ТАРХИ УГААХУЙ

Киргизийн нэрт зохиолч Ч.Айтматовын “Цаазын тавцан” зохиолд Манкурт боол гэж дүр бий. Эзний хэлснээр л бүх зүйлийг хийдэг. Ямар ч өөрийн ухаан бодол, хүсэл тэмүүлэл, хэрэгцээ шаардлага гэж байхгүй. Эцэстээ эзнийхээ тушаалаар ээжийгээ харваж хөнөөдөг. Орчин цагийн хэлээр тархиа бүрэн угаалгасан этгээд юм даа.

Практик туршилт

1950 онд “Miami news” сонин дээр “Тархи угаах тактик” хэмээх шуугиантай нийтлэл гарснаас хойш дээрх нэр томъёо нийгэм, сэтгүүл зүйн үгсийн санд орж ирсэн гэдэг. Улмаар уг нийтлэлийн зохиогч болох сэтгүүл зүйн салбарын нэрээр АНУ-ын ТТГ-ын нууц ажилтан байсан Эдвард Хантер уг сэдвээрээ цуврал бүтээл хэвлэсэн аж. Тэрээр тухайн нэр томъёог хятад хэлний “си-нао”( 洗腦 – xǐ năo) буюу “оюун ухаан цэвэрлэх” хэмээх ойлголтоос зээлдэн авсан байна.

АНУ-ын ТТГ тухайн үед “МК-Ультра” нэрийн дор тархи угаах арга техник боловсруулах анхны нууц туршилтаа хэрэгжүүлж байсан бөгөөд туршилтын зорилго нь хүмүүст зүгээр нөлөөлөх төдий бус, тэдгээрийн сэтгэлгээний хэв маягийг цоо шинээр бүрдүүлэхэд чиглэж байсан аж.

Төслийг санаачлагчид Солонгосын дайнд Умардуудад олзлогдсон өөрсдийн цэргүүдийн үйлдлээс санаа авсан гэдэг. Умардуудыг дэмжиж байсан Москва, Бээжингийн зүгээс Умард солонгосын радио сувгаар дамжуулан АНУ-ын засгийн газар, түүний бодлогыг гутаан доромжилсон мэдэгдэл, ухуулгыг явуулах болсон байна. Урьдын эх оронч залуус олзноос эх орондоо ирснийхээ дараа өөрсдийгөө чөлөөлөгдсөн гэж үзээгүйгээр барахгүй Умард Солонгосчуудын дэмжлэгтэйгээр ухуулах хуудас тарааж, түүгээр үл барам өөрсдийгөө коммунистууд руу буцаахыг шаардаж болсон аж.

Солонгосын дайны төгсгөлөөр Хятадад олзогдогсод 7000 гаруй болж, тэдгээрийн 70% нь гэмт хэрэг үйлдснээ хүлээн зөвшөөрөх эсвэл АНУ-ыг Ази дахь дайнаа зогсоохыг уриалсан мэдэгдэлд гарын үсгээ зурцгаасан бол 15% нь хятадуудтай хамтран ажиллаж, зөвхөн 5% нь л аливаа шахалт шаардлагыг эсэргүүцэн хүлээж аваагүй байна. Америкчуудын дээрх үйлдэл дайнд олзогдсон англи, австрали, туркчуудын хувьд таагүй үлгэр дуурайл болсон байна. Гэхдээ америкчуудтай харьцуулахад бусад орны олзлогдогсдын хувьд ийм урвалт тун цөөн байсан тул Америкийн ерөнхийлөгч тусгай байгууллагаасаа учир шалтгааныг нь тайлбарлахыг шаардсан юм.

Солонгос дахь “тархи угаалт”-ын үр дүнгийн талаар олон янзын тааамаг, дүгнэлт байдаг бөгөөд хятадуудын суртал ухуулга ямар ч үр дүнгүй зүйл байсан гэх буюу ерөөс энэ бүхэн нь худал цуурхал гэж нөгөө хэсэг нь шүүмжилдэг.

Ямартай ч ТТГ-ын захирал Аллен Даллес Дэлхийд нэр алдартай мэдрэлийн эмч Харольд Вольфыг 1953 оны сүүлээр “тархи угаах” арга техникийн судалгаанд татан оролцуулсан ажээ. Тэд дундад зууны үеийн “ариун инквизици” буюу шашны залхаан цээрлүүлэх аргуудаас аваад фашист германы хорих газрууд дахь нацист сэтгэл зүйчдийн бүтээлийг нэг бүрчлэн судалж эхэлжээ. Шорон, эмнэлгүүдэд эмч нар марихуан, LSD зэрэг мансууруулах бодисууд хар тамхичдын бие организмд ямар нөлөө үзүүлж буйг тогтоох нууц туршилтууд явуулж байлаа. Тэдгээр эм бэлдмэлүүд түр зуурын нөлөө үзүүлж байснаас биш ямар нэг эрс өөрчлөлт үзүүлсэнгүй. Чухамдаа тодорхой эрс өөрчлөлт, үр дүн л чухал байлаа.

Дараагаар нь Аллен Даллес профессор Эвен Камероныг төсөлдөө татан оролцуулав. Камерон зүгээр нэг шизофрени судлаад зогсохгүй хүний зан байдлыг хянах механизмыг нээх зорилгыг өмнөө тавьсан байсан юм. Ингээд туршилтад “дифференциал ой санамжийн гажиг” буюу мартах ёстой тэр зүйлийг мартуулах аргыг туршихыг санал болгов. Тэрээр өвчтний тааламжгүй дурсамжийг мартуулах, зүүдээ үгүйсгэх, хүчтэй өвдөх мэдрэмжээ дарахыг олон давталтаар хэлэх, цахилгаанаар цохиулах эсвэл урт хугацаагаар буюу жил сараар зүүдэнд автуулах байдлаар бодит байдлаас таслах зэрэг сэтгэцэд нөлөөлөх аргуудыг хэрэглэж эхэлжээ. Энэ нь өвчтний амьдралын бүхий л үйл явдлуудыг ой санамжаас нь ор цэвэрлэх, өмнөх дадал, итгэл үнэмшлийг арилган шинээр бий болгох замаар шинэ бие хүнийг “төрүүлэх”-эд чиглэж байлаа.

Камерон туршилтынхаа талаар “Туршилт 3 үе шатыг дамжина. Эхлээд өвчтний ой санамжийн ихэнх хэсгийг мартуулна. Мэдээж энэ үед тэд ямар учир шалтгаанаар хаана байгаагаа ойлгож байдаг. Хоёрдугаар шат, тэдгээрийн орон зай, цаг хугацааны талаар төсөөллийг арилгана. Гэхдээ ой дурсамжинд ямар нэг зүйл хадгалагдсан хэвээр байдаг. Өвчтөнүүд “Би хаана байна вэ?” гэх асуултад хариулах чадваргүй болно. Энэ байдал нь тэдгээрийн санааг зовоож, түгшүүрт байдалд оруулж байдаг. 3 дахь шатанд санаа зовж түгших байдал оргүй болно. Ингээд бүрэн мартагналын байдалд шилжинэ.

Профессор эрүүл болон шизофрентэй хүмүүсийг цахилгаан шок болон зүүдлүүлэх эм бэлдмэлийн нөлөөгөөр бие хүнийх нь зан байдлын схемийг өөрчилж чаджээ. Тэрээр “бүтэн ой санамжийн гажиг”-ын дараагаар шизофрений ямар нэг шинж тэмдэггүй эрүүл зан байдал бүхий санах ойг тухайн хүнд эргүүлэн авч ирж болохыг баталсан ажээ. Улмаар ТТГ-аас “Хүний зуршил дадлын орчныг судлах нийгэмлэг” хэмээх байгууллага үүсгэж, Камеронд 19 мянган долларыг олгож, эмнэлгийн захирлаар давхар томилов.

Хүний зан байдалд буй стереотипыг арилгахын тулд дээрх нөхцлийг бүрдүүлсний дараагаар шинэ стереотип суулгах, дахин програмчлах ажиллагаа явагдана. Товчхондоо, хүн өнгөрсөн амьдралынхаа чухал, нууц зүйлсийг бүрэн мартсаны дараагаас ТТГ-ын аливаа даалгаврыг үг дуугүй гүйцэтгэх этгээд болох ёстой юм.

1980 онд Канадын “Лидерпост” сонинд Камероны нууц судалгааны агуулгыг задалсан байна. “Зохих хэмжээнээс 75-100 дахин өсгөсөн цахилгаан хүчдлийн нөлөөллийг ашиглахын хамт дуу хуураагуурт бичсэн тушаалыг олон цагаар өвчтөнд сонсгоно. Урт хугацаагаар нойронд автуулахын тулд мансууруулд оруулсан хүнийг доргилттой үгээр бөмбөгдөн, улмаар зан байдлыг нь дахин програмчлана”. Тэрчлэн “нойрны коктейль”-ийн жорыг ч нарийвчлан бичсэн байдаг.

Гэхдээ шүүхийн сэтгэл зүйч Дик Энтонигийн баталж буйгаар ТТГ-ын “тархи угаах” практик оролдлого, туршилт нь үр дүндээ хүрээгүй, онолын төдий асуудал хэвэндээ үлдсэн зүйл аж.

Нийгмийн тархи угаах технологи
Орчин үед “тархи угаах” буюу “ухамсрыг хянах” хэмээх ойлголтоор хүмүүсийн шүүмжлэлт сэтгэлгээ, эрүүл логик сэтгэлгээгээр хандах, дүгнэлт хийх бололцоог хязгаарлах буюу мэдээлэл авах нөхцөлд хяналт тавихад чиглэсэн аргуудыг тэмдэглэх болж. Өөрөөр хэлбэл, мэдээллийн бие даасан хэрэгслүүдийг хавчин хяхаж, суртал ухуулгын замаар нийгмийн буюу хувь хүний итгэл үнэмшил, ертөнцийг үзэх үзлийг өөрчлөхөд чиглэсэн манипуляци хийх явдлыг ойлгодог. Тэрчлэн улс төрийн суртал ухуулга, үзэл суртлын сөрөг талыг томъёолдог. Зөвхөн улс төрд гэлтгүй реклам сурталчилгаа, боловсрол, нийгмийн болон гэр бүлийн харилцааны хувьд зориудаар болон санамсаргүй хэрэглэх нь бий. Шашны явцуу сект хөдөлгөөнүүд өөрийн шүтэн бишрэгчдийг татахын тулд хэрэглэж буй арга техник гэдэг утгаар ч ойлгодог. Угаас нийгмийг ухуулан сэнхрүүлэхэд хүмүүсийн шашны сүсэг бишрэл хийгээд үндэсний үзлийг нь ашиглах нь илүү үр дүнтэй болох нь батлагдсан зүйл.

Хүний тархи угаах буюу итгүүлэн үнэмшүүлэх хөрс суурь бол түүний айдас, амьд үлдэх хүсэл юм. “Айдас бол агуу их багш мөн”. Амьд үлдэх хүсэл, айдсыг төрүүлэх нь тархи угаах гол аргын нэг юм. Үүний тулд хэн нэгэн субъектыг дайснаар зарлаж, хэн нэгний амь нас эсвэл улс орон, хэсэг бүлгийн оршин тогтнолд аюул учруулах гэж байгааг зарлахаас эхлэнэ. Соц-нийгмийн үеийн ардын дайсан, японы тагнуул, эх орноосоо урвагч, орчин цагийн хятадын эрлийз, тагнуул, гадаадынхны гар хөл, хуйвалдагчид зэрэг гадаад дотоод дайсан олж илрүүлэх, түүнд өртөхөөс сэрэмжлүүлэх нь тархи угаах чухал арга техник юм.

Дэлхийн түүхэнд улс орнууд дотоод тогтвортой байдлаа хадгалах, авч үлдэхийн тулд дайсан этгээд олж зарлах, аюул түгшүүр төрүүлэх олон янзын арга мэх хэрэглэж ирсэн. Еврейн хуйвалдаан, НАТО-гийн түрэмгийлэл, империалистуудын хуйвалдаан зэрэг гадаад “аюул”-аас гадна өмнөх нийгмийн удирдлага, тогтолцооноос орчин цагийнх нь онцгой дээр болохыг сануулах зорилгоор Сталины хэлмэгдүүлэлт, гитлерийн хорих лагерь, коммунизмын аюул зэрэг ойлголтыг өргөнөөр ашиглаж ирсэн байна.

Дайсан этгээдээ олж тогтоон, айдас төрүүлсний дараа энэхүү тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх шат руу орно. Өөрөөр хэлбэл, шийдвэрлэгч этгээд бүхнээс өөр “ариун цагаан” болохоо мэдрүүлж, ард түмнээ өмөөрөн хамгаалахаар тэмцэж буйгаа зарлана.
Тархи угаах технологийн нэг чухал нөхцөл бол мэдээлэл авах боломжийг аль болох хязгаарлах явдал. Цэрэг арми, мөрдөн байцаалт шорон гяндан, шашны сектүүд, террористуудын барьцаалалт зэрэгт хүмүүсийг өрөөсгөл мэдээллээр бөмбөгдөн, улмаар субъектын зүгээс хүсч буй үйлдлээ хийлгэхэд тухайн этгээд “хэзээд бэлхэн” болгох явдал тун түгээмэл.

Иргэний нийгмийн хяналтгүй аливаа төр засаг ард түмнээ бүхий л гадны дайсан этгээдээс хайрлан өмгөөлж, ард түмнээ тэжээн тэтгэхийн тулд амь бие, ухамсар бодлоо үл хайрлан зүтгэж байгаагаа улиглан давтсаар эцэстээ хэн бүхэн өр зүрхнээсээ төр засаг, хайрт удирдагчаа бишрэн шүтэх хэмжээнд очдог ажгуу. Олон түмний тархийг угаахын тулд зөвхөн хоол хүнсээр хангах хангалтгүй тул эрх ямба, мөнгө, шагнал одон медаль, ирээдүйн баталгаа нөхцөл амлах зэрэг олон арга хэрэгслүүдийг ашигладаг.

Эд материалаас гадна сэтгэл хөдөлгөм янз бүрийн зан үйл, ёслол, арга хэмжээ, парад зохион байгуулах нь итгэн үнэмшүүлэхэд том түлхэц болоод зогсохгүй улмаар олон түмэн тэрхүү зан үйлд дасч, хүсч хүлээхэд хүрдэг аж.

За тэгээд зөвхөн хоол өгөөд тэжээгээд, баярлуулаад байхгүй, субъектийн зүгээс бүхий арга замаар тасралтгүй довтолгоо хийнэ. “Чиний буруу, Бидний түмэн зөв. Ер нь хэзээ нэг цагт чиний зөв байх өчүүхэн ч магадлалгүй. Иймээс чамайг өөрчлөхийн тулд бүхий л талаар тусалж байгаа юм” гэх мэтээр тухайн этгээд тунгаан бодох, шүүмжлэх хугацаа завдал ер өгөхгүйгээр ухуулна. Эрүүл сэтгэлгээгээр асуудалд хандах бололцоог хязгаарлахын тулд дээр дурьдсанчлан тусгай эм бэлдмэл, мансууруулах бодис хэрэглэх албагүй, зүгээр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд байхад хангалттай. Ингээд ямар ч худал зүйлийг үнэн гэж итгэтэл нь олон дахин давтах.

Дараагаар нь хувь хүмүүсийг нэг бүлэг, хамтлагт хамааруулан хамт олны дотор “хүмүүжүүлэх” ёстой. Жинхэнэ марксист, коммунист, маоист, чекист, фашист, пионер хүн, мусульман, жинхэнэ эх оронч “Монгол” хүмүүс ямар байх ёстой тэр байдлаар биеэ авч явах тодорхой шалгуур дүрэм тогтооно. Түүнээс гажсан нөхцөлд нийгэм, олон нийт, хамт олны зүгээс гадуурхан, дорд үзэх, дахин нийгэмшүүлэн хүмүүжүүлэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлнэ. Бүлгийн ёс дүрмийг ширхэгчлэн биелүүлж байгаа бол урамшуулан шагнаж, нэр хүндийг нь өргөн, бусдад үлгэр дуурайл үзүүлж буй баатраар тодруулан алдаршуулна.

Массын тархи угаах арга техник, гарах үр дагаврын талаар Жорж Оруэлийн “Гахайн ферм” бүтээлд тун сонирхолтой хэлбэрээр харуулсан байдаг.

http://www.ulsturj.com/2011/02/blog-post_10.html

Туйлын үнэн

by Erdenechuluun Norloo on Friday, 04 March 2011 at 03:14

Шавь багшаасаа:

-Цорын ганц хөдлөшгүй туйлын үнэн гэж бий юу?

