноос биеэр өмнөд Сүн улсыг дайлах байлдаанд мордсон тул их хааны тамгыг дайны газарт аваачаагүй нь тодорхой бөгөөд өөрөө ч 1259 онд байлдааны талбарт нас баржээ. Тиймээс юуны түрүүнд их хааны тамгыг гардан хадгалж төрийн хэргийг хамааран үүлдсэн дүү Аригбөх нь Хархорумд биеэ их хаанаар өргөмжилсөн байв.
Дараа нь Тулуй эзний гутгаар хөвүүн Хубилай байлдааны талбараас буцаж ирээд хожим их Юань улсын хаадын зуны орд буюу дээд нийслэл Шанду хэмээгдэх болсон өөрийнхөө хувь өмчийн газар Кайфенд өөрийгөө их ор залгамжлав хэмээн тунхаглажээ. Энэ үед Монголын их хааны тамга Аригбөхийн гарт байсан нь зайлбаргүй. Ингээд ахан дүүс Хубилай Аригбөх нар хоорондоо байлдаж Хубилайн ялалтаар Монголын их хааны суурь Хубилай болон түүний хойчист шилжсэн билээ. Их Монгол улсын далай хааны тамгыг Хубилай хаан цаашид хэрэглэсэн үү гэвэл ийм тэмдэглэл харагддаггүй бөгөөд Хубилай хаан бүх Юань улсын хууль журамд тохирсон өөр тамга хэрэглэсэн нь түүхэнд тэмдэглээтэй юм. Тиймээс Чингис хааны үеэс уламжлан ирсэн Их Монгол улсын далай хааны Хас эрдэнийн тамга ч Хубилайн гараар дууссан бололтой. Хубилай хааны гардан байгуулсан их Юань улс бол Хаант Монгол улсыг багтааснаар зогсохгүй бүх Хятадын нутаг дэвсгэрийг багтаасан өргөн их хаант улсын хувьд Хубилай хаан бүх талаар эртний Хятадын хууль засаг, дүрэм, тогтоолыг хэрэгжүүлсэн байна. Үүний дотор тамгын дүрэм ч багтаж байсан. Хятадын хааны тамгын дүрэм маш эртнээс Хятадын анхны нэгдсэн төр их Цин улсын Цин Ши Хуандигаас уламжилж иржээ. Тэр цагт хааны тамгыг “Ши” гэдэг байв. Харин Тан улсаас хойш “Бау” буюу Эрдэнэ гэдэг болжээ. Гэвч Хятадын сүүлчийн төрүүдэд тамгын тоог харилцан адилгүй хэрэглэж байв. Жишээ хэлбэл: Монголчуудын мөхөөсөн өмнөд Сүн улсын хаад 14 тамгатай байжээ. Юань улсын үед Сүн улсын тамгын дүрмийн ихэд өөрчилж хааны тамгыг наймаар тогтоожээ. Тамгыг нэрийдэх нэрийг Тан улсаас улирсан ёсоор “Бау” гэж нэрийджээ. Юань улсын найман Бау тамга нь доорх мэт.
1. “Шэү минь бау” буюу “Зарлигийн тамга”
2. “Чувань күвэ бау” буюу “Төрийн сулд тамга”
3. “Тиянь зи хэ бау” буюу “Тэнгэрлиг эзний тамга”
4. “Хуанди хэ бау” буюу “Хааны тамга”
5. “Тиянь зи син бау” буюу “Тэнгэрлиг эзний албан тамга”
6. “Хуанди син бау” буюу “Хааны албан тамга”
7. “Тиянь зи синь бау” буюу “Тэнгэрлиг эзний итгэмжийн тамга”
8. “Хуанди синь бау” буюу “Хааны итгэмжийн тамга” эдгээр болно.
Энэ найман тамга дотроос “Төрийн сүлд тамга” болон “Хааны тамга”-ын талаар тусгайлан дурдъя. Энэхүү”Төрийн сүлд тамга” бол Их Цин улсын Цин Ши Хуандигаас уламжилсан Хятадын төрийн сүлд тамга болох бөгөөд нэг ёсондоо шинэ төр барьсан хаан нь өмнөх мөхсөн төрөөс уламжлан авдаг байжээ. Гэвч Юань улсын Шицзү хаан Хубилай сэцэн хааны төр барьж асан нэгэн үед энэ тамгыг уламжлан авч чадаагүй юм. Харин Хубилай хаан наснаас нөгчсөн тэр Жи Юаньны 31-р он буюу 1294 оны хөх морин жил өвөг хааныхаа их орыг залгамжилсан Төмөр Өлзийт цолтойгоор хаан ор суух үед Чингис хааны их жанжин улсын Го ван Мухулайн жич хөвүүн Шиде гэгчийн гэрээс нэгэн эртний тамга олджээ.
 |
| Эртний Цин Ши Хуанди |
Тэр тамгыг төв бичгийн мужийн сайд Цүй Иүй болон төрийн түшмэл Ян Хуань нар уншиж эртний Цин Ши Хуанди хааны Төрийн сүлд тамга мөн хэмээн тодорхойлж Төмөр хааны эх Хөхжин хатанд өргөжээ. Их хатан биеэр Төмөр хаанд тушаан өгчээ. Ингээд Юань улс Хятадын уламжлалт төрийн сүлд тамгыг олов гэдэг билээ. Тэрхүү тамгын агуулга нь "Тэнгэрийн бошгот Өлзий хутаг өнөд мөнх" гэсэн үгийг эвхмэл үсгээр бичжээ. Гэвч энэ нь төдий л бүрэн оновчтой утга бус юм. Хятад сурвалж бичгийг үндэслэвэл уг тамгын үг нь иймэрхүү ойролцоо агуулга бүхий байсан гэж үздэг. Гэхдээ Цин Ши Хуандигаас уламжилсан Лантияан хасаар үйлдсэн ууган тамгыг нь зүүн Хань улсын Сянь Ди хааны үед алдсан гэдэг тул түүнээс хойших хаадын уламжлан ирсэн энэхүү “Төрийн сүлд тамга”-ыг хуурмаг тамга гэдэг билээ. Тэр ч байтугай энэ тамгыг Төмөр хаанаас хойших Юань улсын хаад төрийн уламжлалт сүлд тамга болгон тасралтгүй уламжилсаар ирсэн нь лавтай юм.
“Хуанди хэ бау” буюу хааны тамга гэдэг нь тун өвөрмөц онцлогтой байжээ. Энэ тухай мэдээ ба тамгын дардсыг БНХАУ-д хэвлэгдсэн “Сүй, Тан улсаас нааших албан тамгын цуглуулбар” хэмээх номд мэдээллэсэн байдаг. Тус номд Юань улсын үеийн 35 тамгын нэг болох Чингис хааны дүү Ди ван Хавт Хасарын дэд хүү Есүнгэгийн тамгыг оруулсан байна. Түүний тайлбарт “тус тамгыг Шаньси” мужийн зүүн өмнө орших Шань Ян газрын Дин овогт хүн хадгалж байв. Эдүгээ хаана байхыг үл мэднэ. Тамганд бариул үгүй. Харин тамгын ард өөр нэгэн маш сонирхолтой тамгыг сийлсэн ажээ. Энэхүү тамга нь гурван мөр үсэгтэй. Түрүү мөр нь Монгол үсэг, дараа мөр нь Самгарид үсэг, сүүлчийн мөр нь “Хэ бау” гэсэн хоёр эвхмэл үсэг буруу талд нь буй.” гэжээ. Харин эл тамгын учир агуулгыг эрдэмтэн Зууннаст гуай шинжлэн үзээд Монгол хэлнээ дөрвөлжин үсгээр бичснийг нь “Хуанди”, Самгарид үсгээр бичснийг нь ”Өлзий хутаг” гэсэн агуулгатай гэж дүгнэсэн бөгөөд Юань улсын нэгэн хааны тамга гэж үзжээ. Дараа нь Ван Нень Ху гэгч Зууннастын саналтай адилавтар саналыг дурьджээ. Энэ тамгыг Пагвагийн дөрвөлжин үсэг зохиогдсон 1269 оноос хойш үйлдсэн нь тодорхой юм. Лүвэ Женьиүй тэс тамгыг “Есүнгэ их вангийн тамга”-ны ард сийлсэн гэсэн нь бодит байдалтай нийцэмгүй. Учир нь энэхүү хааны тамгын хэмжээ нь 12,6 см ам дөрвөлжин, Зууннаст гуайн хэмжилтээр бол 12,5 см байхад, Есүнгэ вангийн тамга 11,2 см ам дөрвөлжин байв. Иймээс чухамдаа бага тамгыг их тамгын ард сийлж болохоос биш их тамгыг бага тамгын ард сийлнэ гэдэг байж болшгүй. Тэгэхээр Есүнгэ вангийн тамгыг энэхүү хааны тамгын ард сийлсэн гэвээс зүйтэй бөгөөд хожим нь хүмүүс засварлан үйлдсэн гэж үзэлтэй.
Юань улсын түүхэнд Хавт Хасарын дэд хүү Есүнгэ ванд Хубилай хааны Чжүн Түнгийн 3-р оны 4-р сард буюу аргын тооллын 1262 онд алтан үсэгтэй тамга шагнав гэсэн тэмдэглэл байдаг бөгөөд энэ Пагва ламын дөрвөлжин үсэг бүхий хааны тамгаас өмнөх явдал болно. Тиймээс энэ хоёр тамгыг нийлүүлж сийлсэн явдал нэлээд хожим болсон онцгой нэгэн хэрэгцээний ажил байсан нь илэрхий байнам. Миний үзэж байгаагаар бол ингэж үйлдсэн нь умард Юань улсын үед үйлдсэн хэрэг болох юм. Учир юун хэмээвээс умард Юань улсын хаадын дотор Чингис хааны төрсөн дүү Ди ван Хавт Хасарын хойч Адай гэгч 1425 онд их хааны орыг түр залгаж 1438 онд хороогджээ. Түүнээс хойш Хасарын хойчис дахин Монголын их хааны орыг залгамжлаагүй бөгөөд үүнийг Монголын түүхэнд нэгэн онцгой явдлаар үздэг билээ. Ийм учраас Адай хааны хэрэглэж байсан тэр тамга нь түүний хойчист нуугдан үлдэж Хасарын үр хойчис нэгэн үе ч гэсэн Монголын их хааны ор суусан тэрхүү түүхэн явдлаа мөнхөд тэмдэглэхийн тулд Хасарын хоёрдахь хүү түүх шастирт алдар цуутай Чингисийн чулууны бичигт нэрийг нь сийлж мөнхлөсөн Есүнгэ мэргэний тамгыг хааны тамгын ард сийлсэн болов уу гэж бодном. Магадгүй Адай хаан өөрөө Есүнгэ мэргэний үр хойч ч байж мэдэх юм. Энэхүү хааны тамга нь хаан төрийн эрхийг залгамжлах сүлд тамга биш болохоор түүх шастирт төдийлөн тэмдэглэдэггүй байна. Харин өмнө дурдсан Мухулай жанжны жич хөвүүнээс өргөсөн тамга бол Юань улсын Ү Цзүн хаан Өлзийт Төмөрөөс Юань улсын эцэс үе болтол үе улиран залгамжилсан хаан төрийн сүлд тамга болно. 1368 онд Тогоонтөмөр хаан төрөө алдаж нийслэл Дайдү хотоосоо “ханцуйлан гарсан Хас бау тамга” гэдэг нь тэрхүү Хятадын хааны төрийн сүлд тамгыг багтаасан Монголын их Юань улсын хаадын тамга байсан нь дамжиггүй юм. Ингээд Мин улс эцэслэтэлээ хаан төрийн сүлд тамгыг олсонгүй гэдэг билээ. Тогоонтөмөр хаанаас хойш умард Юань улсын үед хаан төрийн эрх мэдэл булаалдах явдал тасралтгүй гарч байсан тул төрийн тамга ч олонтоо алдагдаж гээгдэж байв. Жишээлбэл: Өлзийтөмөр хаан /зарим сурвалжид Буяншири гэх/ Мин цэрэгт сүрхий дийлэгдэж зөвхөн долоохон морьтны хамт Хархорумд дутаан хүрчээ. Дараа нь Ойрадад очсонд Ойрадын эзэн Махму буюу Батула чинсан түүнийг хороов. Үүнээс умард Юань улсын үе улирсан хаан төрийн сүлд тамга Ойрадын гарт оров гэдэг билээ. Тэгээд Батула чинсан “Дэлбэгийг хаан өргөмжилсөний хамт эртний Юань улсын хаан төрийн уламжлалт тамгыг Мин улсад өргөх” –өө илэрхийлжээ. Гэтэл Батула чинсан хэрэг дээрээ энэхүү тамгыг Мин улсад өгсөнгүй. Үүнээс сүүлд 1357 онд Татарын /Зүүн Монгол/ Булай тайш “их Юань улсын төрийн уламжлалт тамгыг Ойрадаас булаан авч Мин улсын хаанд өргөнө” гэж хэлсэн боловч үнэндээ Маркус хаанд өгчээ. Үүнээс бүүр хол сүүлд Монголын Батмөнх даян хааны жичэнцэр хөвүүн 1593-1603 онд их хаан ор суусан Буян сэцэн хааныг умард Юань улсын их хааны сууринд суусан тухай Лувсанданзаны бичсэн “Алтан товч”-д мэдээллэхдээ “Бас түүний хойно Буян сэцэн хаан Эрдэнэ шашин номыг дэлгэрүүлж эртний Тайсун хааны алдсан тамгыг авч энэ төрийн улам байгуулж эн их улс иргэнээ амарлуулав.” гэж тэмдэглэжээ.
Үүний дараа Буян сэцэн хааны ач хүү Лигдэн хутагт Чингис хаан умард Юань улсын сүүлчийн их хаан орыг залгамжилсан тул хаан төрийн сүлд тамга ч Лигдэн хааны гарт шилжжээ. Лигдэн хаан 1634 онд манж нарт ялагдсанаас хойш Монголын хаадын үе улиран барьсан хаан төрийн сүлд тамга манжийн хожуу алтан улсын хоёр дахь хаан Хуан тайж Абахайн гарт оржээ. Энэ тухай “Богдын цэрэг дайны тэмдэглэл” гэдэг номд “Тайцзүн Вень хаан Тяньцзүнгийн 9-р он /1635/ Юань улсын Сиюү Ванзигийн /Даян хааны Хятад сурвалж бичигт ингэж тэмдэглэдэг/ хойч Цахар аймгаас хаан төрийн уламжлалт тамгыг олж авсан бөгөөд Монголын 49 бэйл болон Түмэд 2 хошуу нийлэлдэн хаан цол өргөн оны нэрийг Зүн де хэмээн өргөмжилсөн /1636 оноос эхлэн хэрэглэжэ/ явдал болбоос манай Дай Чин улс тэнгэрийн бошго хүлээсэн цаг билээ” гэж тэмдэглэсэн буй. Ийнхүү умард Юань улсын хаан төрийн сүлд тамга ч энэ мэт хаан төрийнхөө хамт дуусчээ.
Барон Унгернийг "Баатар" цолоор шагнасан Богд хааны зарлиг
 |
| Барон Унгерн фон Штернберг |
Зөвлөлтийн нэрт дипломатчдын нэг А.А.Иоффегээс В.И.Ленин, Л.Д.Троицкий, Г.Е.Зиновьев, И.В.Сталин нарт илгээсэн захидалд: "Монголыг зөвлөлтжvvлсэн явдал бол сайтар бодож боловсруулсан цэгцтэй төлөвлөгөөний vр дvн бус. Хэрвээ Монголд Унгерн байгаагvй бол манай нөхөд тэнд нэг их амжилт олохгvй, бид Дорнод Туркестаныг, хэдийгээр тэнд Бакич байсан ч гэсэн зөвлөлтжvvлж чадаагvй шигээ Монголыг зөвлөлтжvvлж чадахгvй байсан. Чeчерин тэндхийн өлбөгөрvvдэд зохих ёсны хариу цохилт өгөөгvй" гэсэн байна. Тvvнийг ухаан солиотой, хийрхvv, японы гар хөл бологч, муу жанжин, алуурчин гэх мэтээр бичсээр бидний тархинд суулгажээ. Гэвч тvvний Монголын тvvхэнд байгуулсан гавъяа нь Богд хаант Монгол Улсыг сэргээн байгуулсан ба Зөвлөлтийн цэргийг Монголд орохоос өөр аргагvй нөхцөл байдалд оруулсанд оршино.
Vнэхээр "солиотой" Барон 800-хан цэрэгтэй зvvн хязгаараас гэнэт орж ирээд Хvрээнд бэхжсэн 15000 хvнтэй Хятадын байнгын цэргийг хиар цохиогvй бол, гаминг цэвэрлэж, Монголыг бvрмөсөн тусгаарлаад өөрсдийн нь эсрэг тvшиц газар болгочихоогvй бол улаантнууд Монголын төлөө хуруугаа ч хөдөлгөхгvй байв. Улаантнууд Монгол дахь хятадын армитай байлдахаас болгоомжилж байв. Хvрээнд бэлтгэл хvчтэйгээ нийлээд 15 000, Чойрт 2 000, Хиагтад 3 000 нийтдээ 20 000 гаруй цэрэг, 50 орчим их буу, 150 пулеметтай армийг "тэнэмэл" Барон өчvvхэн хvчээр гэнэтхэн бут цохиод сарниулчихна гэдэг vнэндээ байж болшгvй "домог" авч бодтой болсон л юм даа. Тэгээд ч дипломат шалтгаан байсан нь большевикууд Хятадын зөвшөөрөлгvй Монголд орж чадахгvй байлаа, харин Баронд ийм "зөвшөөрөл" огтхон ч шаардлагагvй байв. Тэгээд ч дэлхийн дайнаар суларсан Оросуудын араар урвагч феодалуудтай хуйвалдан гурван улсын хэлэлцээрийг зөрчсөн Хятадын тvрэмгийлэгчдийг хөөсөн тvvний vйл ажиллагаа шударга ёсонд нийцсэн, хууль ёсны vйлдэл байсан билээ.
Vнэхээр "солиотой" Барон 800-хан цэрэгтэй зvvн хязгаараас гэнэт орж ирээд Хvрээнд бэхжсэн 15000 хvнтэй Хятадын байнгын цэргийг хиар цохиогvй бол, гаминг цэвэрлэж, Монголыг бvрмөсөн тусгаарлаад өөрсдийн нь эсрэг тvшиц газар болгочихоогvй бол улаантнууд Монголын төлөө хуруугаа ч хөдөлгөхгvй байв. Улаантнууд Монгол дахь хятадын армитай байлдахаас болгоомжилж байв. Хvрээнд бэлтгэл хvчтэйгээ нийлээд 15 000, Чойрт 2 000, Хиагтад 3 000 нийтдээ 20 000 гаруй цэрэг, 50 орчим их буу, 150 пулеметтай армийг "тэнэмэл" Барон өчvvхэн хvчээр гэнэтхэн бут цохиод сарниулчихна гэдэг vнэндээ байж болшгvй "домог" авч бодтой болсон л юм даа. Тэгээд ч дипломат шалтгаан байсан нь большевикууд Хятадын зөвшөөрөлгvй Монголд орж чадахгvй байлаа, харин Баронд ийм "зөвшөөрөл" огтхон ч шаардлагагvй байв. Тэгээд ч дэлхийн дайнаар суларсан Оросуудын араар урвагч феодалуудтай хуйвалдан гурван улсын хэлэлцээрийг зөрчсөн Хятадын тvрэмгийлэгчдийг хөөсөн тvvний vйл ажиллагаа шударга ёсонд нийцсэн, хууль ёсны vйлдэл байсан билээ.
Хэрэв Барон "Сибирьт халдаж, алсдаа нvvдэлчдээс бvрдсэн арми байгуулж, Зөвлөлтөд заналхийлдэггvй юм гэхэд морин цэргийн байнгын довтолгоо өрнvvлж, Сибирийн ард тvмнийг боcгох сэдэл төрvvлж магадгvй" гэж улаантнууд болгоомжлоогvй бол хэзээ ч Монголд цэрэг оруулахгvй байв. Тэр шvvх хурлын өмнө өгсөн мэдvvлэгтээ "Би Зөвлөлтөд довтлох зоригтой цагаантнуудын сvvлчийнх" гэж хэлсэн нь vнэн юм. Зөвлөлтийн цэрэг Монголд орж ирээд цагаантнуудыг л мөрдсөн болохоос гамингуудыг Барон цэвэрлэчихсэн байсан тул Монголын талаар Хятадууд элдэв өгvvлэл гаргах шалтгаан бий болгож чадаагvй билээ. Зөвлөлтийнхөн харин ч Баронд цохиулсан гамингуудыг өөрийн нутгаар дамжуулан Хятад руу гаргаж байсан юм. Барон бол Монголд элэгтэй, шашин, ёс заншлыг нь хvндэтгэн vздэг цөөхөн Европ хvний нэг байв. Тэр хосгvй ховорхон нөхцөл байдал vvегэж чадсаны ачаар л Монголчууд тусгаар тогтнох замдаа гарсан билээ. Бароныг бут цохисны дараа Ардын намынхан Хятадын тvрэмгийллээс болгоомжилж Зөвлөлтийн цэргийг гаргахгvй байх хvсэлт тавьсан юм. XX зуунд Зөвлөлтийн цэрэг Монголд байрлаж байсныг бид шvvмжилдэг авч vнэндээ тэр нь манай тусгаар тогтнолын хэрэгт их тус болсон билээ. Сингапурын Ерөнхий сайд Ли Куан Ю 1960-аад оны эцсээр колоничлогч англичуудаасаа "Цэргээ бvv гаргаач" гэж гуйж явсантай л адил хэрэг.