-Байхгүй ээ. – гэж багш хариулж. Шавь:

-Байхгүй гэдэг чинь туйлын үнэн мөн үү? – гэж. Багш:

-Бишээ. –гэж. Шавь:

-Тэгвэл тэр туйлын үнэн чинь юунаас шалтгаалаад байнаа. Та энэ аягыг хар л даа, хэнээс ч асуусан ч энэ аягыг энэ ширээн дээр зогсож байна л гэнэ биздээ. Үүнийг өөрөөр хэлэх арга байна уу? – гэхэд багш:

-Тэгвэл чи ширээнээс асууж үзсэн юм уу? Ширээ “би энэ аягыг шалан дээр унагаахгүй гэж барьж тогтоож байна” гэж хариулна даа. Хэрэв чи бас аяганаас асуусан бол ... – гэтэл багшийн санааг ойлгосон нэг шавь:

-Аа, аяга тэгвэл “би энэ ширээг газарт няц даран, газартай хамт тэгшлэх үү, яах уу гэж бодож сууна” гэнэдээ. – гэж хэлж бусдыг инээлгэв.

Багшийн санаанд нэгэн түүх орж ирснийг шавь нарт ярьж өгөв:

Олон жил хамтдаа олон газраар аялсан хоёр найзын нэг нь:

-Би нэг найзын хамт олон жил, олон улс орноор аялж, худалдаа наймаа хийж явсаар гол ус, уул мод, хөндий зэрэг үзэсгэлэн цогц бүрдсэн нэгэн газар ирж, тэндээ суурьшиж амьдрахаар шийдсэн. Бид хоёр ярилцаж, би уулын нөмөрт мал аж ахуй эрхэлж, харин найз маань хөндийд тариа тарьж амьдрахаар болсон. Бид юуны түрүүнд нутгийн иргэдийн туслалцаатайгаар тус тусдаа байшин барьж, малын хашаа саравчийг босгон, тариан талбайгаа хагалж, дараа жилийн хавраас би мал худалдан авч, найз маань талбайдаа тариа буудайгаа үрслүүлж эхэлсэн. Эхний жилүүдэд амьдрал бидний санаснаар цэцгэлж, аж ахуй маань өргөжин тэлж байсан юм. Бидэн дээр нутгийн нэг худалдаачин байнга ирж, бидний тариа буудай, мал махыг хулдан авч, мөн бидэнд хэрэгцээтэй зүйлсийг авчирж өгдөг байсан. Тэр худалдаачин нэгэн царайлаг охинтой байсан бөгөөд тэр охин бид хоёрын хооронд хайр сэтгэлийн холбоо үүссэн байлаа. Жилийн дараа байгаль цаг агаар зангаа хувирган, гурван жил үргэлжилсэн ган болж бидний цэцгэлж байсан аж ахуй унаж, бидний амьдрал хүнд болж эхэлсэн. Гэтэл нэг орой хэн нэгнийх нь яндангаас үсэрсэн оч олон жил хуурай байсан нутгийг тэр чигт нь түймэрдэж, бидний барьж босгосон байшин, агуулах сав, хашаа саравч, тариан талбай бүгд шатаж, бид хоёр хоёулаа хоосорч, тэр нутгийг болон сэтгэлтэй бүсгүйгээ аргагүйн эрхэнд орхин явах болсон. – гэж ярьжээ.

Харин нутгийнхан тэр хоёр залуугийн тухай ингэж ярьж:

-Хэдэн жилийн өмнө манай нутагт тэнэмэл хоёр наймаачин ирж, манай нутгийн хамгийн үзэслэнтэй, бид өөрсдөөсөө ч харамлаад очдоггүй тийм сайхан газар дураараа ирж суурьшин, нутгийн ядуу, өчүүхэн мөнгөнөөс юугаа ч өгөхөд бэлэн хүмүүсийг хямд хөлсөөр хууран ажиллуулж, онгон дагшин газрын модыг тайрж, газры нь хагалан сэндийлж, усыг нь бохирдуулж, тохирсон хөлсөө ч өгөлгүй, эцэст нь нутгийн охиныг бузарлан гомдоосон юм. Тэд бохир луйвар аргаараа хөрөнгөө аривжуулж, хэдхэн жилийн дотор өөрсдөө хүч хүрэхгүй их мал, газар хулдан авч манай нутгийн үржил шимт хөрсийг юу ч үгүй хувхайруулж орхисон юм. Үүний дүнд манай нутаг хэдэн жил дараалан ган гачигд нэрвэгдэн бидний амьдрал хүнд болж эхэлсэн. Ашгүй тэгтэл манай нутгийн лус савдаг тэнэмэл хоёрын орон байр, хашаа савы нь цөмийн шатааж, тэднийг хөөж явуулсан даа. – гэж.

Худалдаачны охин тэр залуусын тухай ингэж ярьсан гэнэ:

-Манай нутагт хоёр тэнэмэл гуйлгачин залуус ирж, суурьших болсон. Тэд манай аавын ачаар овоо хөрөнгөжиж баян болсон ч угийн ховдог, шунахай сэтгэлтэй тэд ханж цадахыг мэдэхгүй бие биентэйгээ уралдаж улам их газар, мал худалдан авдаг байсан. Тэгээд тэд хоёулаа надад ухаангүй дурлаж, үүнээсээ болж хоорондоо муудалцан, бие биенийхээ хөрөнгийг юу ч үгүй болтол нь шатааж, манай нутгийг түймэрдэж өгөөд зугтацгаасан. Би тэр хоёрыг нүднийхээ булангаар ч тоож хардаггүй байсан. – гэж.

Харин хоёр залуугийн нөгөө нь ингэж ярьсан гэнэ:

-Олон жил аян хийж, худалдаа наймаа хийж явсаар ядарч байсан тул нөхрийнхөө ятгалгыг даган хүний нутагт үлдэж суурьших болсон юм. Нутгийнхнаас газар гуйсан боловч биднийг хажиглан хөөсөн тул хэнч очиж амьдрах боломжгүй хувхай газарт бид аргагүйн эрхэнд очиж суусан. Би газар хагалж тариа тарьж амьдрах санал гаргасан ч нөхөр маань зөрүүдлэн мал худалдан авч, би тариагаа тарихаар болсон юм. Ингэснээр хэмнэж болох байсан зардалд илүү мөнгө зарцуулах болж, цуглуулсан жаахан мөнгөө ажлын хөлс, мал, газар авахад өгч дуусгасан. Нутгийн иргэдийг гуйж өндөр хөлсөөр ажиллуулж байсан боловч тэд байнга хөлсөө голон үргэлж хэл ам гаргадаг байлаа. Уйгагүй зүтгэлийн дүнд аж ахуй маань хөл дээрээ босч хүний гар харахгүй амьдрах чадалтай болж эхэлсэн. Гэтэл нутгийн нэг зальтай худалдаачны охин бидний амьдралд жинхэн гай авчирсан. Тэр охинд миний найз сэтгэлтэй байсан боловч, харин худалдаачин түүний охин хоёрт шал өөр бодол байсан юм. Тэр худалдаачин яг л наймаа ярьж байгаа мэт намайг охинтойгоо нийлэхийг ятгаж, охин нь ч надад ил тод сээтэгнэн гүйдэг болсон. Би тэдний миний хөрөнгөнд шунасан нүдний цаана харанхуй хоосон сэтгэл байгааг харж байсан тул тэр охинд ямарч нүүр өгдөггүй байсан. Үүнд хорссон худалдаачны охин нэг л өдөр бидний хөрөнгийг, байшин савыг юу ч үгүй шатааж орхисон, үүнийг тэр эмэгтэй л хийсэн гэдэгт би итгэлтэй байна. – гэж ярьжээ.

Багш шавь нараасаа:

-Та нар энэ дөрвөн өөр ярианаас алийг нь үнэн гэж сонгож авах вэ, энэ нь үнэн гэдгийг ямар шалгуураар сонгох вэ? – гэж асуухад шавь нар дуугүй хэсэг сууцгаав. Нэг шавь:

-Энэ дөрвийн ярианд гомдсон, атаархсан, бардсан, хардсан сэтгэл харагдаж байна. Энэ нь тэднийг үнэнийг харах нүдийг хааж байгаа тул тэд зөвхөн өөрийнхөө харсныг л туйлын үнэн гэж бодно. – гэв. Багш:

-Бүх зүйл юмыг хэн, аль талаас нь харж байгаагаас шалтгаалж байна. Жишээ нь, энэ сарнай цэцэг. Сарнай цэцгийн дээгүүр эргэлдэж байгаа эрвээхэй “тансаг анхилам үнэртэй, өнгөлөг зөөлөн дэлбээтэй цэцэг” гэж хэлнэ. Харин доогуур нь мөлхөж яваа хорхой шавьжууд “хатуу том өргөстэй, бүдүүн иш” л гэж нэрлэнэ. – гэж багш яриагаа дуусгав.

Америкчууд манай улсын гурван том уурхайгаас ховор металл олборлохоо зарлалаа

АНУ-ын “Green Tech­nology Solu­tions” компани манай улсаас ховор металл олборлохоор болсон талаар бид мэдээлж байсан билээ. Тэгвэл “Green Technology Solutions” компани яг аль уурхайнуудаас олборлолт хийхээр болсноо пүрэв гарагт зарласан нь ихээхэн анхаарал татаж байна. “Green Technology Solutions” мэдэгдэлдээ ” Манай компани Монгол Улсын Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын нутаг дахь Авдрантын уурхайгаас ховор металл олборлоно.

Энэхүү уурхай нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос өмнө зүгт 80 километр зайд оршдог. Харин бидний олборлолт хийх дараагийн газар нь Булган аймгийн Дашинчилэн суманд буюу Улаанбаатар хотоос 260 километр зайд байрлах Агуйтын уурхай юм. Түүнчлэн бидний олборлолт хийхээр төлөвлөсөн сүүлийн цэг нь Улаанбаатар хотоос 382 километрийн зайд орших Дорноговь аймгийн Айраг суман дахь Модот-Уулын уурхай болно» гэжээ.

Гэхдээ тэд олборлолтоо манай улсын “Ар-Эрхэс” компанитай хамтран хийхээ мэдэгдсэн байна. “Green Technology Solu­tions”-ын удирдлага саяхан манай улсын «Ар-Эрхэс» компанитай саяхан “Ашгийн оролцооны гэрээ” (РРА)-г байгуулсан. Энэхүү гэрээ нь тухайн орон нутаг болон байгаль орчинд хор хөнөөлгүй, аюулгүй үйл ажиллагаа явуулахад тусална гэж үзэж буйгаа «Green Technol­ogy Solutions »-ын удирдлага мэдэгджээ.

«Green Technolo­gy Solutions” компани цааш мэдэгдэхдээ ” Бид Монгол Улсад ховор металлын бүрэн үйлдвэрлэлээ удахгүй явуулж эхэлнэ гэдэгтээ итгэлтэй байна. Гэхдээ уурхайнуудын эрдсийн агууламж батлагдаж, бүх зүйл тодорхой болсон байх ёстой. Бид бүтээгдэхүүн нийлүүлэх асуудлаархудалдан авагчтайгаа хэдийн тохиролцоонд хүрээд байгаа» гэжээ.

«Ашгийн оролцооны гэрээ»-ний дагуу ” Green Technology Solu­tions”-ынхон ашгийнхаа тодорхой хэсгийг cap бүр төлбөр болгон өгөх юм байна. Гэхдээ ашгийн яг хэдэн хувийг ” Ар Эрхэс»-т төлөх талаар хоёр талын мэдэгдэлд ямар нэг зүйлийг дурдаагүй аж.

” Green Technology Solu­tions” компанийн ерөнхийлөгч Жон Ширер ирэх долоо хоногоос дээрх гурван уурхайд нарийвчилсан судалгаа хийж эхлэхээ мэдэгджээ.
Эргэн сануулахад “GreenTechnology Solutions”-ынхон манай улсын ” Rare Earth Exporters of Mongolia (REE) компанитай хамтарсан үйлдвэр байгуулж ховор металл олборлохоор болсноо өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард мэдэгдсэн. Үүгээр ч зогсохгүй тэд саяхан олборлох ховор металлаа Өмнөд Солонгос, Хятад зэрэг Азийн тэргүүлэгч орнууд руу экспортлохоор төлөвлөж байгаагаа мэдэгдсэн нь анхаарал татаж байна.

Дэлхийн ховор металлын 95 орчим хувийг хангадаг Хятад улсын гол өрсөлдөгч нь манай улс болохыг “Green Technology Solutions”-ын удаа дараа онцолж байсан нь манай улсын нөөц маш их болохыг харуулж байна.

Сонирхуулахад ховор металл нь цахилгаан бараа, автомашины сэлбэг, бүх төрлийн зай гээд өргөн хэрэглээний маш олон зүйлд хэрэглэгддэг. Нэг ёсондоо ховор металл нь орчин цагийн технологийн хөгжилд маш чухал ач холбогдолтой зүйл юм. Тиймээс ховор металлын арвин нөөцтэй манай улс дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудын хэрэглэгчдээс их ашиг хүртэх боломжтой нь харагдаж байна.

Д.Оюунбаатар

Ерөнхий сайд аа, “Багануур бас л нохойн замаар орлоо”

Багануурын уурхай” уул нь стратегийн орд төдийгүй зах зээлийн хүнд үед нийслэлийн цахилгаан станцуудыг хангаж Улаанбаатар хотоо хөлдөөлгүй авч ирсэн.

Төр дээрэлхэн үнийг нь бариад байсан учраас уурхай еөрөө алдагдалтай ажиллаж өдий хүрсэн билээ.

Стратегийн орд газрыг хувьчлах, дүрмийн санд нь өөрчлөлт оруулах, удирдлагыг өөрчлөх зэрэг томоохон асуудал шийдэхэд заавал ч үгүй Засгийн газар салбарын яам оролцдог. Багануурын уурхайн өмчийн одоогийн харьцаа нь 75 хувь төрийн өмч үлдсэн 25 хувь нь хэдэн америк иргэний нэр дээр байгаа юм.

Хэдийд ямар ид шидээр 25 хувийг авчихсаныг хэн ч мэддэггүй. Монголд ирээдүйдээ хэрэгтэй өнгөтэй өөдтэй ашгаа өгөх уул уурхай ашигт малтмалын орд л байвал дотоод гадаадын хэдэн луйварчин нийлж байгаад хувьчлаад авчихдаг уламжлалтай болсныг бид сайн мэднэ. Үүнийг уул уурхайн ашигт ордууд нохойн замаар орох гэдэг. Оюу толгой, Таван толгой, Хөшөөт, Шарын гол бүгд л нохойн замаар орсон. Засгийн газар Оюу толгойгоос зээлэх менгөндөө бялуурч, УИХ сонгуулийн хуультайгаа ид үзэлцэж байх хойгуур Багануурын уурхайг нохойн замаар оруулах хуйвалдаан явагдаж байна.

Ер нь уул уурхай ашигт малтмалын ордуудыг луй-вардаж мэргэшиж гаршсан “том сүлжээ” байдаг гэдэгт бид аль хэдийнээ эргэлзэхээ больж хүлээн зөвшөөрдөг болсон юм. Багануурыг бас л нохойн замаар оруулах операцийг УИХ-ын гишүүн Дамба-Очир толгойлж Төрийн өмчийн хорооны мэргэжилтнүүд гүйцэтгэж байна гэнэ.

Өнгөрсөн жил Засгийн газар Улаанбаатар хотыг нүүрсээр тогтмол хангадаг ганц /урхайгаа харж үзэж байгаа нь энэ эж 12.5 тэрбум төгрөгийг тус уурхайд хөрөнгө оруулалт болгон өгч сайн дүр тоглосон нь уурхайг нэг л мэдэхэд өөрийн болгож авах шуналын урхи байсан гэж хэн мэдэх вэ.

Уурхайг авахын тулд тогтсон арга бий. Эхлээд удирдлагыг нь өөрийн хүнээр тавих ёстой. Өөрийн хүнээр тавихдаа Эрдэнэтийн уурхайн элдэв хог новшийг шахаж байхад мэргэшсэн гаршсан хүн байх ёстой. Багануурын уурхайн даргаар Эрдэнэтийн хүнд гаруудын нэг Мэргэнбаатар гэдэг хүнийг тавина гэж эрхэм гишүүн Ерөнхий сайдад мэдэгдэж, Төрийн өмчийн хороонд санал гаргажээ. Хуучин дарга Дамбапэлжээг тэтгэвэрт нь гаргаад хаячих хэрэгтэй гэдэг дээр тохирсон байна.

Тэгээд л иргэдэд байгаа 25 хувь дээр 12,5 тэрбум тегрөгийг хөрөнгө оруулалт биш мэтээр бичилт хийгээд төрийн мэдлийн хувьцаанд сууж үлдэх сонгодог луйвар явагдаж байна. Энэ мэхийг Төрийн өмчийн хороо гарамгай хийдэг. “Шарын голын уурхай”-г нэг л мэдэхэд 100 хувь гадны хүнийх болсны нэгэн адилаар…

Төрийн өмчийн хороон дээр хувьцааны болон ашигт малтмалын ордуудыг бужигнуулахаараа нэрд гарсан мэргэжилтэн амжилттай ажиллана. Тэр хүн нь ашигт малтмалын хэрэг эрхлэх газарт ажиллаж байгаад цөөнгүй лиценз , хувьцаа бужигнуулсан туршлагатай одоо Төрийн өмчийн хорооны өмч хувьчлалын даргаар ажиллаж байгаа Хэрлэн гэдэг нөхөр юм гэнэ. Иргэдээс нууж уул уурхайн зохих хувийг чимээгүй зувчуулдаг үе өнгөрсөн.