Тvvний хvмvvжил төлөвшил зан араншин vvнд нөлөөлжээ. Нэгдvгээрт тэр өөрийнхөө биеэр эртний Хvннvчvvдийн цус гvйж байгаа гэдэгт бат итгэсэн байв. Унгерн, Унгариа гэдэг овог бол Атиллын удмын овог гэж тэр хэлдэг байжээ. Хоёрдугаарт XX зууны эх, дэлхийн I дайны дараа Европын хаадын ордонд нэвтэрсэн оккультизм, далд нууц шинжлэх ухаан ба Буддизмыг шохоорхон судлах явдалд гvнзгий автсан хvн байв. Тиймээс тэр "амьд Будда" гэгдэж байсан Богд хаанд ихэд хvндэтгэлтэй хандаж, ямар нэгэн нууцлаг хvчийг буддизмын нэгэн төв Монголоос олно гэдэгтээ огтхон ч эргэлздэггvй хvн байв. Тэр Хvрээг чөлөөлсөн ялалтынхаа дараа дайн тулаанд лам нарыг байнга авч явдаг байсан ба давших өдөр, цагаа асуудаг байж. Харин орос офицерууд нь тvvний энэ vйлдлийг зvгээр л солиорол гэдэг байжээ. Vvний бас нэг нотолгоо нь Зөвлөлтийнхөнд ялагдсаныхаа дараа тэр ойрхон Манжуурт биш алс Төвдөд очихыг зорьж байжээ. Богд хаанд захидал илгээж, Хvрээг орхин Улиастайд төвлөн суухыг ч хvсэж байв. Хэрэв тэр Төвдөд очсон бол улаантнууд дагаад Төвдийг салгах гэж оролдох байсан болов уу? Тvvний ялалт бас л гайхмаар vйл явц байлаа. Чухам тийм учраас улаантнууд хятадуудтай байлдахыг хvсээгvй мөртлөө Хятадыг ялсан Бароны хvчийг устгахыг чухалчилжээ. Унгерн Америкийн сурвалжлагчид өгсөн ярилцлагадаа: "Монголчууд Европчуудын эдгээж чадаагvй өвчнийг ч эдгээж чаддаг" гэж хэлснийг Бурдуков дурджээ.
Мөн тэр нvvдэлчдийн цэргийн чадварт огтхон ч эргэлздэггvй цөөхөн европ хvний нэг байлаа. Тохь тух, илvv зvйл шаарддаггvй, хатуужилтай нvvдэлчдийн морьт арми байгуулахыг тэр мөрөөдсөн ба улаантнуудтай байлдахдаа оросуудад биш монголчуудад гол найдлагаа тавьж байснаа огтхон ч нуудаггvй байжээ. Гэвч харчин, цахар, буриад, монголчууд нь сахилга бат сул, дээрэм тонуул, архи дарсанд дуртай, дураараа аашилдаг байсныхаа горыг Баяр гvнийг алдсаныхаа дараа л мэдсэн юм. Ингэлээ гээд Барон монголчуудыг шийтгээгvй, харин ч шархадсан харчин цэргийг эмчилсэнгvй гэж эмчээ vхлvvт болтол нь зодож байжээ. Хятадууд монголчуудтай байлдахаас зайлсхийж, элдэв хорт явуулгаар эрхэндээ барьж байхыг хичээж, харин улаантнууд Монголын байлдах чадварыг шууд муу гэж байв. Щетинкиний илтгэлд энэ тухай тодорхой бичсэн байдаг.
Тvvнд дарлагдан зовсон, эрх чөлөөгөө эрсэн монголчуудын тэмцэл таалагддаг байв. Тиймээс ч тэр буриад, харчин, татаар, башкир зэрэг монгол угсаатнаас бvрдсэн арми байгуулахыг хvсдэг, тvvндээ ч хvрсэн юм. Барон Унгерн фон Штэрнбэрг бол ёстой л "Халхын заяагаар гэнэт тодорсон" хvн байлаа. Тэр төрөхдөө ямар сонин хувь заяатай болохоо мэдээгvй байх. Алс хол Австрид төрсөн сахилгагvй, бяцхан Роман хvv Дорнын тvvхэнд мөнхрөн vлдэнэ гэдгээ мэдэж байсан болов уу? Хэрэв Барон байгаагvй бол тvvх яаж эргэх байсныг бодоод vзвэл сонирхолтой л юм. Бид тvvхийн ийм агшнуудыг, нэг хvний гvйцэтгэх vvргийг огт анзаардаггvй гэмтэй л дээ. Гэвч эцэст нь тэмдэглэхэд тэр Mонголыг тусгаар улс болгох санаатай хvн байсангvй, харин хуучин Чин гvрнийг сэргээн байгуулах, vvндээ нvvдэлчдийг ашиглах сонихолтой л байсан нь тvvний бvхий л бичиг захидлаас харагддаг.
Харин Барон Унгерн ялагдан баригдсанаар түүний хувь заяаг хэрхэн шийдэх талаар "Оросын коммунист большевикуудын намын Төв хорооны улс төрийн товчооны 1921.08.29-ний өдрийн хуралдаанаар авч хэлэлцээд 55-р протоколд ингэж бичжээ. Барон Унгернийг шvvхэд шилжvvлэх тухай санал дээр В.И.Ленин өөрийн гараар цохoлт хийхдээ "Энэ хэрэгт маш анхааралтай хандаж, ялын vнэн магадтайг шалгаж, бvрэн дvvрэн нотолсон тохиолдолд л ил шvvх ажиллагааг яаралтай зохион байгуулж, буудвал зохино гэдэгт эргэлзээ байж болохгvй" хэмээгээд гарын vсгээ зуржээ. Унгернийг баригдсаны дараа улаантнууд тvvнд их зөөлөн хандаж байсан ажээ.
Ингээд Новониколаевск дахь хувьсгалт цэргийн шvvхээс 1921 оны 9 дvгээр сарын 15-нд Москвагийн цагаар 03 цаг 15 минутад тvvнд ялын дээд хэмжээ оноосныг сонсгож 16-нд гvйцэтгэжээ. Тэр 35-хан настай байлаа. Монголын шинэ үеийн түүхэнд өөрийн гэсэн нэрээ үлдээсэн энэ хүмүүнийг Монголын төр үнэлэн шагнаж байсан нь эдүгээ түүх болон үлджээ. Түүнийг "Баатар" цолоор шагнасан тухай Богд хааны зарлигийг та бүхэндээ бүрэн эхээр нь хүргэж байна. Таалан соёрхоно уу!
Шашин төрийг хослон баригч, наран гэрэлт, түмэн наст Богд хааны зарлиг
Орос жанжин генарал Барон болбоос бидний Монголын өөрийн эзэрхэх засгийн газрыг дахин байгуулах хэрэгт тэргүүлэн чармайн зүтгэсэн гавъяа бүхий хүмүүн мөн.Түүний бие анх цэрэг авч ирснээс инагш хүйтэн жихүүнд халшрал хийхгүй, олон ардыг өчүүхэн төдий гаслагсангүй, эцэстэл зоригийг хатуужин явсаар нэгэн өглөөний зуур Хүрээний газрыг байлдан авч гавъяа бүтээсэн ба шан хорыг тэгшлэн, цэргийн цаазыг явуулсанийг үзвээс үнэхээрийн тодорхой чанга хэмээвээс болмой.
Тиймийн тул би бээр их л сайшаан үзэж, генарал Баронд үе улиран ханы зэрэг, дархан хошой чин вангийн хэргэм, ногоон жууз, улбар шар хүрэм, шар жолоо, гурван нүдэт тогосын отог, улсыг мандуулагч их баатар жанжин цол шагнавай.
Хойч өдөр үе улиран тасрал үгүй залгамжлуулагтун. Иймийн тул шар торгоны өргөмжлөлд эрдэнэ дарж олговой.
Олноо Өргөгдсөний арваннэгдүгээр он хэмээжээ. Эл зарлиг эдүгээ Монголын Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж байна.
Монголын их хаан Гүюгээс Ватикан хотноо Ромын Пап ламд илгээсэн төрийн бичиг
 |
| Их хаан Гүюгийн захидал |
Чингис хаан хийгээд хаан миний бие басхүү элч томилон тэдгээр хоёр хүмүүсийг тэнгэрийн бошгыг дагатугай хэмээв. Гэвч тэдгээр хүмүүс тэнгэрийн бошгыг эс дагав. Чиний өгүүлэн бүхий тэдгээр хүмүүс их чуулган цуглаж, ихэд дээрэнгүй аашилж, манай элчийг алав. Тиймээс мөнх тэнгэрийн хүчинд, тэдгээр орны хүмүүсийг алсан бөгөөд устгасан болой. Харин зарим хүмүүсийг тэнгэрийн бошго ба түүний хүчээр аврав. Энгийн иргэдийг хэрхэн барих ба алах вэ? Чи өгүүлсэн бишүү? Би бол Христос мөргөлтөн. Дээд тэнгэрийг хайрлана. Байлдааныг жигшинэ. Гэтэл дээд тэнгэр чинь эл нүгэл хийсэн атал бас энэрэхүй сэтгэлийг өвөрлөнө гэснийг чи мэдэх үү? Чи ийм үг өгүүлсэн бөгөөтөл дээд тэнгэрээ хэрхэн таних вэ? Наран мандах орноос, наран шингэх орон хүртэлх бүх ертөнцийн тэнгэрийн хүчин маныг ивээв. Тэнгэрийн бошгоос гадуур хэн ч дураар үйлдэж үл болно.
Одоо та нар бид болбол танай харьяат албат, эд хөрөнгийг дуртай өргөнө хэмээн үнэн сэтгэлээсээ хэлэх хэрэгтэй бөгөөд чиний харьяат ван нараа дагуулан нэг ч хоцролгүйгээр бидэнд бууж өгөх хэрэгтэй. Ийм болбол бид та нарыг эеэр дагагч хэмээн үзнэ. Хэрвээ та нар тэнгэрийн бошгыг үл даган, зарлигийг минь эсэргүүцвээс даруй лайсан хэмээнэ.
Дээр дурдсан аливаа зарлиг бүхнийг ухаартугай.
Хэрвээ буруу санаа өвөрлөвөл хэрхэхийг тэнгэр мэднэ." гээд захидлын эцэст болон захидлын дундах залгаасан дээр Монголын Их хааны Төрийн тамга даржээ.
 |
| Монголын их хааны төрийн тамгын Ромын Папад явуулсан төрийн бичигт дарсан дарда |
Баргачуудын тухай архивын зарим мэдээ
 |
| Баргын Манлайбаатар Жамсрангийн Дамдинсүрэн |
1911 оны 12 сарын 29 ны өдөр үндэсээ боддог ихэс түшмэд Богд Жавзандамба /Жибзундамба / ламыг эзэн хаанаар өргөмжилж, тусгаар тогтнолоо дахин тунхагласан даруйдаа олон Монгол туургатнуудыг цуглархыг уриалсан билээ. Нөгөө талаар Монгол туургатны төв болсон тэрхүү төрийг түшиж нэгдэхээ илэрхийлэн олон Монголчууд Богд хаанд ирж нийлсэн буй. Энэхүү хөдөлгөөнд Монголын дорнод хэсэгт оршин суудаг Баргачууд идэвхийлэн оролцсон юм.
1912 оны 1 сард Баргад бослого гарч Хайлар хотыг чөлөөлсөн байна. Баргын эрх баригч түшмэд хуралдан Богд хаант Монгол улсад нэгдэснээ зарлан Шинэ Баргын Шулуун цагаан хошууны гутгаар сумын занги тогосын отго Жамсрангийн Дамдинсүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчид нийслэл Хүрээнд иржээ.