Таван толгойгоос иргэд 10 хувиа авсан, жижиг Таван толгойг өмнөговийнхон өөрсдөө ашиглаад хувиа хүртэж эхэлсэн. За яахав олон жил манаж суугаа Багануурын уурхайн өвгөн даргыг тэтгэвэрт гаргаж гэж бодъё.

Харин Багануурын уурхай бол 200 гаруй дээд мэргэжлийн инженер техникийн ажилтантай боловсон хүчин хангалттай байгууллагын хувьд Эрдэнэтээс нэг шахааы бизнесчин авах шаардлаггүй л байхгүй юу. Эдэн дотроос уурхайг удирдаад явчих хүн олон доо олон. Цаанч шахааны бизнесийг нь цэцэглүүлж, хувьцааны луйварчцад нь таалагдаж чадахгүй байна.

Төрийн өмчийн хорооныхон Эрдэнэтээс Багануурт шахсан олон зуун саяын шахааны мөнгийг иргэд хуулийнхан мэдээгүй өнгөрсөн гэж бодоогүй байгаа. Бүгдийг мэдэж байгаа шүү. Багануурын уурхайн 10 хувийг нийслэлийн иргэд горьдож байгаа.

Ерөнхий сайд Сү.Батболд, Уул уурхайг эрхэлсэн сайд Д.Зоригт нар УИХ, Төрийн өмчийн хорооноос эхтэй том луйварчдын хуйвалдааныг таслаад Багануурын уурхайн асуудлыг УИХ-аар оруулаад л 10 хувийг нь ард иргэддээ өгөөд л 51 хувийг нь төрд үлдээгээд “Монгол 999″-өөр удирдуулчихвал мөн их буян болно.

Эсвэл Ерөнхий сайд, эрхэлсэн сайд хоёр дээрх сүлжээнд орчихсон хувь эзэмшчихээд цохиж яваа юм билүү бүу мэд дээ. Наадам ойртож, төр засгийн анхаарал сарниж, энэ хооронд луйварчид амжуулжбайна. Төр иргэд наадамдаж байх хойгуур хормой доогуур чинь Багануурын уурхайг бас л нохойн замаар оруулахаар суйлж байна.

Багануур гэдэг нэртэй ч нийтийн анхаарал хандуулам том асуудал. Даанч Багануур дүүргээс сонгогдсон үүнийгхөөцөлдөх УИХ-ын гишүүн гэж байдаггүй юм гэнэ. Багануурын уурхайн хувь заяаг шийдэх ТӨХ хувьцааны сүлжээчингүүдийн хурал тун удахгүй болно гэнэ.

Багануурын уурхай гэдэг нүүрсний их бассейны орд яг тэнд төрсөн Дашдоржийн Нацагдоржийн шүлэглэснээр ” Уурхай баялгийн охь болсон, “Миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон” юмсан. Харахын заяа байна уу гэхээс хазахын заяа байхгүй хамаг байдгаа нэг л мэдэхэд алддаг ард түмэн хөөрхий.

(Багануурын уурхайн ажилчдын надад явуулсан захидлаас сэдэвлэв)

Г.Дашрэнцэн

Эх сурвалж: “Нийслэл таймс”

“Томоохон ордыг ашигласнаар тэнд нийгэм ахуй хангамжийн иж бүрэн цогцолборт хүн амын суурьшлын бүс бий болох ёстой”

-Оюутолгой, Тавантолгой гээд дэлхийд данстай томоохон ордуудын ашиглалтын ажил эхлэх гэж байна. Энэ гарааг хэрхэн эхлэх ёстой вэ? Энд Эрдэнэт, Багануур шиг хот байгуулагдах ёстой юу?
-Монголд уурхай түшиглүүлж бий болгосон ажлын байр, хүн ам оршин суух нийгэм ахуйн бүх нөхцөлийг бүрдүүлсэн газар хоёр л бий. Тэр нь Эрдэнэт, Багануур. Бор-Өндөр, Хөтөл гээд жижиг хот тосгод байгаа ч энэ хоёрыг гүйцэхгүй. Уурхай гэдэг үндсэн бүтээгдэхүүнээ дагалдуулж, иж бүрнээр барьж байгуулсан хотууд. Хоёулаа гадны зээл тусламжаар баригдсан. Тэр хаагдсан Их өр дотор байгаа. Багануурыг 264 сая шилжих рублийн зээлээр барьсан. Миний хувьд уурхай барихдаа энэ л жишгээр хүн амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлэх ёстой гэж боддог. “Оюутолгой” гэхэд одоо ажилчдаа онгоцоор зөөж ажиллуулж байна. Нэг бол дэргэдэх сумынхаа хэдэн хүүхдийг цэвэрлэгч, үйлчлэгчээр аваад ажлын байраар хангаж байна гэдэг. Би “Оюутолгой”-д УИХ-ын нэрийн өмнөөс аудит хийж байсан учраас сайн мэднэ. 30-40 жилийн дараа ашигт малтмал нь гадагшаа гараад явна. Үлдэх зүйл гэвэл Ханбогд сум жаахан тэлэх байх. Ганц нэг байшин барилга барина биз. Эрдэнэт, Багануур шиг зүйл үлдэхгүй нь хамгийн харамсалтай. Үүнийг л бодлогын чанартай харж үзмээр байгаа юм.

Нэн тэргүүнд ажилчдын хотхон барих хэрэгтэй. Социализмын үеийнх шиг иж бүрнээр биш юм гэхэд сургууль, цэцэрлэгээ барих ёстой. Сургууль цэцэрлэг бол хүн ам суурьших эх үүсвэр. Хүний амьдрал чинь гэр бүл шүү дээ. Хүүхэд сургууль, цэцэрлэгт сурах ёстой. Хоол хүнсний үйлчилгээ аяндаа зах зээлээ дагаад бий болчихно. Орон сууцны хувьд зах зээлийн нөхцөлд ороод өөрчлөгдөж. Дээр үед орон сууц барьж өгч, хангадаг байлаа. Ажилчдын бүрэлдэхүүн бий болчихоор хувийн хэвшлийнхэн очоод барилга орон сууц бариад зардаг юм уу, зээлээр өгдөг систем нь бий болчихжээ. Хүн амьдруулахын тулд нийгэм ахуй хангамжийн барилга байгууламж, усан хангамжийн системтэй нь бүрдүүлээд өгчихвөл болоод явчихна шүү дээ. Хүн шаваад л эхэлнэ.

-Яагаад Тавантолгойд хүн шаваад байгаа мөртлөө Оюутолгойд тийм биш байна вэ?
-Үүнд дүгнэлт хийх хэрэгтэй. Ард түмэн Оюутолгой Монголын ард түмний өмч биш гэдгийг мэдэж байна. Хэрвээ найдлага байсан бол цуглана шүү дээ. Тавантолгойн хувьд Монголын хөрөнгө гэж мэдэж байгаа учраас хүн амьдрах нөхцөл бүрдэх байх гэж найдсандаа цуглаж байгаа юм. Ард иргэдийнхээ тэр найдлагыг Тавантолгойнхон хөсөрдүүлэхгүй байх хэрэгтэй. “Тавантолгой” ХК өнгөрсөн жил 5 сая тонн нүүрс олборлочихлоо. Гэтэл уурхайн тосгон болоод нийгэмдээ юү ч хийсэнгүй. Би Д.Бат-Эрдэнийг шүүмжилмээр санагддаг юм. Багануурын уурхайнхтай тэнцэх хэмжээний нүүрс гаргачихлаа. Улсад татвараа өгч л байгаа байх. Гэхдээ хүн чанартай байх хэрэгтэй. Тэр их баялгийг ашиглаж байж яагаад 640 хүүхдийн сургууль барина гээд дайрч болдоггүй юм.

Харин “Энержи ресурс” арай цараатай, алсыг харж байх шиг байна уу даа. Нийгэм ахуйн ажил хийх талаар яриад байх шиг байна. Одоо “Эрдэнэс Тавантолгой” л үүнд үлгэр жишээ үзүүлэх ёстой.

Уурхай байгуулж, ажиллуулахдаа олон хүний ажил амьдралыг зохицуулж шийдэх нь нийгмийн том асуудал. Компаниудын нийгмийн өмнөх хариуцлага гэж ярьж байгааг үүнтэй холбох хэрэгтэй. Компаниуд мөнгө олоод түүнийгээ гадны банкинд гуйвуулаад байх юм бол ямар ч утга алга. Монгол улс хөгжихгүй. Тэгэхээр уурхайнууд дээр асар том бодлого явах ёстой. Хүн амын шилжин суурьшилт, бөөгнөрөл, хот үүсэх процесстой уялдуулж, зоригтой хийх хэрэгтэй. Нэгэнт суурьшлын бүс үүссэн бол тэнд амьдрал зогсоно гэж байхгүй. Хүн амьдрахын төлөө явдаг учраас амьдралын эх үүсвэрээ заавал олдог.

Хэдэн гэр барьж, сайхан хоол үнэгүй идүүлээд, хувцас хунарыг нь үнэгүй угааж өгөөд, ажилд нь онгоцоор зөөж байгаад хамаг баялгийг нь ухаж аваад явчихвал хэрэг алга. “Оюутолгой”-д ажиллаж байгаа сайхан залуучууд өндөр цалин авч байна. Гэхдээ 15 хоног яг л цэрэг шиг ажиллаж амьдарчихаад, жаал мөнгө өвөртөлж ирээд түүнийгээ бааранд үрээд буцаж байна. Хэрвээ тэнд гэр бүлтэйгээ амьдарч байгаа бол тэгэхгүй шүү дээ. Тэнд ажиллаж байгаа нэг залуу ямар ч байсан Монголын хоёр хүнийг тэжээж байгаа. Онгоцоор байнга нисч, нүүдлийн шувуу шиг байх юм бол мөнгө нь салхинд хийсээд л алга болно. Тэгэхээр үйлдвэрлэлийг дагуулж хүн ам заавал суурьшуулах хэрэгтэй.

“ЭРДЭНЭС ТАВАНТОЛГОЙ” 15 САЯ ТОНН, СТРАТЕГИЙН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАГЧ 20-25 САЯ ТОНН НҮҮРС ОЛБОРЛОХ БОЛОВ УУ

-“Эрдэнэс Тавантолгой” хүн амьдрах нөхцөл бүрдүүлэх асуудлыг тооцож байгаа болов уу?
-Тооцоод хийж байгаа. Гэхдээ хэцүү байна. Мөнгө босгох хэрэгтэй байдаг. Олон улсын бирж дээр хувьцаагаа зараад мөнгө босгоё гэхэд явдал их байна. Тэдний шалгуурт хүрэхийн тулд итгэдэг банкаар нь үйлчлүүлж, итгэдэг аудитаар нь хянуулах хэрэгтэй болж байна.

Тавантолгойд одоо тулгараад байгаа үндсэн том асуудал бол нэгдүгээрт, хувьцаагаа борлуулж, олон улсын зах зээлээс мөнгө босгох, хоёрдугаарт зээл олох хэрэгтэй байна. Гуравдугаарт, Засгийн газарт мөнгө байдаг бол мөнгөө гаргах хэрэгтэй байна. Ингэж тал талаас мөнгө босгож байж Тавантолгойн үйл ажиллагааг маш богино хугацаанд эхлүүлэх хэрэгтэй.

-Ордыг хоёр хувааж ашигласнаар нэг орд дээр хоёр компани байгуулаад хооронд нь өрсөлдүүлчихээр ашиггүй болно гэсэн байр суурь байдаг. Ер нь хувааж ашиглах нь ямар давуу талтай болоод ийм шийдвэрт хүрсэн юм бол?
-Нэгдүгээр зорилт нь олборлолтын хэмжээг ихэсгэх байсан. Хоёрдугаарт, Тавантолгойн ордыг бүхэлд нь стратегийн хөрөнгө оруулагчид өгчихөөр Монгол улсын өөрийн эзэмшил байхгүй болчихно шүү дээ. Уурхайг хувааж ашиглах нь ердөө ч асуудал биш. Хэчнээн уурхайн амаар, хэд ч ухаж болно. Багануурын уурхайд одоо тав, зургаан ам ажиллаж байгаа шүү дээ. Техник технологийн шийдлээ гаргасан нөхцөлд ямар ч зөрчилдөх юм байхгүй. Уялдаад зохицоод явчихна. Нүүрсний талбайг хэсэгчлэн хувааж ашиглахад техник технологи болоод ордыг бүрэн гүйцэд ашиглах талаас ямар ч сөрөг нөлөөгүй. Гэхдээ уулын ажил явуулах технологийн горимыг хатуу мөрдөх ёстой. Энд л уул уурхайн инженер-маркшейдерийн мэргэжилтэн хэрэгтэй.

Зүүн Цанхид “Эрдэнэс Тавантолгой” 15 сая тонн, Баруун Цанхид стратегийн хөрөнгө оруулагч 20-25 сая тонн нүүрс олборлох болов уу. Энэ их нүүрсийг борлуулахын тулд нүүрс борлуулж чаддаг компанитай түншлэх хэрэгтэй болно. Нүүрсний экспортоор дэлхийд туршлагажсан компанитай хамтарвал сайн. Тэгэхгүй бол баахан нүүрс гаргачихаад авах эзэнгүй болчих асуудал гарна.

Тэгэхдээ геополитикийн янз бүрийн асуудал их байна. Бидний ойлгох ч юм бий, ойлгохгүй ч юм бий. Төрийн бодлого, улс орны үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой асуудал ч их байна. Хоёр хөрштэйгээ харьцах асуудал ч байна. Төмөр зам дээр гэхэд хэчнээн маргав. Хэн нэгэн нь Хятадад сайндаа ч юм уу, Орост сайндаа болоод маргаад байгаа асуудал биш. Оросоор төмөр зам бариулна гэж амласны дараа 125 сая долларын үнэтэй цоо шинэ илчит тэрэг 35-ыг оруулж ирлээ шүү дээ. Энэ бол Монголын төмөр замын түүхэнд байгаагүй зүйл. Дандаа наймаа явж байна. Үүнийг тэр нь зөв, энэ нь буруу гэж эрс зааглах үнэхээр хэцүү. Хятад руу нарийн төмөр зам тавихгүй гэвэл танай төмөр замаар чинь манайх нүүрс авахгүй гээд хүлээж авахгүй бол яах вэ. Энэ мэтийн улс орны дипломат харилцаатай холбоотой асуудлууд бий.

Асуудлыг мэдэхгүй байж шүүмжлэхийн тулд шүүмжлээд тэр нь тэгчихлээ, энэ нь ингэчихлээ гээд байх ач холбогдолтой зүйл биш. Үнэхээрийн том орд учраас их олон талын бодлого орж байх шиг байна. Цаана нь санаан зоргоор болохгүй зүйл их байгаа. Монголын ард түмний эрх ашгийг нэгдүгээрт тавина гэдэг туйлын чухал. Стратегийн хөрөнгө оруулагч болон дотоодын хөрөнгө оруулагч хоёрыг хослуулах хэрэгтэй болно. Дотоодын хөрөнгө оруулагч нь оператор компаниа сонгохоор бас л гадны компани орж ирнэ. Тэр нь жаахан тиймэрхүү л байна. Уул нь монгол компанидаа өгчихсөн бол зүгээр байсан юм. Нүүрс ухаад авахыг үндэсний компаниуд чадна. Тэгэхдээ цаана нь бас л зовлон байна. Олон улсын бирж дээр хувьцаагаа гаргана гэхэд хэн олборлож байна вэ гэсэн асуудал тавигддаг. Би тэгээд хэлдэг юм. Ингээд байвал хэзээ Монгол улс гарч ирэх юм бэ гэж. Бид өөрсдөө үхтлээ зүтгэж, хатталаа ажиллаж байж л хэзээ нэгэн цагт олон улсын тавцан дээр гарч ирэх хэрэгтэй болж байна.

Үүнтэй ижил бас нэг сэтгэлд нийцдэггүй зүйл байх юм. Одоо хаана ч юм нэг уурхайд ажилд оръё гэхэд өмнө ямар үйлдвэрлэлийн дадлага хийж байсан бэ, 2-3 жил үйлдвэрлэл дээр ажилласан бол авна гэсэн шаардлага тавигддаг. Бүх байгууллага тэгж шаардвал энэ залуучууд хэзээ, хаана 2-3 жил ажиллах болж байна. Нэг нь ч гэсэн ажилд авахгүй бол хэзээ ч ажилд орохгүй. Сургууль төгссөн бол авах л хэрэгтэй шүү дээ. Бүх уурхайд ийм зүйл яригдаж байна. “Эрдэнэс Тавантолгой” ч ярих л байх.

-Тавантолгойн орд дээр “Эрдэнэс Тавантолгой”-гоос гадна “Тавантолгой” ХК, Японы “Дайцику” гээд лиценз эзэмшдэг компаниуд бий. Энд нэгдсэн уулын ажлын төлөвлөгөө гарна гэх юм. Яаж үйл ажиллагааг нь уялдуулах болж байна?
-Нэгдсэн уулын ажлын төлөвлөгөө гэж байхгүй. Тус тусад нь нөөцийг баталж, ТЭЗҮ хийгдэнэ. Тэгэхээр уулын ажлын төлөвлөгөө ч уурхай болгон дээр тусдаа гарна.

“Тавантолгой” ХК, “Дайцику” хоёрын авсан талбай миний ойлгож буйгаар 7-8 жилийн дараа лицензийн хилд тулаад автоматаар зогсох ёстой. Тэднийг зогсох хүртэл наад талын Зүүн Цанхийн уурхай хилд нь хүрэхгүй, хавьтах ч үгүй. Тэнд ямар ч асуудал үүсэхгүй.

Надад ийм санал байдаг юм. “Тавантолгой” ХК-ийг орон нутгийн өмчөөс төрийн өмчид шилжүүлчихээч гэдэг юм. Хуульзүйн хувьд энд айхтар зөрчилдөөд байх юм байхгүй. Төрийн өмчийг орон нутагт ч шилжүүлээд, хувь хүнд ч өгөөд байгаа юм чинь төр өмчөө мэддэг юм бол буцаагаад яагаад шилжүүлж болохгүй гэж. Хувилбар олон байна шүү дээ. Багануурын уурхайн дулааны станцыг орон нутагт шилжүүлээд болохоо болихоор нь төр буцаагаад л авсан. 51 хувийн хувьцаа нь төрдөө ороод ард түмэнд хуваарилах 10 хувьд шингээд явахад болохгүй юмгүй.

-Хувь хүний өмчийн асуудал гарч ирнэ шүү дээ?
-49 хувийн өөрт ногдох талбай, нөөцдөө тохирсон хувьцаатай байхад асуудал байхгүй шүү дээ. Тэртээ, тэргүй Тавантолгой дээр бүх ард түмэн хувьцаа эзэмших гэж байна. Өөрсдийн хил доторх нүүрсийг авч дуусах хугацаандаа 49 хувьд ногдох хувьцаагаа аваг л дээ.

“Дайцикү”-гийн хувьд ашиглалтын талбай нь бага юм билээ. Тэгж байгаад тэр дотор өөрөө шингэх биз. Ер нь манайхан өөрсдөө их тэнэг зүйл хийсэн юм шүү. “Дайцикү”-д өгөх ёсгүй байхгүй юу. Төр эрсдэлийг үүрээд, 100 хувь өөрийн хөрөнгөөр хайгуул хийж, батлаад, нөөц нь тодорхой болчихсон ордын лицензийг өгнө гэдэг буруу шүү дээ. Төр лицензийг нь хүчингүй болгох нөхцөл бүрэн бий. “Шивээ-Овоо” дээр 600 сая тонн нүүрсний талбайг зөвхөн С.Баяр сайдын хурал дээр хэлсэн үгээр компаниас нь төр буцаагаад авчихсан шүү дээ. Гэтэл цаана нь “Шинэ Шивээ-Овоо” гээд асар их нөөцтэй газрын лицензийг бас нэг компани авчихсан байна. Бас л буруу зүйл. Төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийсэн орд дээр лиценз өгөх нь буруу.

-Таныг ТЭХЯ-ны Орлогч сайд байхад Оросын эрдэмтнийг урьж ТЭҮЗ хийлгэсэн гэж сонссон. Тэр ТЭҮЗ-ийн талаар тодруулж яриач?
-Ленинградын Гипрошахтын хүрээлэн энэ ТЭЗҮ-ийг хийсэн юм. Ерөнхий инженер нь А.А.Белинкин гэж их чухал хүн бий. Тавантолгойн асуудал УИХ дээр яригдаад, яаж ашиглах талаар санал сонсъё гээд Белинкинийг хоёр жилийн өмнө урьж авчирсан юм.

1965 онд Шарын голын нүүрсний уурхайн техникийн зураг төсөл, 1967 онд Адуунчулууны нүүрсний уурхайн ТЭЗҮ-г хийсэн. Багануурын 1, 2, 4, 6 сая тонн нүүрс олборлох ТЭЗҮ, техникийн зураг төслийг хийсэн хүн. Багануурын техникийн зураг төсөл гэхэд нэг Зил-130 ачааны машинд ачаад багтахгүй тийм их ном, зураг байдаг юм. Дараа нь Тавантолгойн ТЭЗҮ-г хийсэн. Надад Тавантолгойн тайлан, ТЭЗҮ-ийн нэгдсэн томьёо нь байгаа. Иж бүрэн жинхэнэ ТЭЗҮ дээ. Түүнд хаяхаасаа авах зүйл их бий. 131 боть ном байгаа. Нэг боть нь гэхэд л маш зузаан.

Одоо Канадын “Норвест” компаниар ТЭЗҮ хийлгэж байна. Өмнө ч хийж байсан. Тэд Оросын Гипрошахтын энэ ТЭЗҮ-ээс үндсэн юмыг нь аваад англи хэл дээр орчуулаад ТЭЗҮ гэж байгаа юм. Шинэ зүйл байх нь байгаа. Гэхдээ үндсэн юм нь тэр чигээрээ бий. Оросуудын хийсэн ТЭЗҮ ямар мундаг гэж санана. Тэр ТЭЗҮ-д баяжуулах фабрик, хот, нийгэм хангамжийн байгууллага, төмөр зам гээд бүгдийг иж бүрэн тусгасан. Мэдээж өөрчлөгдөх юм байгаа. Тэр үеийн тоног төхөөрөмж, одоогийн тоног төхөөрөмж өөр. Баяжуулдаг машин гэхэд хамгийн сүүлийн технологийг тавьж таарна. Эксковатор мөн адилхан. Тиймэрхүү өөрчлөлтүүд орж байгаа.

-Та УИХ-ын Ажлын хэсгийнхэнд Тавантолгойн талаарх бүх үзүүлэлтийг нэгтгэн тооцсон дүгнэлт бичиж өгсөн. Ордыг хэрхэн ашиглах талаар таны байр суурь ямар байгаа вэ? Тавантолгойг ашиглах суурь зарчмуудад Таны санаа оноо туссан уу?
-2009 оны дөрөвдүгээр сард би илтгэлээ бичсэн юм. “Тавантолгойн чулуун нүүрсний орд газарт ил аргаар олборлолт явуулах цар хүрээ ба боломжийн тухай” гэсэн сэдвээр бичиж, дүгнэлтээ УИХ-д өгсөн. Дүгнэлтийн хувьд “Цанхийн хэсэгт Гипрошахтын хийсэн ТЭЗҮ-ийн дагуу жилд 20 сая тонн нүүрс олборлох, түүнтэй зэрэгцээ хэсэгт ил уурхайг жилд 15 сая тонн нүүрс баяжуулах фабрикийн хамт барьж байгуулах нь нэн чухал ач холбогдолтой. Уул хэсгийн геологийн нөхцөл нь энгийн, коксжих нүүрсний хэмжээ их бөгөөд нүүрсний үнэт чанар дийлэнх хувийг эзэлж байна. Шартээг, Бортолгойг одоо ярихгүй байгаа юм. Бүрэн хайгуул хийгдээгүй хэсгүүд л дээ. Нэмж хайгуул хийх хэрэгтэй.

Гипрошахтын төсөл дээр жилд 20 сая тонн нүүрс гаргадаг уурхай байгуулъя гээд техникийн зураг төсөл хийгээд, доохно нь 15 сая тоннын уурхай байж болно гэсэн дүгнэлт гаргасан байдаг юм. Одоо энэ хоёрыг нийлүүлээд Зүүн Цанхи, Баруун Цанхи гээд байгаа юм.

Мөн өөр хэсгүүдэд 3-5 сая тоннын уурхай байж болно. Цаашдаа ийм олон уурхай байгуулагдах юм чинь уурхай дундын 45 сая тонн нүүрс олборлохоор тооцсон баяжуулах фабрик барьж болно. 45 сая тоннын 20 сая нь кокс, 25 сая нь эрчим хүчний нүүрс, завсрын бүтээгдэхүүн байна. Үүнтэй холбогдуулаад ийм хэмжээний эрчим хүч гаргах цахилгаан станц байгуулах асуудлыг авч үзэх шаардлага гарна гэсэн дүгнэлт хийсэн. Тэгэхээр эндээс хуваагдана гэдэг нэлээд дээр үед гарсан санал гэдэг нь харагдаж байгаа биз.

-Норвест ЖОРК-оор нөөцийг тогтооход нөөц нэмэгдэнэ гэх юм. Нэмэгдэх үндэслэл нь юундаа байна вэ?
-Нэмэгдэнэ. ЖОРК-ийг тэнгэрээс уначихсан юм шиг л яриад байна. Энэ 6.4 тэрбум тонн гэдэг нь 2 метрийн зузаанаас дээш зузаантай бүх нүүрсийг тооцсон тооцоо. Ил аргаар олборлоход 2 метрээс дээшхийг тооцдог юм. 2-оос доошхийг далд аргаар олборлодог. ЖОРК нь 60 см-ээс дээш зузаантайг бүгдийг тооцдог. Тэгэхээр 2 метрээс 60 см-ын хоорондох зөрүүгээр 400-500-гаад сая тонн нүүрс нэмэгдэж таарна. Гэхдээ ач холбогдол багатай. Яагаад гэвэл 2 метрээс доош зузаантай нүүрсийг ил аргаар ашиглана гэж байхгүй.

ИЙМ ИХ НӨӨЦ ИЛЭРЧИХЭЭД БАЙХАД ХАЙГУУЛЫГ ОДОО ЗОГСООХ ХЭРЭГТЭЙ

-Ашигт малтмалын тухай хууль маш их зөрчилтэй, байнга өөрчлөгддөг, тогтворгүй хууль. Одоо ч өөрчлөгдөх тухай яригдаж байна. Та энэ хуулийн талаар, бас өөрчлөлтийн талаар юү гэж боддог вэ?
-Ашигт малтмалын тухай хуульд зарчмын том өөрчлөлт орох ёстой. Монголын төр гадаад, дотоодын иргэдэд итгэл үзүүлээд хүссэн талбайд нь хайгуул хийх зөвшөөрөл өгч байна. Ингэхдээ тэр талбайд юм олбол 100 хувь чинийх гэчихсэн. Ингээд Фридланд гэж хүний аз нь шовойж, дэлхийд байхгүй орд олоод миний хөрөнгө гэчихлээ. Ийм хуультай байж болохгүй биз дээ. Чамд төр итгээд лиценз өглөө. Хэрвээ чи юм олбол Монголын төртэй хуваа. 49 хувь нь таных. 51 хувь нь Монголын ард түмнийх. Манай Үндсэн хуульд ч заачихсан байгаа. Энэ нөхцөлийг зөвшөөрөхгүй бол лиценз өгөхгүй байж болно. Ингээд өөрчилчихмөөр байгаа юм. Заавал авна гэсэн болгонд өгөхийн хэрэг юү байна. Өгсөнгүй гээд Монгол улс буруудах ёс байхгүй. Энэ өөрчлөлтийг хуульд заавал оруулах хэрэгтэй.

Хоёрдугаарт, зарчмын зайлшгүй оруулах ёстой нэг өөрчлөлт бол лицензийг шилжүүлэхгүй, зарахгүй гэсэн нөхцөл. Чадвал хий, чадахгүй бол буцаагаад төрд нь өгчих. Өөр юм хэрэггүй шүү дээ. Энэ хоёр өөрчлөлтийг хийчихвэл нэлээд цэгцэрнэ дээ.

Хайгуулыг ямар нэг хэмжээгээр зогсоох хэрэгтэй байна. Эрлийн ажил бол хамаагүй. Эрэл, хайгуул хоёр чинь эрс ялгаатай, хоёр өөр зүйл. Эрэл гэдэг нь том талбай хамарсан ерөнхий зураглал хийгээд ийм ашигт малтмал байж магадгүй гэж томьёолдог. Эрлийн ажлын үндсэн дээр хайгуул хийдэг. Хайгуулаар өрөмдөнө, ухна, малтана. Олох л хувилбар дээр хайгуул хийнэ шүү дээ. Одоо бид хайгуулын лиценз дээр эрлийнхийг ч өгөөд, бүгдийг өгөөд байгаа.

Өмнө бол хайгуулын ажил түрүүлж явах ёстой, олборлолт өсч байгаа учир нөөц дуусчихна, илрүүл гэдэг байсан юм. Одоо бүгд илэрчихээд байна. Нүүрс гэхэд л Монгол улс ойрын 100 жил нүүрсний илрэл хайх хэрэггүй байгаа юм. Нүүрсний хайгуулыг 100 хувь зогсоох хэрэгтэй. Нүүрс нэг илэрвэл заавал их хэмжээгээр байдаг зүйл. Тэрийг заавал гадны хүнд өгөөд байх хэрэг юү байна. Одоо Нарийнсухайт дээр “Өмнийн говийн элс” гээд байж байна. Тэнд хайгуулын лиценз эзэмшиж байгаа бол нүүрс тэр хүнийх болчихож байна. Монгол улс дэндүү баян шүү. Энэ тайлан дээр Цайдам нуур, Мааньт, Төгрөг нуур, Баянжаргалан, Хүмүүлтийн ордын нийт нөөц 13 тэрбум гэж байна. Шивээ-Овоо 2,7 тэрбум, Тавантолгой 6,4 тэрбумын нөөцтэй. Ийм их нөөц байхад нүүрсний хайгуул хийх ямар хэрэг байна.

Гуравдугаарт, стратегийн ордууд байна. Хайгуул хийгдээд, нөөц нь батлагдчихсан учраас тэнд дахиж хайгуулын лиценз өгөхгүй гэх ёстой юм. Одоо л бид энэ бүхнийг цэгцлэхгүй бол цаашид хэцүүднэ шүү.

Ашигт малтмал ашиглахын нэг гол үүрэг нь иж бүрнээр хаягдал, бохирдол багатай ашиглах байгаа юм. Үүнийг бас л хуулинд хийж өгөх ёстой. Тухайн орд газар олборлолт явуулахдаа тэдэн хувийг нь заавал авна гэж заах хэрэгтэй. Улс орон бүр үүнийг хуулиндаа зааж өгдөг. Манайх 1994 оны хуулинд оруулсан мөртлөө 1997 оны хуулиар аваад хаячихсан. Одоо бол хэдийг ч авч, хэдийг ч хаяж болно гээд үндсэндээ зөвшөөрчихсөн. Ийм аюултай зүйлийг хууль дээр их бодууштай.

Гадны орнуудад хоёр бодлого байгаа юм. Нэгдүгээрт, улс орныхоо дотор олборлолт явуулж байгаа бол хатуу тогтоогдсон тэдэн хувийг ашигла гэсэн хуулийг ягштал баримтална. Тэгээгүй тохиолдолд хаадаг. Бусад улс оронд олборлолт явуулахдаа үүнийгээ барихгүй шүү дээ. Манайд дэлхийн хамаг л том компаниуд ороод ирчихлээ. Тэд өөрсдийн үйл ажиллагаанд нийцсэн хуулийг тухайн орноор гаргуулж чаддаг л байхгүй юу.

1997 оны Ашигт малтмалын тухай хуулийг Дэлхийн банкны шахалтаар л хийчихсэн юм. М.Энхсайхан Ерөнхий сайд байсан. Гадаадын хөрөнгө оруулалтын анхдугаар чуулган гэж наадмын өмнөхөн болох гээд. Чуулганд барих, хөрөнгө оруулалтыг татах ганц зүйл бол ашигт малтмал гээд 45-хан хоногт энэ хуулийг хийсэн. Онц сайхан хууль боллоо гэж гадаадынхан ч ташуурдаад л, ямар ч хэлэлцүүлэг энэ тэр байхгүй баталчихсан. Тэгээд л Кадастрын газрын гадаа дугаарлаж байгаад бүх лицензийг авчихсан. Хаана хайгуул хийж, хаана нөөц тогтоогдсоныг харахгүйгээр л өгөөд байсан.

Энд бас нэг аюултай зүйл гарсан нь Геологийн фондыг чөлөөтэй болгосон явдал. Бүх л тайланг дуртай хүн 4000 төгрөг өгөөд үздэг болсон. Мөнгөтэй, туршлагатай гадны улс тайлан үзээд бүгдийг мэдээд авчихгүй юу. Сорлоод түүгээд л явчихсан. Орос эд чинь тайлангуудаа айхтар нууцална. Зөв шүү дээ. Үндэсний баялаг юм чинь. Хуулиар одоо цэгцэлнэ гэхээр өнгөрсөн л дөө. Бүгдийг үзээд мэдчихсэн юм чинь. Одоо зарчмын мундаг зоригтой арга хэмжээ бол хайгуулын ажлыг хязгаарлах л байна. Нүүрс, алт, зэс, төмөр гээд бүгд илэрчихлээ. Бүгдийнх нь хайгуулыг хориглох хэрэгтэй. Харин дотоодын компаниуддаа хайгуул хийх эрхийг нь чөлөөтэй өгч болно. Бас эрлийн ажлыг улсын төсвөөр хийх хэрэгтэй. Улс ерөнхийд нь энд ийм юм байна шүү гээд гаргаад ирэхэд дотоодын компаниуд очиг л дээ. Хайгуул хийснийх нь дараа 49 хувь нь чинийх, 51 хувь нь төрийнх шүү гээд сууж байх хэрэгтэй.