Ж. Дамдинсүрэн нь Гадаад яамны дэд сайдаар томилогдон ажиллаж Богдын төрд гавьяа байгуулсан тул Манлай баатар цолоор шагнуулаж байжээ. Мөн тэрбээр нутагтаа очин албатаа дагуулан Монгол улсад нүүн ирэхэд Сэцэн хан аймгийн сан бэйс Сансрайдоржийн хошууны нутгийн умард дахь зах Хөвөлзөх зэрэг таван харуулын газрыг олгож Загал уул, Гурван нуураар нутаглуулсан нь Манлай вангийн хошуу болжээ. Нэгэнт Баргачуудын төв бие даасан хошуу байгуулагдсан явдал бусад иргэдийг татах хүч болсон, нөгөөтэйгүүр дагаар ороогүй иргэд самууны хөлд хамрагдан зүдэрсэн тул удаа дараа тус хошуунд дагаар иргэд олширсон билээ. Тэдгээр иргэдийг дагаар орсон асуудлыг тодруулаж болохуйц мэдээг Монгол улсын Үндэсний төв архивын Баргын Манлай вангын хошууны баримтаас тодруулаж болох юм.
Олноо өргөгдсөн Монгол улсын 7 он / 1917 / д шилжин ирж суурьшсан Баргын тухай архивын баримтыг дурдавал :
Халхын Сэцэн хан аймгийн Манлай вангийн хошуунд Шинээр дагаар орсон Баргачуудын хүсэлтээс:
“... kőlun buyir γajar-un sin-e barγu siluγun čaγan qosiγun-u ded jerge jingse toγus-un otoγu-a dasinamjil narun jerge olan boγulčud sőgűdjű sayid janjun manglai baγatur čin wang tan-a ergűbe , űnengkű setgil-iyen iletgen γarγaju ergűkű-yin učir , edűge man-u uul γajar oron qarčin qulaγai-yin samaγun-dur olan-iar űyin sarniju jűg bűri nigűčegegsen anu bidan-u keden erűke-űd mőn negen adali jiγutan nigűjű yabuγsaγar eke őrűsiyeltű sayid jangjun manglai baγatur čin wang tan-u qosiγun-u nutuγ-dur kűrcű irijű , amiduran toquniγsan anu, őgűlejű baraśi-űgei γayiqamsiγtai ači tusa boluγsan aγad, odu-a bidan nar uul γajar orun daγan bučaqu anu, oγtu dur-a űgei tula, śasin űndűsűn eyen erkimlen
boγda qaγan-u abural soyol-dur sűsűlen dagaju , manglai bagatur čin wang-dur duratai-a egűrede albatu bolun jakiraγdaju őrűsiyel kiśig-i ilerkeyilen daγaju yabuqu-yi tűmengtei kűsekű-yin tulda űnen učir-i γarγaju
sayid jangjun manglai bagatur čin wang tan-a ergűn medegűlűgűn , bidan-u őčűken ebsű śarilji-yin adali dooradu boγolčud-i őrűśiyen amidurγuluγsan-u degere ulam-iyar őrűśiyel kiśig-i kűrtegen egűrde albatu bolγan jakirqu-yi γuyun bičig ergűbe.
olan-a ergugdegsen-ű doluduγar on arban sarayin sineyin doluγan-a.
/Хөлөн Буйрын газрын шинэ шулуун цагаан хошууны дэд зэрэг жинс тогосын отогт Дашнамжил нарын зэрэг олон боолчууд сөгдөж сайд жанжин Манлай баатар чин ван танаа өргөв. Үнэнхүү сэтгэлээн илтгэн гаргаж өргөхийн учир эдүгээ манай уул газар орон Харчин хулгайн самуунд олноороо үйн сарниж зүг бүр нүүцгээсэн нь бидний хэдэн өрхүүд мөн нэгэн адил зугтан нүүж явсаар их өршөөлт сайд жанжин Манлай баатар чин ван таны хошууны нутагт хүрч ирж амьдран тохиносон нь өгүүлэж баршгүй гайхамшигтай ач тус болсон агаад одоо бид нар уул газар орондоо буцах нь огт дур үгүй тул шашин үндсээ эрхэмлэн Богд хааны аврал өршөөлд сүслэн дагаж Манлай баатар чин ванд дуртай үүрд албат болон захирхыг гуйн бичиг өргөв Олноо өргөгдсөний долдугаар он арван сарын шиний долоон .
Мөн өөр нэг өргөх бичигт :
“... sine-e bargu kőbegetu śar-a qosiγun-u tusiyal-ača baγuγsan tusimel ded jerge-yin jasaγ tőrűbilegtű ekilen olan boγolčud sőgűdjű said janjun manglai baγatur čin wang tan-a ergűbe , tűmen űnenkű gasiγun jobulang dur tokiyaldagsan bide bűkűn-i aburan nigűlesejű qariyatu qosiγun-u albat bolγaqu yi γuyun medegűlkű-yin učar , man-u γajar-un erke bariγčid bolbasu čin ulus mőkűgsen tuqai-dur
boγda qagan-u soyol-dur daγar-a oruju jakiruγdagsan abču oros kitad mongγul-un ger-e-yi toγtaqui-dur tusaγar saluju dumdadu irgen ulus-un negen muji bolju aqu-dur daisun qulaγai-yi arilγamui kemen keden jil boltal-a sűidgeged uγ-a toγtagsan yeke kereg-eyen ebdejű qarčin qulaγai luγ-a nyilju čin ulus-i dakin mandaγalaqu-bar su čie weng-dűr daγaju γajar oron-u qota jerge-yi ejelegdegulugsen-ű daraγ-a qariyatu noyon qarčin qulaγai-dur doordu biden nar-ača űlemji-e toγa-u mőnggű egűni-yin jerge tatabűri abču tűgelen őgekű buyu bide bűgen-i sűr-e kűčűn-yier qurayamjilaju aγad mőn-kű daisun qulaγai man-u nutuγ-tu tus tus sűrűglen oruju kűműn-i alaqu ba kőrűngge-yi degeremlekűi-dűr ayun sočiju ami ba kőrűngge mal-i qamγalaqu arγa űgűi bolqui dur alban-u kűműn bidan-u buu jebseg-i buliyan abuγsan kemekű baituγai qarin tőrűbelegtű minu bey-e qarčin-ača űin sarniju tuqait qarγaljiqu tusimel darmasiri-ber qariyatu qamiyarugsan janggi-dur man-u nigen qosiγu-u olan bűkűi yadaγu jűdegűű-yin őrsil űgei űkűbe amidurba qamtu bolun-a kemen olan medegűlűgsen-i oγtű kerigsekű űgei ber űlű barma odu-a űri-eyen daγaγulaγsan ekener amiduraqu-yi erijű jangγi noyan daγan kűrčű oduγad učar-i γarγaju medegűlűgsen-dűr činu amiduraqu-ba őlberűn űkei kemen kűsejű yabuγulaγsan-i űjekűl-e odu-a man-u olan-i asaraqu nigűlesekű űgei daisun-u emun-e nidűn űjigseger orkiju őber-eyen jailan jaγutaju yabuγsan tula egűn-eče γunin bide bűken ayun sočaju űin sarnin nigűjű yabutal-a said janjun manglai bagatur čin wang tan-u sur-e aldar gűn őrsiyel-dűr kűrčű irged amiduragsan anu tűmentei umartaki űgei bőged man-u γajar oron kedűi amur taiban bolbaču γajar oron-u erke barigčid bolbasu toγtuγsan yeke kereg-yin ebdekű buyu kődelekű bűri qaldan jobuqu űrjin sűidgekű anu teme-či elberel jarum űgei-yin tuil-dur kűrűgsen aγad odu-a bidan-u olan bolbasu amidurγuigsan őrsiyel-dű jangjun-yin ači tűgel-i umartan yinkű őrsiyel jirum űgei jangjund dur dakin jakiraγdaju γal osul-u jobulang-dur unaju egnegte čidaqu űgei tűmen űnen učar-i tobču-yin tedűi γarγaju ergűsűl oldabču sayid janjun manglai bačatur čin wang tan-a ergun medegulsen γal osol-u jobulang-dur tokiyalduγsan biden bűkűn-i nigűlsűn őrsiyejű qariyatu qosigun-dur bagtaγan abču egűrede albatu boγul bolγan jakiraju amur tayiban aju tőrűgűlűn kűműjigűlekű-i medegűljű batulan ergűbe. ulagacin moγai jil-un yesűn sarayin qorin tabun
/ шинэ Барга Хөвөөт шар хошууны тушаалаас байсан түшмэл дэд зэргийн засаг Төрбилэгт эхлэн олон боолчууд сөгдөж сайд жанжин Манлай баатар чин ван танаа өргөв, түмэн үнэнхүү гашуун зовлонд тохиолдсон бид бүхнийг авран нигүүлсэж харьяат хошууны албат болгохыг гуйн мэдүүлхийн учир, манай газрын эрх баригчид болбоос Чин улс мөхсөн тухайд Богд хааны соёлд дагаар орж захирагдсан авч Орос, Хятад, Монголын гэрээ тогтооход тусгаар салж Дундад Иргэн улсын нэгэн муж болж ахуйд дайсан хулгайг арилгамуй хэмээн хэдэн жил болтолоо сүйтгээд уг тогтоосон их хэргийг эвдэж Харчин хулгай лугаа нийлж Чин улсыг дахин мандуулхаар газар орны хот зэргийг эзлэгдүүлсэний дараа харьяат ноён Харчин хулгайд доорд бид нараас үлэмж тооны мөнгө үүний зэрэг татвар авч түгээн өгөх буюу бид бүхнийг сүр хүчээр хураамж агаад мөнхүү дайсан хулгай манай нутагт тус тус сүрэглэн орж хүн алах ба хөрөнгийг дээрэмдэхэд айн цочиж амь ба хөрөнгө малыг хамгаалах арга үгүй болход албаны хүн бидний буу зэвсэгийг булаан авсан хэмээх байтугай харин Төрбилэгт миний бие Харчинаас үйн сарниж тухайд гаргуулах түшмэл Дарамширээр харьяат хамаарсан зангид манай нэгэн хошууны олон бүхүй ядуу зүдүүг оршил үгүй үхэх, амьдрах хамт болон хэмээн олон мэдүүлсэнийг огт хэрэгсэх үгүйгээр үл барам одоо үрээ дагуулсан эхнэр амьдрахыг ирж занги ноёндоо хүрч одоод учрыг гаргаж мэдүүлсэнд чиний амьдрах ба өлбөрөн үхье хэмээн хүсэж явуулсныг үзвэл одоо манай олон асрах нигүүлсэх үгүй дайсны өмнө нүднээ үзсээр орхиж өөрөө зайлан зугтаж явсан тул үүнээс гунин бид бүхэн айн цочиж үйн сарнин нүүж явтал сайд жанжин Манлай баатар чин ван таны сүр алдар гүн өршөөлд хүрч ирээд амьдарсан нь түмэнтэй умартах үгүй бөгөөд манай газар орон хэдүй амар тайван боловч газар орны эрх баригчид болбоос тогтоосон эх хэргийн эвдэх буюу хөдлөх бүр халдан зовох үржин сүйтгэх нь тийм ч элбэрэл журам үгүйн туйлд хүрсэн агаад одоо бидний олон болбоос амьдарсан өршөөлд жанжин ач түгээлийг умартан ийнхүү өршөөл журам үгүй жанжинд дахин захирагдаж осол зовлонд унаж эгнэгт чадах үгүй түмэн үнэн учрыг товчийн төдий гаргаж өршөөл олдовч сайд жанжин Манлай баатар чин ван танаа өргөн мэдүүлсэн гал ослын зовлонд тохиолдсон бид бүхнийг нигүүлсэн өршөөж харьяат хошуунд багтаан авч үүрд албат боол болгон захирч амар тайван аж төрүүлэн хөмүүжүүлэхийг мэдүүлэж батлан өргөв. Улаагчин могой жил есөн сарын хорин таван 1917 он ./
Ийнхүү тэдгээр хүсэлт гаргасан иргэд Манлай вангийн хошуунд орох болсон ба эдүгээ Монгол улс Монгол туургатны төв болж ертөнцөд аж төрж буй энэхүү үндэстний бахархал болон оршимуй.