Илэрсэн баялаг ихээс гадна шинжлэх ухаан, техник асар их хөгжиж байна. Арав, хорин жилийн дараа ямар түвшинд хүрэхийг тааж хэлэх аргагүй хурдацтай хөгжиж байна. Сансрын судлалаар өнөөдрийн хийж байгаа хайгуулыг хоёр өдрийн дотор хийх тийм нөхцөл гарахыг үгүйсгэх арга алга. Алт хайхдаа нүх ухдаг байсан бол одоо алт эрэгч бариад явж байгаа биз дээ. 10 жилийн дараа толь бариад явахад хаана юу байгааг бүгдийг мэддэг болох ч юм бил үү. Тийм өргөн ирээдүйн өмнө илрүүлчихсэн зөндөө нөөц байгаа мөртлөө ахиж илрүүлэх гээд, тэр тусмаа гадныханд өгөх гээд байхын хэрэг алга. Байж л байг. Ашигт малтмалын нөөц илрүүлэх, хайх дээр том бодлого барих ёстой. Нэг хэсэг нь хайгуул түрүүлж явах ёстой гэдэг ч одоо бол түрүүлдгээ түрүүлчихлээ.

-Ашигт малтмалын нөөцийг ер нь яаж баталгаажуулдаг юм бэ? Тавантолгойн ордын нөөц баталгаажаагүй гэсэн асуудал байнга яригдах юм?
-Хуучин системээр яамны Шинжлэх ухаан, техникийн зөвлөлөөр геологийн тайланг хэлэлцээд, дүгнэлт гаргана. Ийм нөөцийг ийм категориор хүлээж авч, бүртгэж болно гэсэн тогтоол шийдвэр гаргадаг. Тэр шийдвэрийг Улсын нөөцийн комисс хянаад нэгдсэн бүртгэлд авч, мөрдүүлнэ. Одоо яам дээр тийм зөвлөл байхгүй. Эрдэс баялгийн зөвлөл бол хуучин Нөөцийн комиссыг орлож байгаа байгууллага. Эрдэс баялгийн зөвлөл дээр батлагдаж, бүртгэгдсэн бол эцсийн шийдвэр. Буцаад яам руу явна гэж байхгүй.

Тавантолгойн ордын хайгуулын ажлын тайлан гэж асар том юм байгаа шүү дээ. 1990 онд гарсан бүх тайлан нь бий. 6.4 тэрбум тонн нөөцтэй юм байна гэсэн яамны тогтоол ч гарчихсан юм. Надад хувь нь ч байна. Тэр үед Улсын нөөцийн комиссын хүмүүс тал тал тийшээ тараад, дахиж бүрэлдээгүй учраас бүртгэлд аваагүй орхигдчихсон. Нөөц батлагдаагүй гэсэн яриа гардгийн учир энэ.

Сая нөөц байна, байхгүй гээд бөөн маргаан дэгдлээ. Би тэгээд энэ 6,4 тэрбум тоннын нөөц хаана, хаана байгааг харуулсан хүснэгт гаргасан юм. /үзүүлэв/ Бүр нүүрсний давхаргаар нь тооцсон. 1000 м-ийн түвшин хүртэл, 1200 м-ийн түвшин хүртэл ямар байх вэ гээд бүх нөөцийг тооцсон. Үүнээс ил аргаар ашиглах нь, уурхай ямар хүчин чадалтай байж болох вэ гэдгийг ч гаргасан. Хөрс хуулалтын коэффициентийг хүртэл тооцсон. Хамгийн гол нь миний энэ тооцоод байгаа нөөцүүдийг хэзээ, яаж баталгаажуулсан юм гэдгийг Тавантолгойн ордод хийсэн хайгуулын ажлын тайлангуудыг хэлэлцсэн салбарын яамны шинжлэх ухаан техникийн зөвлөлийн хуралдааны шийдвэрүүдээс харж болно.

Эрдэс баялгийн зөвлөл энэ шийдвэрээр гарсан дүгнэлтийг тэр чигээр нь хүлээн авч, улсын бүртгэлд оруулсугай гэсэн ганцхан өгүүлбэртэй тогтоол гаргачихад бүх зүйл болчихоор байгаа юм. Тэгвэл энэ хэрүүл, маргаан бүрэн таслагдана.

-Тэгээд одоо баталгаажуулчихад юу нь болохгүй байгаа юм бэ?
-Одоо Зүүн, Баруун Цанхи гээд тус бүр дээр нь нөөцийг баталгаажуулах юм.

-Оюутолгойд аудит хийсэн гэлээ. Юү гэсэн дүгнэлт гарсан бэ?
-Би Монголынхоо геологчдыг энэ том ордыг алдчихдаг та нар арчаагүй шүү гэдэг юм. 2007 онд УИХ-ын захиалгаар Оюутолгойд аудит хийсэн. Миний дүгнэлтийг анхаараагүй байх л даа. Тэр үед техникийн зураг төсөл гэхгүйгээр орд газрыг ашиглах цогцолбор төлөвлөгөө гэж байсан. Дүгнэлт зөвлөмж, бүх л тайлан мэдээнд Оюутолгойн ордын нөөцийг 30 сая тонн зэс, 1000 тонн алт тогтоогдсон гэж мэдээлдэг атлаа ордыг ашиглах цогцолбор төлөвлөгөөнд 15 сая тонн зэс, 317 тонн алтыг олборлоно гэж тооцсон байсан. Энэ нь газрын хэвлий дэх ашигт малтмалыг иж бүрэн ашиглах тухай Монгол улсын Ашигт малтмалын тухай хуультай зөрчилдөж байна. Үүнийг Хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулах явцад онцгойлон анхаарч үзэх ёстой гэж зөвлөмж болгосон. Тэр үед хүдэр олборлолтын технологийн шийдлийг оновчтой хийгээгүй гэж дүгнэсэн байсан юм. Нээсэн 30 сая тонн зэсийнхээ тал хувь буюу 15 сая тонныг олборлохоор төлөвлөгөөндөө тусгасан нь бас л Ашигт малтмалын тухай хуулийг зөрчиж байна.

Тиймээс геологи хайгуулын ажлаар тогтоогдсон нөөцийг улсын Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлд оруулан баталгаажуулах ажлыг ойрын үед хийх хэрэгтэй. Нөөцийг баталгаажуулахын өмнө орд газрын хүрээнд хийгдсэн эрэл үнэлгээг геофизик, геологи хайгуулын бүх шатны ажлын нэгдсэн тайлан, нөөц тогтоосон аргачлал, ялангуяа нөөцийн тооцоо авсан жишиг үзүүлэлтүүд зэрэг бүх материалыг Монголын тал албан ёсоор хүлээн авах хэрэгтэй. Геологи хайгуулын ажлын тайланд бүхэлд нь монгол мэргэжилтнүүдээр экспертиз хийлгэх нь чухал ач холбогдолтой гэж үзэж байна гэсэн дүгнэлтээ Аудитын газар өгсөн. Ингэж аудит хийснээр би асар их мэдээлэл олж авсан. Уулын ажлын бүх мэдээлэл нь хаалттай байсан. УИХ-ын удирдамжтай очихоор бүх мэдээлэл нээлттэй болсон. Одоо ТЭЗҮ-ээ сайжруулж байгаа байлгүй дээ. Гэхдээ л 70 хувьд нь ТЭЗҮ яриад байгаа.

-Маркшейдер хэмээх мэргэжлийн үнэ цэнийг тодорхойлооч?
-Энэ мэргэжил уул уурхайн ашиглалт, хэмжил зүй, геологи гээд бүх зүйлээ мэдэх учраас их чухал мэргэжил. Ганц жишээ хэлье. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Ерөнхий захирал, доктор Ш.Отгонбилэг агсан, “Монголросцветмет”-ийн Ерөнхий захирал, УИХ-ын гишүүн, доктор Х.Бадамсүрэн, Багануурын нүүрсний уурхайн дарга, Түлш эрчим хүчний яамны Дэд сайд Д.Дондов, “Эрдэнэт” үйлдвэрийн ил уурхайн дарга Н.Бямбадорж нар маркшейдер. Нэг үе би нүүрс, Ш.Отгонбилэг зэс, Х.Бадамсүрэн жоншны гээд Монголын гурван том уурхайг гурван маркшейдер удирдаж байсан. Одоо Заамарын алтны уурхайн дарга Г.Ёндон, МАК-ийн Ерөнхийлөгч Б.Нямтайшир маркшейдер. Ерөөсөө маркшейдер гэдэг уул уурхайг авч явдаг үндсэн мэргэжил байгаа юм.

Ярилцсан Н.АРИУНТУЯА

Солонгосчууд Монголд колони байгуулах эхлэлээ тавив.

Нийтлэлч Х.Мөнх: "Солонгосчууд Монголд колони байгуулах эхлэлээ тавив".

Өнгөрсөн долоо хоногт олон улсын хэмжээнд ч анхаарал татахаар нэгэн үйл явдал тохиолоо. Монгол Улсын ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Дорнод аймагт очиж ажиллах үеэр БНСУ-ын Засгийн газар, Койка байгууллага болон Монгол Улсын Засгийн газраас мэдэгдэл хийж Дорнод аймгийн Халх голын сав нутагт тариалан хөгжүүлэх зорилгоор солонгосчуудад 270.000 га газар ашиглуулахаар шийдвэрлэснийг зарлалаа. Энэ нь 2700 хавтгай дөрвөлжин км бүхий их хэмжээний нутаг юм. Жишиж хэлбэл, энэ нь өнөөгийн Улаанбаатар шиг хэд хэдэн хот байгуулахад хангалттай хүрэлцэх газар ажээ.

Монголын эрх баригчдын дээрх шийдвэр БНСУ хилийн чанадад дор хаяж зуугаад жилээр тариалангийн газар түрээслэн авах стратеги бодлогоо хэрэгжүүлж буйн томхон илрэл боллоо. 99 жилийн хугацаагаар газар түрээслэх асуудлыг 2006 онд БНСУ-ын ерөнхийлөгч Ро Мүн Хён Монголд айлчлах үеэр хөндөн тавьжээ. Удалгүй солонгос мэргэжилтнүүд, судлаачид хүрэлцэн ирж Халх голын сав газарт судалгааны ажлыг ч хийсэн байна. Гэхдээ, солонгосын компани 99 жилээр газар түрээслэх гэдэг нь Монголд ихээхэн хэл ам дагуулж, авилгын хэрэг ч сөхөгдөв. Ийм учраас солонгосчууд асуудлыг Койка байгууллагаараа дамжуулан зүтгүүлж, газар тариалангийн загвар аж ахуй хөгжүүлэх нэрийн дор удаан хугацаагаар их хэмжээний газар эзэмшин ашиглахаар болж байна. Гарын үсэг зурах ёслолын үеэр солонгос эрхэмүүд болон Монгол Улсын Их Хурал, Засгийн газрын гишүүд үүнийг Дорнод аймгийн хэсэг иргэдийг ажлаар хангаж, Монголд солонгосчуудын тарьсан хүнсний бүтээгдэхүүнийг гадаадад экспортлох чухал үйл явдал боллоо гэж мэдэгдэв. Гэвч, гадныханд газраа эзэмшүүлэх нь Монголд юу авчрах вэ гэдгийг дэлхийн эрдэмтэд их л өөрөөр харж байгаа ажээ.

Хоёр жилийн өмнө Монголд болж байгаатай яг ижил асуудал олон улсад ихээхэн шуугиан тарьж, олон улсын нэр хүндтэй мэдээллийн хэрэгсэлүүдээр ахин дахин цацагдаж байсан юм. Өмнөд Солонгосчууд Африк тивийн өмнөд эргийн Мадагаскар улсад 10 гаруй мянган хавтгай дөрвөлжин км хөндөгдөөгүй газрыг тариалангийн зориулалтаар 99 жилийн хугацаатай хямд түрээслэхээр тус улсын засгийн газраар нь зөвшөөрүүлсэн байна. Гэвч энэ шийдвэр нь тус улсын иргэдийн зүгээс болон улс төрийн хүрээнд ширүүн эсэргүүцэлтэй тулгарч, улмаар Мадагаскарын шинээр сонгогдсон засгийн газар нь өмнөх засгийн газрынхаа дээрх шийдвэрийг цуцалж байжээ.

Мадагаскарт болсон үйл явдалтай холбогдуулан НҮБ-ын Хүнс, Хөдөө аж ахуйн байгууллага хүнс импортлогч орнууд ядуу буурай орнуудад “шинэ маягийн колони”-ийн систем бий болгож байна гэж шүүмжилж анхааруулсан юм (Тухайлбал, энэ асуудлыг Анлийн “Financial Times”-д хөнджээ: http://www.ft.com/cms/s/0/ea8de830-b5d9-11dd-ab71-0000779fd18c.html...).

Учир нь, НҮБ-ын Хүнс, Хөдөө аж ахуйн байгууллага дэлхийн хүн амын хурдтай өсөлт, экологийн доройтлоос шалтгаалан 40-50 жилийн дараа хоол хүнс нь дэлхий дээрх хамгийн үнэтэй бүтээгдэхүүн болж хувирна гэдгийг судлан тогтоосон юм. Жиших юм бол, ирээдүйд хүнс хоол нь өнөөгийн нефт шиг л адармаатай асуудал болно гэсэн үг. Гэхдээ, одоо ч газар тариалангийн бүтээгдэхүүний үнэ маш хурдтай өссөөр байгааг бид харж байна.

Хятад, Өмнөд Солонгос зэрэг улсууд дээрх асуудлыг урьдчилан харж өөрийнхөө хүнсний хангамжийг баталгаажуулахын тулд одооноос ядуу буурай орнуудыг хараандаа авч хөдөлж эхэлж буй ажээ. Мадагаскарт болсон үйл явдал ч үүний бодит жишээ. Судлаачдын үзэж буйгаар шинэ колоничлолын гэгдэх энэ бодлого ирээдүйд ядуу орнуудад ихээхэн хохиролтой байх ажээ. Одоохондоо газар тариалангийн технологи хөгжөөгүй, мэдлэггүй байгааг нь далимдуулан явуулж буй энэ зальт бодлогын уршгаар тэдгээр ядуу орнууд эргээд өөрсдөө хүнсний хомсдолтой нүүрлэж, улмаар мухардалд орох юм. Өөрөөр хэлбэл, хүнсний үнэ тэнгэрт хадаж эхлэх тэр үед тэдгээр ядуу орнууд өөрсдөө хөдөө аж ахуйн салбартаа юу ч хийж чадахааргүй болж хоосон хоцорсон байх ажээ. Чухам ийм учраас л НҮБ дээрх явдлыг түрэмгий үйл ажиллагаа гэж шүүмжилж байна.

Монголд яг л дээрх үйл явдал болж байна. Уур амьсгал нь хуурай, ихэнх нутагт хөрс нь эмзэг Монгол бол газар тариалан эрхлэх нутаг нэн хомс орны тоонд ордог. Гэхдээ, 90 оноос өмнө оросууд Дорнод Монголын тэрхэн хэсэг Халх голын сав газрыг ирээдүйд Монголын хамгийн үржил шимтэй хөрстэй, стратегийн газар тариалангийн бүс байх болно гэж тогтоосон байдаг юм. Монголчууд ашиглаагүй шахуу үлдээсэн шимт хөрстэй, усны нөөц бүхий сүүлийн ганц энэ бүс нутгийг өнгөрсөн долоо хоногт солонгосчууд албан ёсоор ийнхүү гартаа оруулж авлаа. Монголын засгийн газар, УИХ-ын гишүүд болон солонгосчууд энэ сав газраас монголыг хүнсээр давхар хангана гэх мэт сайхан тайлбар хийж байгаа боловч, аль ч тохиолдолд солонгосчууд өөрийн хүнсний хангамжаа баталж, монголчууд өөрийн нутагт ургуулсан хүнсийг гадныхнаас худалдаж авахаар болж байгаа нь эрүүл ухаантай хэнд ч ойлгомжтой байна. НҮБ-аас ядуу орнуудад анхааруулсаар байтал Монголын эрх баригчид үлдсэн ганц тариалангийн бүс нутгаа УИХ, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөр нухацтай хэлэлцэлгүй гадныханд өгч ашиглуулахаар боллоо.

Төв азийн Монгол Улс нь Солонгосчуудын хувьд Мадагаскараас арай онцлог улс юм гэдгийг энд давхар дурдах нь зүйн хэрэг болов уу. Сүүлийн үед Монгол нь солонгосын үндэсний үзэл, улс төрийн бодлогынх нь бай болж байгааг мэдээллийн хэрэгслээр хөндөн бичих болов. Юу гэвэл, солонгосчууд Монголыг, ялангуяа Дорнод Монголыг өөрсдийн өвөг дээдсийн өлгий нутаг гэж шууд зарлаж байгаа нь ч санаандгүй зүйл биш. Өмнөд Солонгосын түүхчдийн дунд өөрийн үндэстний гарал үүслийн талаар маргаан байдаг юм байна. Хэсэг эрдэмтэд нь солонгос үндэстэн Зүүн Өмнөд Азийн хүмүүстэй холбоотой гэх буюу Солонгосын хойгийн уугуул ард түмэн гэж үздэг бол өөрийн түүх, соёл дахь хятадын нөлөөг үгүйсгэдэг үндэсний үзэлт түүхчид нь солонгос үндэстэн Монголд үүссэн гээд үүнийгээ онолын түвшинд гарган тавихыг оролддог байна. Гэхдээ, Өмнөд Солонгосын улс төрчид үндэсний үзэлт түүхчдээ илт дэмжиж байгаа нь харагддаг.

Тухайлбал, 2006 онд Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч Монголд айлчлахдаа монгол, солонгос ижил гэсэн санааг гэж хэлж байсан юм. Мөн хэдхэн хоногийн өмнө л гэхэд, Өмнөд Солонгосын Үндэсний ассамблейн гишүүн Ким Чхун Хван Монголд айлчлахдаа Улсын Их хурлын дарга Дэмбэрэлд Монгол бол бидний өвөг дээдсийн газар нутаг юм шүү гэдгийг нүүрэн дээр нь хэлж байна билээ. Монгол суугаа Өмнөд Солонгосын элчин сайд Пак гэгч Ийгл телевзээр ярилцлага өгөхдөө Монгол бол солонгосчуудын өвөг дээдсийн нутаг гэдгийг ч монгол үзэгчдэд давхар сануулж байв.

Хэдхэн жилийн өмнө Өмнөд Солонгосын эрдэмтэд Дорнод Монголд солонгос хороолол байгуулах төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх шаардлагатай гэж үзэж буй тухай мэдээлал гарч байсан билээ. Юутай ч, дэлхий нийтэд шинэ колоничлолоос болгоомжлохыг сануулан буй энэ үед Өмнөд Солонгосчууд Дорнод Монголд их хэмжээний газар эзэмших стратегийн зорилгоо хэрэгжүүлэхээр өнөөгийн Монгол Улсын Их Хурал, Засгийн газраар албан ёсоор шийдвэр гаргуулж байна. Монголын Засгийн газарт өөрийн ард иргэдээ хүнсээр хангах, үндэсний аюулгүй байдлаа бататгах хөдөө аж ахуйн олигтой бодлого, стратеги алга. Монгол нь Чили зэрэг орон шиг авхаалжтай хөдөлж, бусдаас суралцсан зүйлгүй. Харин, гадны улсын хүнсний хангамж, түүхий эдийн бааз болж, түүнд нь хямд ажиллах хүчин бэлдэж өгдөг орон болох замруу явж байна.

Солонгосчууд авилгад идэгдсэн өнөөгийн Монголын төрийн багууллагуудаар шийдвэр гаргуулж өөрийн бодлогоо гүйцэлдүүлэх нь асуудлыг анх тавих үеэс л мэдэгдэж байсан юм. Монголын төрийн эрхэнд буй эрхэмүүдийн дотор аль нэг улсын заавраар хөдөлдөг бүлэг ч хэдийн бий болж ингэж хүчээ авсан байж магадгүй гэж ярилцах болсон билээ. Магадгүй ч гэж дээ. Тэртээ тэргүй иргэд Монголын төрийн байгууллагууд ямар болсныг мэдэж байгаа.

Ямартай ч, одоогоор үйл явдал эхлэл шатандаа явж байна. Монголын иргэд, улс төрийн хүчнүүд үүссэн нөхцөл байдалд яаж хандах, юу хийхийг цаг хугацаа харуулна байх. 1990-ээд онд Монголын Засгийн газар Монголын агаарын орон зайг гадны нэг компанид 99 жилээр түрээслэхээр шийдвэр гаргаж байсныг нь цуцлуулж байсан нэгэн хэрэг явдлыг уншигчид нэг санахад илүүдэхгүй биз ээ.

Х.Мөнх

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

http://uugan_n.blog.gogo.mn/

"Газаргүй Монгол"

дээдэс минь бидэнд алт мөнгө, зэс жонш гээд бүх төрлийн ашигт малтмал бүхий уудам газар нутгийг үлдээсэн. Харин өвгөдийнхөө үлдээсэн энэ их баялагт эзэн суух хувь бидэнд хуруу дарам дутаж байна. Хэдхэн нөхөд гадны гар хөл болон ашигт малтмалаа өгөөд дуусаж байна. Гэтэл тэд газар доорх баялгаа бусдад өгөөд зогсохгүй газраа худалдах дээрээ тулжээ. Юу гуйсан гэж газраа өгөх гэж байгаа юм бүү мэд. БНСУ монгол улсаас түрээсээр газар авахаар олон жил хөөцөлдөж байгаа. Миний мэдэхээр лав Нийслэл хотын далан давхарыг Солонгос хороолол болгох хүсэлт тавьж байв. мөн Яармагийн дэнж дээр өөрийн хороололоо босгох тухай хүсэлтээ илэрхийлж байлаа. Үүний зэрэгцээ өмнөговь аймгийн газар нутгийг 100 жилийн хугацаатай түрээслэнэ гэсэн шум бас л тарж байсан. Энэ бүхний эцэст тэд зорилгодоо хүрчээ. Хүрэх хүрэхдээ бүр бидний хүнсрүү дайрчээ. Солонгос улс газар нутаг багатай. дээр нь хөдөө аж ахуйн салбар нь эрүүл хүнс үйлдвэрлэх боломж нь хомсдож байгаа. Энэ утгаараа олон жилийн турш бидний толгойг эргүүлсэн Солонгосчууд халх голын ай сав нутагт газартай болжээ. 270,000 га талбайг 99 жилийн хугацаатай Монгол улсаас авсан гэнэ. Халх голын ай сав нутаг нь хэзээнээсээ Азийн зарим улсыг шүлсээ унгаж нүдээ өгөхөөр улайрч байсан газар. Япончууд тэртээх 1939 онд энэ газарт л эзэн суух гэж Монгол улсруу халдан довтолж байсан билээ. Нэгэн Япон цэргийн тэмдэглэлийн дэвтэрт би халх голыг эзлээд эзэн хаанаасаа газар авна. Тэгээд эндээ газрын эзэн болно гэсэн тэмдэглэл байсан. Өнөөдөр ч халх голын музейд энэ тэмдэглэл хадгалагдаж байгаа. Харин өнөөдөр энэ нутагт Япон бус солонгосчууд эзэн суужээ. Манай төр засгийнхан энэ нутагт солонгосчууд газар тариалан эрхлэнэ. тэгээд монголчуудад цэвэр хүнс өгнө гж яриад байна. Үнэн хэрэгтээ өөрийн улсын хүнсний аюулгүй байдлаа хангах гэж монгол улсын газар нутаг дээр эзэн сууж байгааг үл ойлгоно. Үл ойлгосон гэхээсээ илүү мөнгө хахуульд төрийн эрхэмүүд автсан байх. Эхний хэдэн жилдээ бидэнд хүнс нийлүүлэх л байх. харин өөрийн нутагт нь ногоо ургахаа болиод ирэхийн цагт монголоос хүнсээ зөөнө. Бид юу ч хийж чадахгүй. Ер нь буурай хөгжилтэй улс орныг эзлэх нэг арга нь санхүүгийн түрээс. нөгөөх нь газар нутгийн түрээс гэж олон улсынхан анхааруулж байна. ЯГ энэ аргыг монголд Солонгосчууд хийчлээ. Бид юу ч хийж чадсангүй. Хэрэ өгөх гээд байсан л юм бол өөр газар нутгийг түрээслэж болоогүй л юм байх даа гэсэн халаглал олон хүнд бий. Яагаад заавал халх гол гэж... Монгол улсын хамгийн үржил шимтэй газар нутаг халх гол гээд хэдэн жилийн өмнө тогтоосон. Бас атрын аян халх голын зүг чиглээд байгаа билээ. Халх гол гэсэн нэрийн бүтээгдэхүүн бий болох боломж бас бий. харин энэхүү боломжийг Солонгосчууд биднээс булаачихлаа.

Жич та миний бусад үзэл бодолтой танилцмаар байвал http://uugan_n.blog.gogo.mn/ руу орж үзэж болно. Та орно гэдэгт итгэлтэй байна. Баярлалаа.


Tag Газар тариалан

Одоогоос сарын өмнө “Тэргүүн” сонинд “Амины үнэтэй, цусны толботой Халхын гол харийнхны гарт очих гэж байна” гарчигтай нийтлэл хэвлэгдсэн билээ. Дорнод аймгийн Засаг дарга Ц.Жанлав аймгийнхаа Иргэдийн хуралд санал оруулж Халхын голын сав газраас 170,000 га газрыг хууль зөрчин, зарах гэж байгаа тухай баримт нотолгоотойгоор мэдээлсэн. 170,000 га газар зарах тухай энэ асуудал Аймгийн Иргэдийн хурлын тэргүүлэгч нэртэй хэдхэн хүний дунд яригдаж, тогтоол гаргасан байсныг мэдсэн ард иргэд эсэргүүцэж, Ц.Жанлав дарга өөрийгөө гэм буруугүй хэмээнхэвлэлийн хурал хийж, “Тэргүүн” сониныг шүүхэд өгнө гэж заналхийлж байсан ч энэ нийтлэл гарсны дараа Дорнод аймгийн Иргэдийн хурлын тэргүүлэгч Н.Хүрэлбаатар тогтоолоо хүчингүй болголоо. Ингэснээр “Халх гол” төсөл хэрэгжүүлэх нэрээр их хэмжээний газар эзэмшихийг санаархаж байсан Солонгосчууд, тэдэнд найр тавьж, хөрөнгө оруулалт татах нэрээр эх орныхоо газар нутгийг худалдах гэж байсан албан тушаалтнуудын санаархал хэрэгжих боломжгүй болж байгаа юм.