Нэгэн настнаас хүүгээ өршөөнө үү хэмээн Богд хаанд өргөсөн бичиг
1. dotuγadu kereg-i bűgűde jakirun sidkegči yamun -u bičig
2. sigűkű tasulaqu kereg-i bűgűde jakirun sidkegči
3. yamun -a ilegebe, yabuγulaqu učir edűge čaqar
4. siluγun čaγan qosiγun-u - űker qonin sűrűgűn
5. gelűng tűmen, jirγuduγar jerge gűrűjab nar-ača
6. ergűgsen anu , őrűśiyen tengkeregűlkű-yi γuyun medegűlkű
7. učir edűge man-u elegen bolqu űker qonin
8. sűrűg-űn neyite-yin daruγ-a jodbadjab -un
9. tőrűgsen emegen (eke) jerere-yin-eče bidanar tőlűgelen
10. neyiselel kűriyen -e baraqalγaγulun medegűlűgsen anu
11. őngeregsen jil belbesűn emegen minu ečege
12. ebűge–yin takil-i , erkilgűlkű γaγča kőbegűn
13. jodbajab uγ tuśiyal-dur tűlkegdejű dari
14. γanγ-a qosiγun-u alba saγataγdaγsan tuqai
15. qariyatu γajar-i toquniγulun dutaγsan
16. alban nőkűlgűlkű-ber qitad ulus -un γajar-ača
17. kűčűn-dűr abtaγdan / / űlű bolqu-bar
18. γarču iriged qarilča űge kele ese
19. nebterčű őber jaγur-a-ban munqaγ
20. bačim-un qariy-a-ača bayilduγsan anu
21. űneker qarśilaltai yabudal mőn edűge dooradu
22. kőbegűn jodbadjab-un biy-e -yi
23. boγda qaγan -u aγuu buyan sűr-dűr oljilaγdan bariγdaju
24. nigűlsenggűi-yin γoq-a-bar őrűśiyegden tataγdaju
25. űile nigűl-eyen namangčilaju urid-yin
26. endegdel-eyen gemsin qalaju bayiqu-yi
27. tngri metű olan sayid tűsimed nar-ba ilangγuy-a
28. boγda qaγan őrűśiyen nigűlsejű aγujim
29. jasaγ-iyar ulbar yadan abču amidurγuluγad
30. edűge amur talbiγun saγuju bűkűi anu
31. dalai metu gűn oγturγui metű aγuu
32. kesig bűged tegen tőrűgűlűgsen tuyilun qubi
33. jokiyal bolqu egűn-dűr dooradu baγurai emegen
34. jerere bi mungqaγadabasu man-u mongγul ulus
35. gegegen jasaγ-i tarqaγaju mongγul ijaγur-
36. tan-ban qamaγalan amidurγulaqu yeke yosun-i
37. badarγulun őrűsiyel jirum-yiar ulatai jasaju
38. bűkűi učar dooradu kőbegűn-i minu eneren
39. aburču kűngdű jobulang-ača kelterigűljű qoyisi
40. uγ nutuγ-dur ayan darui egejű iriműi
41. kemegsen űge udaγabűri sonusuγisaγar nigen
42. oi őnggerbei ene keri dalan nasu kűrűgsen
43. jűdegűű emegen bi γaγča kőbegűn-eče qaγačaju
44. mőrűgedűn sanaju aγuljaqu kusel edűr sőni
45. čaγ imaγta egűden degen joγsuju nilbusun
46. čuburaγulun kűrčű erikű-yin jűg śirtejű űjegseger
47. balai nidűn minu kőkeren qaγučin ebedčin
48. neng kűndűdčű, yabuqu saγuqu tenkege-čű
49. őčűken boljuqui, yerű őnűge maγanar-un űkűkű
50. mőngke busu-yi kűliyekű nasujiγsan nadadur
51. γaγčaqan kőbegűn jodbajab-ača őber-e tűśijű
52. ačilaqu űr-e kőbegűn oγtu űgei yirtengčű-yin
53. moquγsan irgen-eče yaγuni őber aji , kemekű jegere
54. őčűken mini ečege ebűged-yin űre tasuran
55. nigen ger sőnűjű balaraγdaqu-ača ayun emeyen
56. sűsűlen jalbarču őberűn ači kőbegűn gűrűjab
57. eligen tőrűl gelűng tűmen nar-i tuqayitai baraγadulun
58. medegűlge bičijű ene keri jun-u ularil őčűken siγ
59. kőrűngge-eče urid qadaγalaγsan qu mwa bou-u
60. sumu qoyar tűm siqam-i čin űnengkű sűsűg-eče
61. čereg-űn qoriyan-a tusalan bariju jidkugsen eyen
62. medegűlűn eke kűbegűn bidan nar biy-e kele sedkil-űn egűden-eče
63. boγda qaγan-u altan tőrű-yin őrűsiyel soyol-dur daγan
64. noqai morin-u metű kűčűn-i ergűjű čing űnengkű sanaγan-bar
65. śidurγu jidkűn őčűken kőbegűn jodbajab-un űile
66. nigűl kilingče-i namangčilan tegűnű biy-e-i
67. abural-un mutur-tu sirγuju adiśdatlaqu-yi ende-eče
68. alaγaban qamtudqaju sőgűdtűn mőrgűn γuyuju
69. yisűn čaγan beleg yosolan ergűgűljű bučalta űgei
70. sedkil-yier tulγur tőrű-yi bisiren daγaqu-ban
71. ilerkeyilen γaγča kőbegűn eyen űjekű aγuljaqu-yi
72. sanan mőrűgedűn kűsejű umtaqu idekű-ben gegegsen
73. γasiγun jobulang –un tuyil-i qataγujin saγuqu araγ-a
74. űgei őčűken dooradu emgen namaiγi
75. deger-e-eče enerin nigűsűlkű őrűseyel kűrtegen eke kőbegűn-i
76. učaraγulaqu yeke kisig kűrtegekű-yi tűmengte
77. γuyun qola-ača műrgűn sőtűn ergűgsen-i őčűken
78. minu biye emegen abγ-a egči jerere-yin tőlűge
79. ergűn medegűlűy-e egűnű tula ergűbe, kemen ergűgsen egűn-dűr
80. enekű yaltu jodbajab-un terslen yabuγsan kereg-i
81. ene jabsar-a kerken sidkeju bűkűi yabudal-i
82. man-u yamun-a bayičaγaqu temdeg űgei bőged
83. bitegűlig-eyer abču sidkekűi-dűr berke-yin tulada jűi inu yalata
84. jodbajab-un kereg-i erkilen sidkejű bűkűi
85. čereg-űn sigűkű tasulaqu kereg-i sidkekű erkem qoyar yamun-a siljigűlűn
86. yabuγuluγad, bayičaγan tolilaju, en-e kereg-i tegűber
87. gűičedken sidkekű ajiyamu , egűnű tula ilegebe.
88. olan-a ergűgdegsen-ű γurbaduγar on yisűn sarayin qorin tabun
dotuγadu kereg-i bűgűde jakirun sidkegči yamun- The Ministry of Internal Affairs in the Government of the Mongola ( 1911-1919 ) Tserenchimed, Da lam ( 1869-1914 ) was appointed first minister of Internal Affairs. His ministry gradually developed into a prime ministry until the formal appointment of a prime minister, Tőgs-Ochiryn Namnansűren, in 1912.
sigűkű tasulaqu kereg-i bűgűde jakirun sidkegči yamun – The Ministry Justice in the Government of the Mongola ( 1911-1919 ) Namsray, Erdene Van was first Minister of Justice.
čaqar – The Tsahar ( Chahar , Qahar) Mongolian big ethnic group. Their was heir of Ligden Hutagt Khan, the last Great Khan of Mongolia of Ginghis Khan's line. The Tsahar came from the area of Dolonnuur and Hőhhot, and some nomadized as far as the Ili and Bortal in Xinjian. The Tsahar acceded Government under of Bogd Khan in 1913.
siluγun čaγan qosiγun-u űker qonin sűrűg – The Shuluun tsagaan hoshuu was one of three section high status of the Tsahar
gelűng –fully-ordained monk
jodbadjab – Jodovjav (1977-1945 ) was chief the Shuluun tsagaan hoshuu of the Tsahar. He was attakted in the Dariganga by Republic of China. But Mongolian soldier captured him and prisoned in the Niyslel Hűree. Bogd Khan remitted the penalty him in 1914.
neyiselel kűriyen – The town ( city ) was called the Niyslel Hűree ( capital monastery). As the country's administrative center the period of Mongolia, 1911 to 1924. Russian and other European was called Urga ( from őrgőő or hűree).
jodbadjab – Jodovjav (1977-1945 ) was chief the Shuluun tsagaan hoshuu of the Tsahar. He was attakted in the Dariganga by Republic of China. But Mongolian soldier captured him and prisoned in the Niyslel Hűree. Bogd Khan remitted the penalty him in 1914.
neyiselel kűriyen – The town ( city ) was called the Niyslel Hűree ( capital monastery). As the country's administrative center the period of Mongolia, 1911 to 1924. Russian and other European was called Urga ( from őrgőő or hűree).
belbesűn emegen – widowed oldwoman
qitad ulus – When the Qing fell, General Yuan Shih-k' ai, fermer commander in vhief of the imperial army, declared himself President of China and set about founding for himself a new imperial dynasty.
boγda qaγan – Title adopted by the eighth Javzundamba Hutugt / 1870-1924 / when he was made head of state following Mongolia's independence proclamation in December 1911. He came to the throne in Mongolia. His reign title was Olnoo őrgőgdsőn ( elevated by all ).
ulbar yadan- to pay special attention
tuqayitai – purposely, to oversee set of circumstances
noqai morin-u metű kűčűn-i ergűjű - work at capacity
čereg-űn yamun – The Ministry of the Army in the Government of Mongola ( 1911-1919 ) Gombosuren, Erdene Dalay Van. Was appointed first minister of the Army.
Монгол бичгээс галигласан : Т. Билэгсайхан / Лавлагаа мэдээлэл судалгааны төв /
Цахарын хэсэг түшмэдээс Богд хааны ивээлд орохыг хүсэж өргөсөн бичиг
űker qonin sűrűg-űn nyite-yin terigűn jodbajab , jegűn γar-un ded terigűn idamjab, śiluγun čaγan-u űker qonin sűrűg-űn qośiγun-u daruγ-a baldorj qamiyaruγsan qośiγun u daruγ-a saranjab nar ekilen olan tűśimed bűgűdeger-űn űnen sanaγan-iyan iletgen batu bičeg γarγaqu učir
őngerigči jil manju ulus-un tőrű samγuraγsan-u učir man-u mongγul-un bogda jibjundamba qutuγtu olan-u jobalang inu nigűlsűn mongγul-iyan qamγalan abču tus daγan ulus bolon joγsoγsan inu sonosamaγča olan mongγul tűśimel arad nar śaya qarangqui joblang-ača γatulaju naran-u gerel űjegsen metű bayarlaγad aγuu qamγalal dur baγtaju daγaqu bűgűdeger bitegűű ber sűsűlen baiγsan bolbaču γaγča-ku man-u nutuγlan saγuqu γajar oron qitad manju dur jaq-a nyilen qoličaldaju qutγulčan saγuqu deger-e qitad-un čereg qariyatu nutuγ-tu dabsun-u kereg-yig qarγaljaju baimui kemen neridejű ilerki učir medegdekű ugui ber bűlűge bűlűge-iyar tasural űgűi bitegűlin čigdaju saγuqu tula dabśin urid űnen-yig iletgen mongγol-un tőrű-yig daγaqu sanaγ-a-ban ileren medegdebesű belken bui qitad čerig gśin jagur-a gűyűn kődelűjű gajar oron-yig tűibegen olan amitan-yig qidan suitgejű tubuγan bolγaqu anu niduűn-ű eműn-e ilerki baiqu bőged ene jabsar-a urid kődelűgsen dari γanγ-a-yin qośiγu-γ buruγuśiyan čaqar sayid-un yamun-ača γajar oron u jaqiruγ-a-yig daγaγulju man u nyiyte-yin terigűn-yig albdan tayifusv-yin nyite-yin terigűn luγ-a čereg daγaldaγulun qamγalaγulqu-yin tuqai tuśiyan mordaγuluγsan du qoyar eteged űn čereg qarilčan eb nayiram-iyan oloγsan űgűi śiγud baildaγsan anu nigen čaγ du čűliśdeśen qairilaltai yabudal műn tin abču űčűken γajar ača čőkeken čereg γarγasan anu yerű γanγa-yin qośiγun-yig jurimana-yiar buliyaldun bogd qaγan- u taγalal ača ayumśiγ űgűi jőrčisen učir busu γaγčakű nidunun jil eče edűge kertel-e nislel kűreyen-ű γajar ača doradu mongγulčuud man-yig saqiju qamγalaγsan űgűi-yin qariγ-a-ača erk űgűi kitad manju-yin erke sűr dűr daruγdaju yabaγsan učir-bolaqu-yig gegegen-iyar tőlőgden ayiladqaqu kereg bolqu tula eguni olan tűsimed bűgűdeger kičiyengűilen bogd qaγan-u tűgemel yeke őrőśiyel soyol du sűsűlen śitűjű nigműsűn daγiju oroqu yabudal-yig űker qonin sűrűg-űn nyite-yin terigűn jodbajab, jegűn γar un ded terigűn idamjab, qośiγun-u daruγ-a baldorji, qamiyaruγsan qośiγun-u daruγ-a saranjab nar sim-yier tus tus jaqirulγan-a temdeg daruju olan tűśimed nyite ber batulaqu bičeg γaraγaba. Олноо өргөгдсөний хоёрдугаар оны намрын сүүл сар.
ҮТТА- ТБТ- Ф- А 232
1923 онд манай Засгийн газраас Хөлөнбуйрын эрх баригчидтай байгуулсан нэгэн түр гэрээ
 |
| Чин улсын үеийн Монгол орон |
Хүн нийгмийн олон талт харилцаанд ямагт орж байдаг. Тэдгээр харилцаанд хүн өөрийн ухамсрын түвшингээс хамааран хэрхэн татагдан орох нь шалтгаална. Гэвч зарим нэгэн харилцаа зайлшгүй ямарваа нэгэн хуулийн этгээдээр гэрчлүүлэн, баримт үйлдэн батлуулахаас өөр аргагүй нь бий. Энэ нь тодорхой хугацаа, үе шат, улс төр, хөрөнгө санхүүгийн холбогдолтой харилцаанд зонхилох хувийг эзлэдэг. Бид бүхэн энэхүү баримтаа “Гэрээ” гэж нэрлэдэг. Тэгвэл гэрээ гэж ер нь ямар утгатай үг болох талаар цухас дурдая.
Гэрээ гэдэг нь хоёр болон хэд хэдэн этгээд тодорхой асуудлаар бие биедээ буюу гуравдагч этгээдийн өмнө ямар нэгэн үүрэг хүлээх талаар тохиролцож, хуулийн дагуу үйлдсэн бичиг баримтыг хэлдэг.
Энэ үгийн гарвал түүхийг ухан үзвээс “Гэрэгэ” буюу элч этгээдийн эрх сүр, хүчин чадлыг илэрхийлэх нэгэн төрлийн дипломат эрх ямбын үүсгэл болсон зүйлийн нэршилтэй угшил ойр байгаа нь харагддаг юм. Монголын их хаадын бий болгон, хэрэглэж байсан “Гэрэгэ” хэмээх пайз нь угтаа давуу байдал, үл маргах журмаар биелүүлэх эрх олгосон болон түүнийг дагалдан биелүүлэх үүрэг болгосон хэм хэмжээний цогц болж байсан нь тухайн цаг үеэс монгол түмэн гэрээ эрхийн харилцааны талууд болж байсан нь харагддаг билээ.
Бусад улс орнуудын үгсийн санд “за”, “тийм”, “тэгье” гэсэн зөвшөөрсөн хэлцүүд нэг үгээр илэрхийлэгддэг атал харин Монгол хэлэнд тус бүр өөрийн нэршилтэй байгаа төдийгүй “За” хэмээх богинохон үг андгайлан амлахуйн төгс утга болохыг сануулсан байна. Өөрөөр хэлбэл “Гэрэгэ” хэмээх үгийн угшилтай гэрээг байгуулахдаа талууд “За” хэмээн зөвшөөрч, мутрын үсэг зурсан л бол тэр нь уг чанартаа энэхүү гэрээний зүйл заалт бүрийг сахин мөрдөж ажиллахаа тангараглан андгайлж байгаа хэрэг юм.
Ингээд одоогоос 87 жилийн өмнө манай Засгийн газраас Хөлөнбуйрын эрх баригчидтай байгуулсан нэгэн түр гэрээг та бүхний хүртээл болгож байна. Сонирхолтой байх болуужин гэдэгт найднам.
* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
Монгол улсын Ардын Засгийн газрын төлөөлөгч Данзан, Хөлөнбуйрын Мээрэн зангийн яамны төлөөлөгч Эрхэмбат Сулбангаа нар өөр өөрийн харъяат газраас тушаасныг дагаж, хоёр этгээдийн хил хязгаараар суугаа олон түмэн ардуудыг шашин үндсэний холбогдлоор харилцан туслан хамгаалж, найрамдлаар нутаглуулах тухай тогтоосон түр зуурын гэрээ бичиг.
Нэгдүгээр зүйл. Аливаа олон түмний хоршоо, банк зэрэг эрдэм соёлд ашиг тус бүхий явдлыг харилцан нэвтрэлцэж, хоёр этгээдийн тус найрамдлыг бодон цаг тухайд тусгай хэлэлцэн нэгтгэх явдлыг хоёр этгээдээс ямагт чармайн оролдвоос зохимой.
Хоёрдугаар зүйл. Барга Монголоос үүний урьд Гадаад Монголд дагаар орсон Баргын харъяат нарын дотроос одоо нутагтаа буцах хэмээвээс Монгол Ардын Засгийн газраас үл татгалзах явдлыг зөвшөөрөн хүлээв.
Гуравдугаар зүйл. Цагийн самуунд хавчигдан гарч, удаа дараа Барга Монголын нутагт нүүдэллэн орсон Оросын харъяат Буриад нар Монгол улсын Ардын Засгийн газар дагаар орохыг хүсэгчид буй аваас тухайд Барга Монголын эрх баригчдаас үл хориглох явдлыг зөвшөөрөн хүлээв.
Дөрөвдүгээр зүйл. Барга Монголын нутагт үнэхээрийн ган зуд болох зэргийн зовлон тохиолдоод, харъяат газрын ардуудын хил давж Монгол хязгаарын дотор түр мал бэлчээрлүүлэх явдал гаргах бөгөөс хуучин удаагаар аймаг хошууны эрх баригчдад мэдүүлж, зөвшөөрлийг олох аваас Монгол Ардын Засгийн газраас үл татгалзмой.
Гагцхүү Барга Монголчуудын мал олноор зэрэглэн нүүдэллэж, нутгийн монголчуудын өвөлжөө, бууцны ойр орчмын өвч бэлчээрийг хувируулан сүйтгэх зэргийн будлиан өдүүлэх аваас энэхүү дөрөвдүгээр зүйлээ шууд устгах явдлыг Барга Монголын эрх баригчид зөвшөөрөн хүлээв.
Тавдугаар зүйл. Монгол улсын Ардын Засгийн Газар ба Барга Монгол хоёр этгээдийн хил хязгаарын орчим дээрэм хулгай гарч, олон түмэн ардын амь хүрсэнд хорлол болгох хийгээд инагш чинагш нэвтрэн зугтахад хүрвээс тухайд хоёр этгээдээс хавсран байлдаж, сөнөөх явдлыг тус тус зөвшөөрөн хүлээв.
Зургаадугаар зүйл. Энэхүү гэрээ бичгийг монгол үсгээр хоёр хувь бичиж, гарын үсэг зурж, тамга дарж батласан өдрөөс эхлэн хүчин төгөлдөр болмой.
Төлөөлөгч: Данзан
Төлөөлөгч: Эрхэмбат Сулбангаа.
Олноо Өргөгдсөний арван гуравдугаар он, арван нэгэн сарын шинийн зургаан. Европын арван хоёр сарын арван дөрвөн хэмээжээ.
* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
Үндэсний Төв Архивын ажилтан Л.Хантөгс
Манлай ван наснаас хэрхэн нөхчисөн ба түүнийг оршуулсан тухай
 |
| Манлайбаатар Ж. Дамдинсүрэн |
Монгол үндэстний тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний төлөө цуцалтгүй тэмцэгч Баргын эрэлхэг хөвгүүн Манлайбаатар Жамсрангийн Дамдинсүрэнг бид бүхэн зохиолч Сономын Удвалын "Их хувь заяа" романаар туурвисан "Хатанбаатар" 2 ангит түүхэн уран сайхны киноноос гамингийн шоронд босоогоороо нас барсан эх оронч гэдгээр нь мэдэх билээ. Иймд түүний хэрхэн нас барсан болон хаана оршуулсан тухай өгүүлэхээр зорилоо. Сюй Шүжан 1919 оны 12-р сарын 22-нд Монголын Автономийг устгасан тэр мөчөөс Монголын олон түмэн ардын уур хилэн дахин дэгдэж, тусгаар тогтнолоо сэргээх арга замыг хайн Нийслэл Хүрээнд Ноёдын нам, Түшмэдийн нам, Ардын нам гэсэн улстөрийн бүлэглэлүүд үүсгэн байгуулагдаж тэрхүү тэмцлийг удирдав. Улмаар Монгол Ардын Намын үйл ажиллагаа онц идэвхжиж умард хөрш Зөвлөлт Орос Улсаас тусламж авч Ардын журамт цэргийг байгуулан 1921 оны 3-р сарын 18-нд Хиагт хотыг Хятадын цэргээс чөлөөлж, улмаар гамин, бароны цэргийг дараа дараалан устгаж 1921 оны 7-р сарын 11-нд Засгийн эрхийг Ардын түр Засгийн газарт шилжүүлэн авч Ардын Засгийн газрыг байгуулан улс орноо удирдах болсон юм. Ийнхүү 1921 онд эх орноо харийн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлж, төрийн тусгаар тогтнолоо сэргээх ариун үйлсэд монгол хүн бүр хичнээн зүтгэж, амь хайргүй тэмцсэний үр дүнд ялалт амжилтанд хүрсэн бөгөөд энд мөн барга зоны баатарлаг тэмцлийг ч онцлон дурдах нь зүйтэй. Нийслэл Хүрээнд байгуулагдсан анхны улс төрийн намын нэг гэж болох “Ноёдын нам ” буюу “Гадаад монголын автомономит ба амгалан байдлыг хамгаалан туслах нам” –ийн бүрэлдэхүүнд Жалханз хутагт Дамдинбазар, Дилов хутагт Жамсранжав , Дүйнхорын да лам Пунцагдорж зэрэг томоохон ноёдоос гадна Хатанбаатар С.Магсаржав, Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэн зэрэг нэртэй цэргийн жанжид багтжээ. Тэд удаа дараа хуралдан Хятадын дарлалаас ангижрах арга замыг хэлэлцэн, Богд Хаантай холбоо тогтоон ажиллаж байсан бөгөөд нэг хэсэгтээ монголын олон түмэн ардын гол итгэл найдвар нь болж байв. Ялангуяа, Хатанбаатар С.Магсаржав, Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэн нарыг Хятадын ноёрхлын эсрэг тэмцэлд ихээхэн үүрэгтэй гэж Монголчууд итгэн хүлээж байлаа.
Ийм учраас Богд Хаан тэднийг тусгайлан нууцаар дуудан уулзаж, ойр хоёр аймгаас сэм цэрэг татаж, зэвсэгт бослогод бэлтгэн, зарлигийг хүлээж байхыг тушаасан байна. Тэд ч ойр аймаг хошуудаас цэрэг дайчлан татах бэлтгэлийг хийж, тэдгээрт зэвсгийн нууц санд хадгалж байсан буу зэвсгээс олгох, цэргийн агтанд Богдын есөн цагаан хэмээх сүргээс хэрэглэхээр бэлтгэж байсан мэдээ буй. Мөн 1920 оны зун Богдод даншиг өргөх далимаар Халхын олон аймгийн хан, ван, гүнгүүдийг зарлан хуралдуулахад Богдын лүндэнгээр С.Магсаржав, Ж.Дамдинсүрэн нарыг тусгайд нь нэр заан дуудан ирүүлж байжээ.
Баргийн Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэн ийнхүү эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэлд хошуучлан оролцож Хятадын цэргийн эрхтнүүдийн эсрэг зэвсэгт тэмцэл өрнүүлэхээр бэлтгэж байсан юм.
- Харамсалтай нь тэдний энэхүү үйл ажиллагааг хүрээнд байсан Хятадын цэргийн эрх баригчид тандан мэдэж 1920 оны 7-р сарын 29/ аргын есдүгээр сарын 11/-ний шөнө Манлай баатар Ж. Дамдинсүрэнг, маргааш өглөө нь Хатанбаатар С. Магсаржавыг баривчлан хорьсон байна. Хамгийн харамсалтай нь Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэнгийн бие Хятадын шоронгийн хатуу чанга эрүү шүүлт, хүнд бэрх нөхцөл байдал, хуучин тогтсон өвчнийг тэсвэрлэж чадалгүй 50 насандаа шоронд таалал төгсчээ. Энэ тухай архивын баримтанд “Манлай ван ноднин жил 7 сард Нийслэл хүрээнд гаминд баригдан хоригдож хуучин тогтсон ханиах өвчин улам хүндэрч сувилуулах гэвч эрх мэдэл үгүй түр зуур амрыг олсонгүй байсаар өнгөрсөн жил /1920 он/ өвлийн сүүл сарын 19-ний шөнө нас барсан” гэжээ.
Ийнхүү XX зууны Монгол цэргийн домогт жанжин, Монгол үндэстний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч, барга түмний бахархал болсон Манлай баатар ван Жамсрангийн Дамдинсүрэн амьдралынхаа сүүлчийн 107 хоногийг Хятадын шоронд өнгөрөөж аргын 1920 оны 1-р сарын 27-ний шөнө нас баржээ. Монголын ард түмэн түүнийг Хятадын шоронд нас барахдаа “ Би эдний дэргэд хэвтээгээрээ үхэхгүй” хэмээн босоогоороо амьсгал хураасан хэмээн домог болгон бахархан ярьдаг билээ. Мөн ШУА-ийн түүхийн хүрээлэнгийн гар бичмэлийн фондонд хадгалж буй Манлай баатарын нэгэн товч намтарт түүнийг “Би Хятадуудын өмнө хэвтээгээрээ үхэхгүй, үхэвч суугаагаараа үхнэ” гэж эрс хатуу тэмцсээр нас барсан гэжээ. Эдгээр аман болон бичгийн мэдээнүүд нь Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэнг жинхэнэ хатан зоригтой тэмцэгч байсныг, тэрээр эцсийн амьсгалаа хураатал тэмцлээ үргэлжлүүлж байсныг нотолж байна. Энэ тэмцлээрээ тэрээр харийн дайсны өмнө хэзээ ч өвдөг сөхрөхгүй байхыг, хамгийн эцсийн амьсгалаа хүртэл, эх орон, ард түмнийхээ эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө зориулахыг Монгол ах дүү нартаа гэрээслэн захисан юм. Түүний энэ гэрээсийг хамтран зүтгэгчид нь, монголын эрэлхэг зоригтой цэрэг эрс нь биелүүлж эх орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг байлдан авсныг урьд товч өгүүлсэн билээ. Энэ үйл хэрэгт Манлай баатарын цэрэг эрс, албат ард, баргын баатарлаг эрчүүд ч өөрсдийн хувь нэмрийг оруулж “”Сүрэн жанжин”-ныхаа хүсэл мөрөөдлийг биелүүлсэн юм.
Энд нэг зүйлийг онцлон дурдахад Ж. Дамдинсүрэнг нас барсных нь дараа шарилыг оршуулсан тухай тодорхой баримт материал бидэнд хараахан олдоогүй байна.
 |
| Дорнод аймаг Чулуунхороот сум. Манлай ванг оршуулсан газар |
Халхын голын дайн эхэлсэн шалтгаан
Õàëõûí ãîëûí äàéí ýõëýõ áîëñîí ãîë øàëòãààí íü Àëñ Äîðíîäûí ã¿ðí¿¿ä Ìîíãîëûã ò¿¿õèé ýäèéí àðâèí ýõ áóëàã, 1920-èîä îíîîñ óëñ òºðèéí íºëººãºº òýëýõ ãàçàð íóòàã, 1930-ààä îíä öýðãèéí ÷óõàë ò¿øèö õýìýýí ¿çýõ áîëæýý. Ýíý íºõöºëä ãàçàð ç¿éí îíöëîã áàéðëàëòàé ìàíàé óëñ òºäèéã¿é Ìîíãîë îâîãòîí óëñ òºðèéí òóñãààð òîãòíîëîî õàäãàëàõ íü ÷óõàë çîðèëò áàéâ.
Êâàíòóíû àðìè Ìàíæóóðûã ýçýëñíýýð Ìîíãîë óëñ ìºí ÷àíàðòàà ãóðàâ äàõü ã¿ðýí-ßïîíòîé õèëëýõ áîëñîí íü ÇÕÓ-ûã ¿ëýìæõýí ò¿ãø¿¿ëæýý. 1931 îíû 9-ð ñàðûí 24-íä ÇÑÁÍÕÓ-ûí Ãàäààä õýðãèéí Àðäûí êîìèññèàðàòûí îðëîã÷ Ë.Ì.Êàðàõèí ÁÍÌÀÓ-ä ñóóãàà òºëººëºã÷ À.ß.Îõòèíä: “ßïîí÷óóä Ìàíæóóðûã ò¿ðýìãèéëýí ýçýëæ Òàîíàíèéí çàìààð óðàãøèëæ áóé òóë Áàðãàä áîëîí ÁÍÌÀÓ-ûí õèë äýýð òýä ºäººí õàòãàæ áîëçîøã¿é. Öàãààí ãâàðäèéíõàí ÷ èäýâõèæèæ ìàãàäã¿é áºãººä àòàìàí Ñåìåíîâ Ìàíæóóðò èðñýí íü ¿¿íèéã ãýð÷èëíý. ÁÍÌÀÓ-ûí äîðíîä õèëä àíõààð÷ òèéøýý õîëáîî òîãòîîõ, òýíäýýñ ìýäýý àâàõ àæëûã çîõèöóóëàõ ÿâäàë ÷óõàë áàéíà” ãýæ ìýäýãäæýý.
Òàíãó õîòîä Õîéä Õÿòàäàä öýðýãã¿é óëñ áàéãóóëàõ òàëààð ãîìèíäàíû çàñãèéí ãàçàð Êâàíòóíû àðìèòàé õýëýëöýýð áàéãóóëæýý. Óã õýëýëöýýð áàéãóóëñíààð ßïîí óëñ äýëõèéí I äàéíû äàðààõ îëîí óëñûí õàðèëöààã á¿õýëä íü çîõèöóóëæ áàéñàí Âåðñàëü-Âàøèíãòîíû ãýðýýí¿¿äèéí òîãòîëöîî, Îðîñ-ßïîíû 1907 îíû Ïîðòñìóòûí õýëýëöýýðèéã äàíãààðàà çºð÷ñºí þì. Èíãýñíýýðýý ÇÕÓ-ä ñòðàòåãèéí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé 1726 êì óðò Äîðíîä õÿçãààðûí òºìºð çàì àþóëä ó÷èðñàí áèëýý.
Êâàíòóíû àðìè ÄÕÒÇ-ûã ýçëýí ç¿¿í õîéä Õÿòàäàä áýõýæñýíèé äàðàà ë ÁÍÌÀÓ-ä äîâòëîõ áîëîëöîîòîé áîëîõ áàéâ. ÇÕÓ ÷ ßïîíòîé õàðèëöààãàà õóðöàòãàõààñ çàéëñõèéæ, ýäèéí çàñãàà õºãæ¿¿ëýõ II òàâàí æèëèéí òºëºâëºãºº áèåë¿¿ëýõ, õ¿÷ýý áýõæ¿¿ëýõýä àíõààð÷ýý. Ó÷èð íü Ǻâëºëòèéí Àëñ äîðíîäûí õàìãààëàëòàä òàéâàí öàãèéí îðîí òîîíû 6 äèâèç áóþó 42 ìÿíãàí õ¿í áàéæýý.
Ýíý íºõöºëä ÇÕÓ ÄÕÒÇ-ûã ßïîí-Ìàíæãî-ä õóäàëäàõààð øèéäâýðëýí òýäýíòýé ñóíæèðñýí ÿðèà õýëýëöýýã ýõýëñýí íü Êâàíòóíû àðìè ÁÍÌÀÓ-ä öºìðºõèéã ñààòóóëæ öàã õîæñîí äèïëîìàò àðãà õýìæýý áîëñîí ãýæ ä¿ãíýäýã áàéíà.