Амины үнэтэй, цусны толботой Халхын гол харийнхны гарт очих гэж байна
ГАЗРЫН НАЙМААГААР МЭРГЭШЭЭД БАЙГАА ДОРНОДЫН ЗАСАГ НОЁН Ц.ЖАНЛАВ ХАЛХ ГОЛЫН 170 МЯНГАН ГА ГАЗРЫГ СОЛОНГОСЧУУДАД ЗАРАХААР УЛАЙРЧ ЭХЭЛЛЭЭ
Дорнод аймгийн засаг дарга Ц.Жанлав гэгч хэмжээ хязгааргүй баян, хэнд ч дийлддэггүй эрх дураараа, хууль дүрэм гэдэгт баригддаггүй том эр байх юм. 2008 оны хөрөнгө орлогын мэдүүлгээ нуусан хэргээр Авилгалтай тэмцэх газарт хүртэл шалгагдаж байсан энэ эр Улаанбаатар хотод байх дөрвийн дөрвөн орон сууцны байраа яагаад Хөрөнгө орлогын мэдүүлэгтээ бичээгүй тухайгаа тайлбарлахдаа “Манай эхнэр хаана хичнээн байртайг би мэдэхгүй” хэмээн ярьж олон хүнийг гайхашруулсан. Дорнодод хамгийн үнэтэй машин унадаг, хамгийн өндөр орлоготой, бас болоогүй хамгийн чинээлэг энэ эр үнэндээ хаана ямар байр, байшин барилга байгаагаа мэдэхгүй болтлоо баяжчихсан юм байлгүй. Хэнтий аймгаас гаралтай энэ эр өмч хувьчлалын үеэр Дорнодын махны үйлдвэрийг худалдаж авч, 1000 гаруй ажилчинтай байсан том үйлдвэрийн хаалгыг барьсан. Харин Засаг дарга болсноосоо хойш хотод хичнээн байр савтайгаа ч мэдэхгүй болтлоо огцом баяжаад байгаа юм гэсэн. Сүүлийн зургаан жил Дорнод аймгийн Засаг даргаар ажилласан Ц.Жанлавыг газрын наймаа, тусгай зөвшөөрлүүдийн хүчээр асар хурдан хугацаанд баяжчихсан хүн гэж ярьж байна. Энэ яриа ч ор хоосон зүйл биш бололтой.
Амины үнэтэй, цусны толботой Халхын гол харийнхны гарт очих гэж байна
Халхын гол. Энэ нэр Монгол хүн бүрийн сэтгэлд халуун дулаанаар оршиж, Монгол хүн бүрийн бахархал болон зүрхэнд дүрэлзэж байдаг. Чиний миний, таны өвөө, эмээ энд бүлээн цусаа урсгаж, халуун амиа зольж, сөөм ч газрыг харийн дайсанд алдахгүй гэхдээ цээжээрээ хамгаалж үлдээсэн юм. Гэтэл эх орны торгон хил, цусны толботой, амины үнэтэй энэ ариун дагшин газар харийнхны мэдэлд очиход бэлэн болчихоод байна. Одоогоос 10 гаруй жилийн өмнө Япончууд халхын голын раойнд цагаан буудай тариалах гэж туршиж үзээд чимээгүй алга болчихсон юм гэнэлээ. Тэгвэл өнөөдөр Халхын голын районы 170 мянган га газар Солонгосчуудын мэдэлд очих дээрээ тулчихаж. Худлаа гэвэл, итгэхгүй байвал баримтыг нь үз. Дорнод аймгийн Засаг дарга Ц.Жанлав гэгч улаандаа гарсан эр 2010 оны 5 сарын 7 ны өдөр аймгийнхаа Иргэдийн хурлын тэргүүлэгч гэх цөөн хэдхэн хүнийг цуглуулж байгаад Дорнод аймгийн Иргэдийн хурлын 26 тоот тогтоол гэгчийг гаргачихаад сууж байна. Уг тогтоолд:
1.Атаршсан 40 мянган га газрыг зориулалтын дагуу газар тариалангийн эргэлтэнд оруулж, эрчимтэй ашиглахыг эзэмшигч, аж ахуй нэгж, иргэдэд даалгасугай.
2.Атаршсан газрыг газар тариалангийн үйлдвэрлэл эрхлэгч иргэн, аж ахуй нэгжид дахин эзэмшүүлэх ажлыг холбогдох газрын тооцоо судлагаа, санал дүгнэлтийг үндэслэн зохион байгуулж, ажиллахыг Халхгол сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал \Ц.Насанхүү\ Засаг дарга \Ц.Сүхбаатар\ нарт даалгасугай.
3. “Халхгол төсөл”-ийн хүрээнд 170 мянган га шинээр атар газар эзэмшихтэй холбогдуулан газар эзэмших, хөрөнгө оруулах сонирхол бүхий гадаад дотоодын аж ахуй нэгж байгууллагуудын хөрөнгө оруулалтын 5-10 хувьтай тэнцэх хэмжээний хөрөнгө мөнгийг гүйцэтгэлийн баталгаа болгож, аймгийн хөгжлийн санд төвлөрүүлсний үндсэн дээр газар эзэмших, эрх олгохыг аймаг сумын Засаг дарга нарт үүрэг болгосугай” гэсэн байх юм. Дорнод аймагт 40 мянган га газрыг тариалангийн чиглэлээр ашиглаж байгаа гэх боловч үнэн хэрэгтээ энэ газрын арван хувийг ч бүрэн ашиглахгүй байгаа. Албан бус мэдээллээр тус аймгийн хэрэгцээг хангахад 2 мянган га газар л хангалттай гэнэ. Тиймээс бусдын эзэмшилд шилжүүлсэн 40 мянган га газраа бүрэн дүүрэн ашиглаж чадахгүй байж яагаад 170 мянган газар дахин бусдад өгөх гээд байна вэ? гэсэн хардлага зүй ёсоор гарч ирж байгаа юм. Учир мэдэх олон хүмүүс энэ асуудалд газрын наймаагаар гаршсан Ц.Жанлав тэргүүтэй цөөхөн хэдэн хүнийг буруутгаж, Халын голын раойны газар нутгийг харийнханд өгөх гэж байна хэмээн ярьцгааж байна. Үнэхээр ч хардахгүй байхын арга алга.
170 мянган га газар зарах нууц хуйвалдаан
Өнөөдөр Халхын голын раойны 170 мянган га газрыг бусдад худалдах гэж байгаа гэдгийг төрийн эрх мэдэлтнүүд бүү хэл, аймаг орон нутгийнхан ч мэдэхгүй л сууж байна. Хамгийн хачирхалтай нь 170 мянган га газар буюу бүхэл бүтэн нэг сумын нутаг дэвсгэртэй тэнцэхүйц хэмжээний том газар зарах шийдвэрийг аймгийн Засаг дарга, Иргэдийн хурлын тэргүүлэгч нэртэй 5-6 хүнтэй нийлж сууж байгаад л гаргачихаж. Дорнод аймгийн Иргэдийн хурлын тэргүүлэгчдийн 26 тоот тогтоолд “Халхгол төсөл”-ийн хүрээнд 170 мянган га шинээр атар газар эзэмшихтэй холбогдуулан газар эзэмших, хөрөнгө оруулах сонирхол бүхий гадаад дотоодын аж ахуй нэгж байгууллагуудын хөрөнгө оруулалтын 5-10 хувьтай тэнцэх хэмжээний хөрөнгө мөнгийг гүйцэтгэлийн баталгаа болгож, аймгийн хөгжлийн санд төвлөрүүлсний үндсэн дээр газар эзэмших, эрх олгохыг аймаг сумын Засаг дарга нарт үүрэг болгосугай” гэсэн үг үсэг дурайж байна. Гэвч энд хичнээн төгрөгний хөрөнгө оруулалтыг хэн хийх, “Аймгийн хөгжлийн сан” –д тушаах ёстой 5-10 хувь гэдэг нь хичнээн төгрөг болох, Дорнодын 170 мянган га газарт хэн хөрөнгө оруулах гэж байгааг огтхон ч дурьдсангүй. Зүгээр л битүү хатуу үг хийгээд ямар ч байсан газар зарах эрхээ энэ 26-р тогтоол гэгчээрээ л баталгаажуулж авсан бололтой юм. Энэ том тогтоолыг гаргахдаа Аймгийн Иргэдийн төлөөлөгч нарт ч мэдэгдсэнгүй. Хуйвалдаан ердөө л хэдхэн хүний дунд яригдаад өнгөрчихөж. АН-ын гаралтай нэг төлөөлөгч “Халх голын раойны газар зарах тогтоол гарсан” гэдгийг сонсоод Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын дарга Н.Хүрэлбаатар гэгчтэй уулзаж, асууж тодруулсан юм байх. Хүрэлбаатар дарга хэл амнаас айсан юм байлгүй “Ер нь бол тийм зүйл яригдсан. Гэхдээ баталгаажаагүй шүү дээ” гээд л бултчихаж. Иргэдийн хурлын төлөөлөгчид нилээн нэхэл дагал болж байж, энэ 26 тоот тогтоолыг олж авч, “Энэ чинь юу юм бэ?” гэж Н.Хүрэлбаатараас дахин асуухад “Өө. Нэг иймэрхүү юм яригдсан. Гэхдээ хүчин төгөлдөр зүйл биш. Манай бичээч андуураад биччихсэн байна лээ” хэмээн хамаг бурууг жирийн нэг албан хаагч руугаа чихэхыг оролдсон байх юм. Гэтэл энэ тогтоол нь албан ёсны тамгатай, тоотой, өөрийнх нь гарын үсэгтэй, баахан “Олгосугай, Шилжүүлсүгэй, Даалгасүгэй” гэсэн үг өгүүлбэртэй, тэдний газар зарах гэсэн далд санааг бүрэн дүүрэн илчилчихээд байхад Иргэдийн хурлын дарга айж сандарч, албан хаагч нэг бичээч эмэгтэйг буруутгах гэж оролдож байхыг бодоход хэрэг нь илэрчих вий гэж их л айцгааж байгаа бололтой юм. Ингэхэд Дорнод аймгийн Иргэдийн хурлын дарга Н.Хүрэлбаатар гэгч хэн бэ? гэсэн асуулт өөрийн эрхгүй гарч ирж байна. Н.Хүрэлбаатар өмнө нь Засаг дарга Ц.Жанлавын орлогч байжээ. Орон нутгийн сонгуулийн дараа Засаг дарга лобби хийж, өөрийн орлогч байсан Н.Хүрэлбаатарыг ИТХ-ын даргаар гаргаж ирсэн гэдэг яриа хүртэл хэсүүчилж явна. Тиймээс Ц.Жанлав Иргэдийн хурлын даргаараа өөрийнхөө хуучин орлогчийг томилуулчихаад аймагт бүх эрх мэдлийг гартаа авч чаджээ. Энэ хүн ИТХ-ын дарга бус Ц.Жанлавын туслахийн л үүрэг гүйцэтгэдэг бололтой.
Солонгосчууд Халх голын газар нутгийг түрээслэх хүсэлтийг удаа дараа гаргаж байжээ
Нэг хэсэг алт ухаж, газар хөндөж, ашигт малтмалын төлөө нүдээ ухаад өгөхөөс ч буцдаггүй байсан харийнхан өнөөдөр Монголд уул уурхай биш газар тариалан эрхлэх сонирхолтой болцгоож байгаа гэнэ. Тэр ч бүү хэл солонгосчууд Дорнодын Халх голыг газар тариалангийн бүс болгох төсөл хэрэгжүүлэхээр хүсэлт тавьсан юм байх. Солонгосчуудын хорхойсоод байгаа Халх голын сав газар бол үнэхээр үржил шимт хөрстэй. Аль 1970-аад онд энд Халх голын САА гэж том айл байлаа. Халх голын САА 1989 онд 35.000 тонн үр тариа хураан авч улсын аварга болж байсан түүхтэй. Тэр үед үтрэм дээр ургац нь багтахгүй хальж, Чойбалсан хотын гурилын үйлдвэр рүү ачуулаад ч дийлдэхгүй, их үр тариа асгарч байж. Ямар сайндаа Дорнод аймгийн хэмжээнд тэр их буудайг агуулах сав олдохгүй сандарч, хөрш зэргэлдээ Хэнтий аймаг руу ачуулж байх вэ. Тэр ч бүү хэл ургацаа хадгалах савгүй болж, Чита муж руу ачуулж байсан гэдэг. Хэдхэн жилийн өмнө ургац найгаж байсан энэ газар өнөөдөр атаршчихаад байгаа нь үнэн. Гэхдээ Атрын гурав дахь аяныг эхлүүлж, өөрсдийн хүч хөрөнгөөр өөрсдийнхөө идэх хүнсийг бэлтгэж, нэг ч гэсэн хүнийг ажлын байртай болгох хүсэлтэй олон мянган хүн эх орны торгон хил Халхын голыг харийнханд өгөхийг эсэргүүцэж байгаа. Үнэнийг хэлэхэд Солонгосчууд энэ газар нутаг дээр тариа тарьж, ногоо суулгаж, түүнийг нь монголчууд иднэ гэхэд итгэх хүн алга. Солонгосчуудын бүхэл бүтэн том хот Халхын голын хөвөөн дээр л бий болно гэдэгт тэд эргэлзэхгүй байна.Өнөөдөр Ц.Жанлав өөрийнхөө энэ хууль бус шийдвэрийг өмгөөлөхийн тулд “Халхын гол төсөл” гэгчийг урьдаа барьчихаад байгаа. Гэвч энэ төсөл нь тун бүрхэг. БНСУ-ын Олон Улсын хамтын ажиллагааны “Койка” байгууллагын санхүүжилтээр “Халх голын бүс нутагт хөдөө аж ахуйг сэргээн хөгжүүлэх мастер төлөвлөгөө боловсруулах” төсөл гэгчийг л хийсэн гэдэг мэдээлэл л байна. Энэ төслийн хүрээнд Солонгос ноёд Дорнод аймгийн Халхгол сумаас 270,000 га талбай авах сонирхолтой байгаа юм гэсэн. Гэвч энэ асуудлыг Засгийн газар дэмжээгүй. Т.Бадамжунай сайд танилцуулгыг нь үзээд л өнгөрсөн аж. Халхын голын раойн бол газар тариалангийн бүс нутгаас хамгийн их үржил шимтэй хөрс. Энэ нутгийн хөрс Сэлэнгийн хөрснөөс хэд дахин илүү үржил шимтэй, газар тариалан эрхлэхэд хамгийн тохиромжтой. Гэхдээ газрын үржил шим ч гэсэн хязгаартай. Халх голын ойролцоох газар нутаг хэзээ нэгэн цагт Монголчуудыг тэжээж, амин зуулгыг нь залгуулах ёстой. Дээр нь түүхийн онц дурсгалтай газар. Тиймээс энэ нутгийг харийнханд өгч хэрхэвч болохгүй гэж учир мэдэх улс ярьж байна. Тэр ч бүү хэл Халхгол төслийг дэмжигч хэдэн нөхөр Монгол улсын Ерөнхий сайдад төслөө танилцуулах, түүнээс дэмжлэг авах гэж нэг бус удаа оролдсон ч Сү.Батболд тэднийг хүлээж аваагүй гэж албаны эх сурвалж мэдэгдэж байна. Энэ бол жижиг асуудал биш. Их хэмжээний газар нутагтай холбоотой асуудал учраас Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөр орж, Засгийн газар дээр хэлэлцэгдэж төрийн түвшинд хүртэл яригдах нь тодорхой. Гэтэл Ц.Жанлав өнөөдөр Ерөнхий сайдын хэмжээний том асуудлыг бие даан шийдэж, Солонгосуудад Халхын голын раойны газар нутгаас хэсэгчлэн зарсаар байгаа гэнэ.
Түндэмүн сауны солонгос ноёд Халхын голд 40 мянган га газар эзэмших эрхтэй гэв үү?
Энэ мэдээллийн мөрөөр сурвалжилж байхад “Түндэмүн сауны солонгос ноёд Халхын голд 40 мянган га газар эзэмших эрхийг Ц.Жанлаваас авсан” гэсэн чихэнд чимэггүй мэдээлэл чих дэлсэж байна. Улаанбаатар хотод байх “Түндэмүн” сауны эзэд “Хан Соламон” компанитай аж. Тэд Ц.Жанлаваас 40 мянган га газар авчихсан байгаа. Сүүлийн үед Ц.Жанлавын эхнэр байн байн Солонгосруу нисдэг болсон нь ч үүнтэй холбоотой. Харин ямар үнээр 40 мянган га газар зарсан нь тодорхойгүй байна гэж Дорнодчууд ярьцгааж байна билээ. Сүүлийн үед огцом баяжиж, хаана ямар хөрөнгө мөнгөтэйгээ ч мэдэхээ больчихоод байгаа Ц.Жанлавыг зургаан жил аймгийн Засаг даргаар ажиллах үед Чойбалсан хотын А зэрэглэлийн бүсэд байх бүх газар эзэнтэй болчихсон гэнэ. Хууль дүрмийн дагуу бол газрыг дуудлага худалдаагаар оруулах ёстой гэнэ. Гэвч бүх газар дуудлага худалдаагаар орсонгүй. Аймгийн төсөв төлөвлөгөө батлахдаа “Газрын орлого 40 сая төгрөг аймгийн төсөвт оруулж ирнэ” гэж албатай юм шиг ярьцгаадаг. Гэвч газар бусдын өмч болж хувираад байдаг. Харин төсөвт орж ирэх ёстой мөнгө үргэлж тасардаг аж.
Ерөнхий сайд С.Баяр Адуунчулууны уурхайн нөөц 1044 га газрыг МАК-ынханд худалдчихсан гэж үү?
Дорнод аймгийн Адуунчулууны нүүрсний уурхай гэж том уурхай бий. Чанар муутай, үнэ хямд нүүрстэй гэж зарим хүн адладаг ч гэсэн энэ уурхай олон жил Дорнодчуудыг галаар таслаагүй, бас болон хүний амь амьжиргаа болж байгаа газар. Ц.Жанлаваас өмнө Дорнод аймгийн засаг даргаар ажиллж байсан хүн түүнээс арай л илүү ухаантай эр байсан бололтой. Уурхайн нөөц газар болох 1044 га газрыг аймгийн тусгай хэрэгцээнд авчихсан байсан аж. Харин Ц.Жанлав энэ газрыг бас л нөгөө Иргэдийнхээ хурлын хэдэн тэргүүлэгч нартай нийлж байгаад хуйвалдаан зохиож, аймгийн тусгай хэрэгцээнээс гаргаж, МАК компанид өгчихөж. Хятадуудтай хамтран Шивээ овоогийн нүүрсийг урд хилээр зөөж байгаа МАК-ынханд аймгийн тусгай хэрэгцээний газрыг ямар үнээр өгсөн, яагаад тэд нарт олгох болсон нь бас л тодорхойгүй. Харин энэ талаар асуулга тавьсан Иргэдийн хурлын төлөөлөгч нарт “Ерөнхий сайд С.Баярын хүсэлтээр газар олгосон” хэмээн шивнэж байсан сурагтай. Гэвч түүний үгэнд итгэх хүн өнөөдөр алга. Зальтай, мэхтэй, албан тушаалдаа хайртай энэ эр хэл амнаас айсандаа Ерөнхий сайдын нэрийг барьж байна хэмээн хардаж байна лээ. Хамгийн харамсалтай нь Ц.Жанлавын буянаар нүүрсний нөөц газраа МАК-ынханд алдсан Адуунчулууны нүүрсний уурхайнхан газраа буцааж авахын тулд шүүхэд гомдол гаргаж, цаг, цаас хоёроо гарздаж сууна. Нэгэнт аймаг орон нутгийн удирдлагатай хуйвалдаад нөөц газрыг нь өөрийн болгочихсон мөнгөтэй, чадалтай энэ хүмүүс шүүхийнхэнг ч дор нь гартаа оруулчихна. Тэгэхээр Адуунчулууны уурхайн нөөц хятад эздийн гарт л очино хэмээн уурхайчид сэтгэл зовниж байгаагаа нуухгүй байна лээ.
Жанлавын “Жадав” компани 1000 гаруй га газар хайгуул хийх тусгай зөвшөөрөлтэй
Ц.Жанлав гэгч энэ этгээд хөрөнгө орлогоо мэдүүлүүлэхдээ “Жадав”, “Дорнод” нэртэй хоёр компаниа бас л нуучихсан байсныг Авилгалтай тэмцэх газрынхан илрүүлсэн юм гэнэлээ. Гэвч мань эр.”Би энэ компаниудаас хувьцаа эзэмшихээ болиод удаж байгаа, өөр хүний нэр дээр шилжүүлээд өгчихсөн. Гэтэл үүнийгээ хөрөнгө орлогын мэдүүлэгтээ орхигдуулсан байна...” гэдэг тайлбар хийгээд өнгөрсөн. Мань хүн хувийнхаа компанийг хэнд шилжүүлсэн нь одоо хүртэл тодорхой бус байгаа. Гэхдээ түүний нэр дээр байдаг байсан “Жадав” гэгч компани 1000 гаруй га газар хайгуул хийх тусгай зөвшөөрөлтэй. Ц.Жанлав Аймгийн засаг дарга болсныхоо дараа хувийн компанидаа үйлчилж, тусгай зөвшөөрөл, газар эзэмших эрхийг бөөн бөөнөөр нь авсан гэдэг мэдээлэл ч чих дэлсэж байна билээ.
Ерөнхий сайдаа аймаг хувьчлаад авчихсан аймгийн дарга нараа яах вэ?


Энэ мэтчилэн тоочоод байвал Дорнод аймгийн Засаг даргын тухай асар их баримт, асар их “но” гарч ирэх бололтой. Засаг дарга гэдэг энэ албан тушаал эзэн хаан гэсэн үг биш биз дээ. Яахаараа энэ хүнд хууль дүрэм үйлчилдэггүй юм бэ? Ц.Жанлав гэгч энэ нөхөр Дорнод аймгийн МАХН-ын хороог толгойлдог. Бас болоогүй Засаг дарга нь. Гэвч 2008 оны сонгуульд түүнийг нэр дэвшихэд нутгийн зон олон хүлээж аваагүй. Засаг даргаар томилогдох болоход ч бас л бөөн эсэргүүцэлтэй тулгарч байсан. Гэвч мань эр намынхаа нэрээр түрүү барьж, бас АН-ын хэсэг төлөөлөгч нартай хуйвалдан Засаг даргын суудлаа олж авч байлаа. Үүний хар гайгаар Монголын торгон хил, түүхийн гашуун үнэнийг хөрс шороондоо хадгалсан Дорнын буурал тал, Халхын гол харийнхны мэдэлд шилжээд дуусах нь ээ. Ерөнхий сайдаа аймаг хувьчлаад авчихсан юм шиг дур зоргоороо загнаж суугаа Засаг дарга нарынхаа толгойг илсээр байх уу? Танай намын нэр хүнд шалны алчуур шиг газар хэвтэх нь хамаагүй юм гэхэд Монгол улсын эрх ашиг, Үндэсний аюулгүй байдлыг ч хөндөж байгаа иймэрхүү этгээдүүдэд хариуцлага тооцох болоогүй гэж үү?


Б.Цоожчулуунцэцэг

Зарчимд тулгуурласан манлайлал

Стивен Кови

НӨӨЦИЙГ ИЛРҮҮЛЭХ НЬ

Тухайн үед Ньютон эдүгээ болтол ач холбогдлоо алдаагүй байгаа механикийн болон таталцлын хуулиудыг түгээмэл онол болгон нэгтгэн дүгнэсэн билээ. Гэхдээ атомд асар их энерги байдгийг Альберт Эйнштейн (1879-1955) аугаа нээлтээ хийх хүртэл нийтээр мэддэггүй байв. Тэрбээр харьцангуйн онолдоо бодис хийгээд энерги нь бие биеэсээ салангид тусдаа байдаггүй, харилцан бие биеэ орлож байдаг гэдгийг тайлбарласан бөгөөд цаг хугацаа, орон зай, масс, хөдөлгөөн болон дэлхийн таталцлын тухай шинэ номлолууд нь шинжлэх ухаанд жинхэнэ хувьсгал хийсэн юм.