Ìîíãîëûí òàëààðõ ÇÑÁÍÕÓ-ûí áîäëîãî ãîë òºëºâ Êîìèíòåðíýýð äàìæèí èëýð÷ áàéëàà. Òóõàéëáàë Êîìèíòåðíèé äîðíî äàõèíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàðûí 1929 îíû 1-ð ñàðûí 7-íû ºäðèéí çºâëºë㺺íèé èëòãýëä: “Ìîíãîëûí íóòàã äýâñãýð íü îëîí óëñûí òóñãàé à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Òýðõ¿¿ íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýý íü Àíãëè, Ãåðìàí, Ôðàíöûã íèéë¿¿ëñíýýñ èõ áºãººä õ¿í àì íü 800 ìÿíãàõàí þì. Ìîíãîë îðíûã èìïåðèàëèñòóóä, äýëõèéí õóâüñãàëûí äàéñíóóäûí íºëººíä îðóóëàõã¿éí òóëä òýðõ¿¿ íóòàã äýâñãýðò òîãòîîñîí íºëººãºº õàäãàëæ áàéõàä ìàíàé ãîë çîðèëò îðøèíî.
Àëñ äîðíîäîä îëîí óëñûí áàéäàë ò¿ãø¿¿ðòýé áîëñîí íºõöàëä, ººðèé㺺 õàìãààëàõ õ¿÷èí ìºõºñ ÁÍÌÀÓ-ûí àëáàí ¸ñíû õàðèëöààòàé öîðûí ãàíö óëñ ÇÕÓ-ûã ò¿øèõýýñ àðãàã¿é áàéâ. Èéì ÷ ó÷ðààñ ÁÍÌÀÓ, ÇÑÁÍÕÓ-ûí àþóëã¿é áàéäëûã õàìãààëàõ íèéòëýã ýðõ àøèãò çîõèöñîí õýëýëöýýð õèéñýíä ÁÍÌÀÓ ñàéøààí õ¿ëýýí àâñàí þì.
Èéíõ¿¿ 1931.09.18-íààñ 1934.11.27 õ¿ðòëýõ õóãàöààíä Ǻâëºëò ßïîíû õàðèëöààíä ÁÍÌÀÓ øóóä õºíäºã人ã¿é áîëîâ÷ ßïîí Ìàíæóóðûã ýçëýí Ìàíæ ãî óëñûã áàéãóóëñàí íü Àëñ äîðíîäîä ÁÍÌÀÓ-ûí ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäëûã íýìýãä¿¿ëæ, ÇÕÓ, ÁÍÌÀÓ-òàé òîãòîîñîí õàðèëöààãàà øèíý øàòàíä ãàðãàõ àðãà õýìæýý ýõýëæýý.
1935 îíû 1-ð ñàðûí 22-íä Êâàíòóíû àðìè Öàõàðò öºìºðñºí íü ÁÍÌÀÓ-ûí äîðíîä õèë äýýðõ Õàëõûí ñ¿ìèéí áóäëèàíòàé äàâõàöñàí áèëýý. 2-ð ñàðûí 3-íä ÃÕÀÊ-ûí îðëîã÷ Á.Ñòîìîíÿêîâ ßïîíû õýðãèéã ò¿ð õàìààðàã÷ Ñàòîã äóóäàí Õàëõûí ñ¿ìèéí àñóóäàëä ÇÕÓ ñýòãýë çîâíèæ áàéãàà òóë “ßïîíû çàñãèéí ãàçðààñ õîëáîãäîõ ìýäýýëýë àâ÷ áîäîë ñàíààòàé íü òàíèëöàõûã õ¿ñýæ” áàéãààãàà ìýäýãäæýý.
2-ð ñàðûí 14-íä Ñàòî ßïîíû çàñãèéí ãàçðûí íýðèéí ºìíººñ “Ìàíæ ãî íü Ãàäààä Ìîíãîëûí ãàçàð íóòãèéã íýã ñººì ÷ çºð÷èõ áîäîëã¿é”, ßïîíû òàë ýë àñóóäàëä øóóä õîëáîãäîëã¿é ãýñýí õàðèó ºã÷ýý.
ÁÍÌÀÓ-ûã õºíäñºí Ǻâëºëòèéí àëáàí ìýäýãäýë, äèïëîìàò áàðèìò áè÷èãò “Òóñãààð òîãòíîñîí óëñ” ãýæ øóóä õýëäýãã¿é áàéñàí íºõöºëä 1936 îíû 3-ð ñàðûí 1-íä Ñòàëèí ÀÍÓ-ûí õýâëýëèéí òºëººëºã÷èäòýé óóëçàõäàà: “Õýðýâ ßïîí ÁÍÌÀÓ-ûí òóñãààð òîãòíîëä õàëäàí äîâòëîõ àâààñ áèä ÁÍÌÀÓ-ä ...1921 îíä òóñëàñàí øèãýý òóñëàíà” ãýæ ÁÍÌÀÓ-ûã òóñãààð òîãòíîñîí óëñ õýìýýí íýðëýñýí íü ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîí þì. ¯¿íèé õàìò Ñòàëèí Àëñ äîðíîäîä ßïîí, Åâðîïò Ãåðìàí ãýñýí äàéíû õî¸ð ãîëîìòîîñ Àëñ äîðíîäûí ãîëîìò íü õàìãèéí èäýâõèòýé ä¿ðýëçýæ áàéíà ãýæ õýëæýý.
 |
| Халх- Нөмрөгийн голын сав газар |
Ñòàëèíû ìýäýãäýëèéí äàðàà Ëèòâèíîâ ßïîíû ýë÷èí ñàéä Îòàä: “ Ǻâëºëò ßïîíû õàðèëöààíû õàìãèéí ÷óõàë àñóóäàë íü “õèëèéí àñóóäëóóä, Ìîíãîëä äàðàëò øàõàëò ¿ç¿¿¿ëæ áàéãàà” ÿâäàë ãýýä Ìîíãîëä íýâòðýõ îðîëäëîãûã Ǻâëºëòèéí õèëä ó÷ðóóëñàí àþóë ãýæ ¿çýõýý ìýäýãäæýý.
1936 îíû 3-ð ñàðä Ñòàëèí, Ëèòâèíîâîîñ ãàäíà Ìîëîòîâ, ÃÕÀÊ-ûí îðëîã÷ Á.Ñòîìîíÿêîâ, Êðåñòèíñêèé íàð ÁÍÌÀÓ-ûí àñóóäëûã õºíäñºí ìýäýãäýë¿¿ä õèéñíèé äàðàà 1936 îíû 4-ð ñàðûí 7-íä “Èçâåñòèÿ” ñîíèí, “Ǻâëºëò, Ìîíãîëûí ãýðýýíèé òóõàéä” ºã¿¿ëýë íèéòýëæ ÇÑÁÍÕÓ, ÁÍÌÀÓ-ûí õîîðîíä 1936 îíû 3-ð ñàðûí 12-íä “Õàðèëöàí òóñëàëöàõ ïðîòîêîë” áàéãóóëàãäñàíûã çàðëàâ.
Ìîíãîë, Ǻâëºëòèéí ïðîòîêîë íü ÁÍÌÀÓ-ä Êâàíòóíû àðìè öºìðºõ òóëãàìäñàí àþóëûã çàéëóóëæ õàìãèéí ãîë íü ÁÍÌÀÓ îëîí óëñûí õàðèëöààíû ýðõ ç¿éí ñóáúåêò ãýäãèéã äýëõèé íèéòýä õàðóóëàâ. Ǻâëºëòèéí õóâüä ïðîòîêîë íü ò¿¿íèé Àëñ äîðíîäûí àþóëã¿é áàéäëûã áýõæ¿¿ëýí Ãàíüñó, Ñÿíüöçÿíä õÿíàëòàà òîãòîîõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýí ÁÍÌÀÓ-ûã ßïîíû ýñðýã öýðýã-ñòðàòåãèéí ò¿øèö áîëãîí àøèãëàõ áîëîìæ îëãîæýý.
 |
| Халхын голын тулалдаан |
Åð íü ýíý äàéíûã ä¿ãíýõýä:
1. Åâðîï, Àëñ äîðíîäîä õî¸ð ôðîíòîä äàéíä òàòàãäàí îðîõîîñ áîëãîîìæèëæ áàéñàí ÇÕÓ, Àçèä íºëººãºº òýëýõ ßïîí õî¸ðûí ýðõ àøèã Àëñ äîðíîäîä òóõàéëáàë Õÿòàäàä, Ìîíãîëä çºð÷èëäñºí þì. ÁÍÌÀÓ íü á¿ñ íóòàãòàà ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé áàéñàí òóë Ǻâëºëò, ßïîí, Õÿòàäûí Àëñ äîðíîäîä ÿâóóëàõ áîäëîãî, òýäíèé ãóðâàëñàí õàðèëöààíû íýã ÷óõàë îáúåêò áàéæýý.
Ýíý ¿¿äíýýñ Õàëõûí ãîëûí äàéí íü çýë¿¿ä ãàçàð”Õýíä ÷ ìýäýãäýëã¿é ºíãºðñºí”, “Õèëèéí áóäëèàí” áóþó “îðîí íóòãèéí áàéëäààí” áèø àæýý. 1930-ààä îíä Åâðîï, Àëñ äîðíîäîä áîëæ áàéñàí ¿éë ÿâäàëóóä òýäãýýðèéí õàðèëöàí õîëáîîíû ºðíºë äóíä ë Õàëõûí ãîëûí äàéíû íºõöºë, øàëòãààíûã á¿ðýí ãàðãàæ áîëíî.
2. Õàëõûí ãîëûí äàéí ¿¿ññýí øàëòãààí, íºõöºë íü çºâõºí Ìîíãîë, ßïîíû õîîðîíäûí àñóóäàë áèø õàðèí Ǻâëºëò, ßïîí, Õÿòàäûí öýðýã-äèïëîìàòûí ãóðâàëñàí ýðõ àøãèéí çºð÷èë íýãäëèéí, öààøèëáàë Ǻâëºëò, ßïîíû ýðõ àøãèéí çºð÷ëèéí íýã ¿ð äàãàâàð þì.
3. Õàëõûí ãîëûí äàéíû ºìíºõ Àëñ äîðíîäûí õ¿÷íèé õàðüöàà ÁÍÌÀÓ-ûí áàéð ñóóðèàñ øàëòãààëàõ áàéäàë á¿ðýëäýæ áàéñàí íºõöºë äýõ èõ ã¿ðí¿¿äèéí çºð÷èë äóíä ÁÍÌÀÓ íü ÇÕÓ-òàé õîëáîîòíû õàðèëöàà òîãòîîñîí íü õî¸ð òàëûí àþóëã¿é áàéäëûã õàìãààëàõ íèéòëýã ýðõ àøèãò íèéöñýí òºäèéã¿é ÁÍÌÀÓ-ûí òóñãààð òîãòíîëûã õóóëü÷ëàí áàòàëãààæóóëàõ ýõëýëèéã òàâüñàí à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîí þì.
Subscribe to:
Posts (Atom)