Эйнштейн “Намтарчилсан тэмдэглэлүүддээ” “Ньютон та, намайг өршөөгтүн. Та бол танай эрин үеийн зөвхөн хамгийн хүчирхэг оюун ухаантай хүнд л заяах цорын ганц тэрхүү замыг олсон хүн. Таны онол номлолууд эдүгээ хүртэл бидний бодит төсөөлөлд зонхилж байна. Гэхдээ аливаа юмс үзэгдлийн харилцан уялдааг илүү гүнзгий ойлгохыг хүсч байгаа бол бид таны үзэл онолыг дам туршлагын хүрээнээс улам алслагдсан өөр бусад онолоор солих шаардлагатай болоод байна” гэж бичсэн байдаг.

Хүний нөөцийг хөгжүүлэх аливаа хөтөлбөрийн зорилго нь өчүүхэн жижиг атомыг задлахад асар их энерги гардагтай нэгэн адил хүмүүсийг хөгжил цэцэглэл, өөрчлөлтийн үйл явцад татан оролцуулах замаар тэдний аугаа их бүтээлч эрч хүч, нөөцийг илрүүлэх явдал байх ёстой.

Зарчимч манлайлал нь хувийн зүгээс үзүүлэх тус дөхмийг ухаарах мэдрэмж хүний дээд сэдэл тэмүүлэл байдгаас үүдэлтэй. Ингэхдээ хүмүүс байгууллагын тодорхой нөөц боломжуудын төлөө хариуцлага хүлээдэг хамгийн үнэт актив, харин хариуцлага нь бусад бүх активыг нээх, хөгжүүлэх, захиран зарцуулах хөшүүрэг мөн. Аливаа хүнийг нөхцөл болзлоор хязгаарлагдсан золионы амьтан, шатрын хүү бус харин аугаа их ололт амжилтанд хүрч чадах чөлөөт бие хүн гэж үздэг.

Энэхүү парадигмын үүднээс сургалтанд хандах хандлага нь үр дүнд бус харин үйл явцад чиглэдэг. Зохион байгуулалттай хөгжлийн үйл явц гэдэг бол нэгд, мэдээлэл цуглуулж, дүн шинжилгээ хийх, хоёрт, тэргүүлэх зорилтууд, үнэт зүйлс болон зорилгыг сонгох, гуравт, сонголтын хувилбаруудыг илрүүлж, үнэлэх, дөрөвт, практик үйл ажиллагааг сонгон, төлөвлөх, тавд, үр дүнг анхдагч зорилгуудтай харьцуулж үзэх явдал мөн.

Хөгжлийн дараагийн үйл явц нь сургалтын байнгын хөтөлбөрийн салшгүй хэсэг байх ёстой. Нэгдүгээрт, материалын агуулга, түүний мөн чанарыг сайтар ухаарч, юуны өмнө үндсэн зарчмуудыг ойлгохыг хичээ. Хоёрдугаарт, олж авсан мэдлэгээ зузаатгаж, түүнийгээ өөрийн үзэл санаагаар баяжуул. Гуравдугаарт, сурч мэдсэн зүйлээ бусдад зааж өгч, өөрчлөлтийн ерөнхий нэр томъёог гарган, ойр тойрны хүмүүсийнхээ тухай төсөөллийг өргөжүүл. Дөрөвдүгээрт, зарчмуудыг тодорхой нөхцөл байдалд хэрэглэ. Тавдугаарт, үр дүнг ажиглан хяна.

Ийм аливаа өсөлт нь хөгжлийн шатчилсан үйл явцаар тодорхойлогддог. Удирдлагын зарчимд сургах ийм үйл явц нь хүмүүсийг урьдын бодол төсөөлөл, хуучин дадал зуршлын дөнгөнөөс чөлөөлж, дотоод сэдэл тэмүүллийг нь дэмжин бататгадаг. Байгууллагын ажилтнууд ийм байдлаар суралцвал өөрсдийн бүтэц, тогтолцоо, хэв маягийг үнэт зүйлс, үүрэг зорилгодоо улам илүү нийцүүлэх аргыг олж чадна.

СААД ТОТГОРЫГ ГЭТЛЭН ДАВАХ ХӨТӨЛБӨРҮҮД

1947 оны 10 сарын 14-нд нисэгч Чак Йегер дууны хязгаарын үл үзэгдэх ханыг нэвтэлснээрээ дуунаас хурдан нисэх хүчний эрин үеийг тунхагласан хүн. Дууны хязгаар бол давагдашгүй зүйл мөн хэмээсэн “үнэмшилтэй гэрч нотолгоо” зарим нэг аугаа эрдэмтэд байжээ. Нөгөө бусад нь болохоор дууны хурдын хязгаарт (Махын тоо) хүрмэгц нисэгч, нисэх онгоц хоёрын аль нэг нь зад үсрэх эсвэл нисэгчийн хоолой ам нь сөөх юмуу нас нь богиносох, эс бөгөөс бүр тэвчихийн аргагүй хүнд ачаалалтай болно гэж үзэж байлаа. Гэлээ гэхдээ тэрхүү түүхэн өдөр Йегер “Белл Х-1″ хэмээх нисэх онгоцоор нисч, хурдыг нь цагт 700 бээрт (Махын тоогоор 1,06-д) хүргэж чадсан юм. Түүнээс гурван долоо хоногийн дараа тэрбээр хурдаа Махын тоогоор 1,35-д хүргэж, дахиад зургаан жилийн дараа ер бусын их буюу цагт 1612 бээрийн хурдтай (Махын тоогоор 2,44) нисч, дууны хязгаар давагдашгүй хэмээсэн домгийг эгнэгт замхруулсан билээ.

Тэр өөрийн намтарт бичихдээ, “Намайг хурдаа нэмэх тоолонд онгоц маань төдий чинээ зугуухан нисч байлаа. Гэнэт хартал хянах самбарын хурд 0,965-д хүрээд, баруун тийш хэтрэн заалтын хязгаарт тулсан байв. Би нүдэндээ итгэсэнгүй! Бид дуунаас хурдан горимоор ямар ч саадгүй хурдалж байсан. Би гайхан биширсэн. Сэтгэл түгшин удтал хүлээсний эцэст дууны хурдны хязгаарыг даван туулснаар нэг ёсондоо сэтгэл уужирч билээ. Энэ үүрэг даалгаврыг үнэхээр амжилттай биелүүлэх ёстой байсныг хожим нь би ойлгосон. Учир нь хурдны жинхэнэ хязгаар тэнгэрт бус харин бидний мэдлэг, дуунаас хурдтай нисэх гэсэн хүлээлтэнд байсан юм” гэжээ.

Дууны хязгаарыг даван туулсан ч гэлээ бид хөгжил дэвшлийн замд учирч буй бэрхшээлүүдээс хүний зүгээс учирдаг хамгийн айхтар саад тотгор мөн хэмээн олон хүн үзэж буйг бас ойлгож мэдсэн билээ. Олон менежерийн хувьд хүний саадыг гэтлэн давна гэдэг бол хэдэн арван жилийн өмнө нисэх хүчний инженерүүд дууны хурдын саадыг давах гэж зүдэрч байсантай адил тийм хүнд бэрх зорилт болж байна.

Яагаад гэвэл, хүмүүсийг давуу тал юмуу активууд гэхээсээ илүү түвэг дараа хэмээн гол төлөв үзэж байна. Тийнхүү бага хэмжээний бүтээмжийг байгууллагын бүтэц, тогтолцоо, дэг журам болон үйл явцад голдуу эхлээд программчилдаг. Зарим захирлууд нэг хөдөлгүүртэй болон сэнсэн хөдөлгүүрт пүүсүүдээр нам өндөрт, бага хурдтай нислэг хийхдээ өндөр ашиг олох гэсэн ялимгүй санаархал нь хяналтаа алдаж, сүйрэхэд хүргэж болзошгүй гэдэгт итгэлтэй байдаг.

Нөгөөтэйгүүр бэлтгэл сайтай, зоримог цөөн тооны менежер хүний саад тотгор гэгчийг даван туулж, үр ашгийг тав биш бүр 500 хувиар өсгөх бүрэн бололцоотойг нотлон харуулсан байдаг. Ингэхдээ тэдний хоолой ам нь сөөж, нас нь богиносч сүйд болсонгүй, харин ч өндөр үр ашиг бүхий нэртэй пүүсүүдийн ажилтнууд эрүүл саруул, аз жаргалтай байдаг. Өөрсдийг нь байгууллагын хамгийн үнэ цэнэтэй нөөц хэмээн үзэж ханддаг болохоор тэд хөдөлмөрийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэн, бүтээгдэхүүний чанарыг сайжруулах талаар үлэмж амжилтад хүрэхийн тулд бие биедээ туслан дэмжиж байдаг. Тэд бас “дуунаас хурдан” удирдах зарчим, практик аргуудад суралцахыг хичээж, ойр тойрныхоо хүмүүсийн хүч нөөцөд итгэдэг.

Сургалт явуулах, мэргэжил дээшлүүлэх хөтөлбөрүүд нь компанийн алсын хараа, үүрэг зорилго, зарчмуудаас урган гарах ёстой. Тэдгээр нь хүмүүст ой санамж биш харин бодол төсөөллөө баримжаалан тодорхой чиглэлд зоримог нисч, хөвж, алхах, айдас хүйдэс, өнгөрсөн үеийн бүтэлгүйтлээ даван туулах урам зоригийг өгөх учиртай. Үр ашгийг дээшлүүлэх талаар дорвитой үсрэлт хийх, дадал дүйгээ сайжруулах, зуршсан хэв загварт эрс ахиц гаргах нь олон хүмүүс хийгээд байгууллагад чухал шаардлагатай зүйл. Эс тэгвээс бүх зүйл бахь байдгаараа үлдэнэ.

Зарчимд тулгуурласан манлайлал
Стивен Кови

ӨНГӨРСӨН ҮЕИЙН ЭСЭРГҮҮЦЛИЙГ ДАВАН ТУУЛАХ НЬ

Хуучин дадал зуршлыг өөрчилж, шинийг олж авах зорилгоор өдөр тутам хувийн амжилт гаргахын тулд саад бологч хүчийг даван туулж, хөдөлгөгч хүчийг ашиглаж сурах хэрэгтэй.

Өнгөрсөн үеийн эсэргүүцлийг даван туулна гэдэг бол зохих хэмжээгээр өөрийгөө таньж мэдээд, тодорхой зорилго тавих тухай асуудал мөн. Та өөрийнхөө хэн болох хийгээд юунд зорьж чиглэж байгаагаа мэдэж байх учиртай. Үр ашиг базаахгүй байдгийг зохион байгуулалт тааруу, тэргүүлэх зорилтуудыг зөв тодорхойлж чадаагүйгээр заримдаа тайлбарлаж болох юм. Шийдэмгий байдал дутмаг байх аваас түүнийг сэтгэлийн тэнхээ, оюун санааны төвлөрөл, нөхцөл байдлын аясаар түвэггүй засч залруулж болдог.

Өндөр бүтээмжтэй хүмүүс ихэд уян хатан байдаг. Тэдний төлөвлөгөө өөрсдөд дарамт учруулах бус харин тус нэмэр болдог. Тэд төлөвлөгөөгөө долоо хоногоор зохиож, түүнд өдөр тутам дасан зохицдог. Тэд төлөвлөгөөгөө шалтаг гармагц л өөрчлөөд байдаггүй, сэтгэлийн хямрал, нөхцөл байдалд автдаггүй, дотоод сахилга, сэтгэл санааны төвлөрлөө харуулж чаддаг. Тэд үндсэн цагаа төлөвлөлт, төслүүд болон бүтээлч ажилдаа зориулдаг бөгөөд ядарч алжаасан үедээ тийм ч нарийн түвэгтэй бус асуудлуудаа шийдвэрлэдэг. Тэд бичиг цаасны ажилтай зууралдахыг хүсдэггүй бөгөөд нэг баримт бичгийг хэрэв төлөвлөсөн практик алхмуудтай нь холбогдолгүй бол л нэгээс илүү удаа авч үзэхээс зайлсхийдэг.

Би сахилгыг үүрэг амлалт авах болон биелүүлэх чадвар хэмээн тодорхойлох байна. Энэ нь өнгөрсөн үеийн эсэргүүцлийг даван туулах хөшүүрэг мөн. Бид ажлаа бага зүйлээс эхлэхдээ чин шударга байх мэдрэмж, хүлээсэн үүрэг амлалтаас биелүүлэх чадварыг аажмаар өөртөө хөгжүүлж болох юм. Чигч шударга байх мэдрэмж нь яваандаа сэтгэлийн хөөрлөөс ч илүү хүчтэй болдог. Чухам тэр үед л бид амласнаа ажил хэрэг болгож чадна.

Амласан зүйлүүдээ бичиж тэмдэглэж аваад ойр дэргэдээ байлгах нь хэзээ ямагт ашиг тустай. Саяхан би долоог дадал дүйг зохион байгуулагч хэмээх тусгай багаж хэрэгслэлийг боловсрууллаа. Үүрэг, зорилгоо бичиж тэмдэглэн авдаг байх нь бидний шийдэмгий байдлыг бататгаж, авсан амлалтаа биелүүлэхэд цаг зав, бусад нөөцөө зориулахыг бидэнд сануулж байдаг.

Бие лагшин тань ямар байгаагаас хамаарахгүй өглөө болгон яг нэг тодорхой цагт босч байх амлалтыг өөртөө аваад ажиллаад үз! Тэгвэл амласан зүйлээ биелүүлэх зарчимд ямар их эрч хүч байдгийг та олж мэдэх болно. Тэгснээр жинхэнэ амжилтын үндэс болох өөрийн үнэлгээ, хувь хүний нэг зангаараа байх шинж чанар дээшилнэ.

ГУРВАН АУГАА ХҮЧ

Дэлхийн гадаргаас тасарч, таталцлын хүчийг даван туулахад олон сая километр зам туулан нисээд буцаж ирснээс ч илүү их хүч шаардагддагийг бид сансар судлалаас мэднэ.

Үүнтэй яг адил бид шинэ зан төлөвт шилжиж эхлэхийн тулд ихээхэн цаг хугацаа, хүч чармайлтыг зарцуулдаг. Хуучин дадал зуршлууд асар их татах хүчтэй. Идэж уухаа хэтрүүлэхгүй хэмээн бид хичнээн олон амлаж байвч маргааш нь энэ байдал дахиад л давтагддаг. Ажил хэргийг хойш тавьдгаа больж, хэдийнэ биччихсэн байх ёстой захидлаа бичиж, эцэст нь нэлээд чухал боловч тийм ч яаралтай бус асуудалд шилжье хэмээн өөртөө амлаж болох юм. Бидний шийдэмгий байдал төдөлгүй алга болж, дараа нь буцаж няцах л гэж авсан мэт амлалтаа умартдаг нөгөөх л муу зуршил маань давтагддаг. Ингэснээр эцэстээ өөртөө амлалт аваад байхын хэрэг байна уу даа хэмээсэн эргэлзээ бидэнд төрж эхэлдэг.

Муу муухай уламжлалаа хэрхэн орхиж, ашиг тустай дадал зуршлыг төлөвшүүлэх вэ? Ямар нэгэн зүйлийг тунхаглах, баригдахын аргагүй байсан барилгын суурийг тавихыг бид хүсч байгаа бол юуны өмнө тухтай сууж, бүх зүйлийг бодож тооцоолох хэрэгтэй. Эхэлсэн зүйлээ дуусгахгүй аваас бид өөрийгөө ойр тойрны хүмүүс болон өөрийнөө өмнө инээдэмтэй байдалд оруулна. Бид гараагаа хангалттай эрч хүчтэй эхлэхийн тулд саад бологч хүчийг бүр анхнаасаа бодож тооцох ёстой.

Та бид хүчний талбайг судалж байсан. Тэндээс үзэхэд аливаа орчинд ямар нэгэн шинэ түлхэцийг сөрсөн лут хүч үйлчилж байдаг. Хэрэв та хуучин дадлаасаа салахыг үнэхээр хүсч байгаа бол ийм хүчийг бодолцох шаардлагатай. Та хоолны дэглэмээ өөрчлөхөөр шийдлээ гэж бодъё. Тэгвэл та цаг хугацаа, тухайн нэг газрыг сонгон авч, тэсч чадахааргүй байх тийм нөхцөл байдлыг онцлох хэрэгтэй. Энэ тохиолдолд та өөрт тань саад болж мэдэх юм бүхнээс зайлсхийж, харин бодож төлөвлөснөө хэрэгжүүлэхэд тус дөхөм болох юм бүхнийг дагаж мөрдөж болох юм. Хуучин дадал зуршлууд асар их татах хүчтэй. Тэр бүгдээс салж ангижрахын тулд ихээхэн сэтгэлийн тэнхээ хэрэгтэй. Заримдаа бүр чиг баримжаагаа үндсээр нь өөрчилж, зан байдлаа засч залруулах шаардлагатай ч болдог.

Бидний өөрсдийн шийдвэр зориг, сэтгэлийн тэнхээ хүрэлцэхгүй байх тохиолдол ч хаяа гардаг. Таныхтай адил төстэй асуудлуудыг шийдвэрлэдэг бусад хүмүүстэй эвсэн нэгдэх хувьсгагч хүч бидэнд шаардагдаж болох юм. “Нэрээ нууцалсан архичид” гэх мэт бүлгийнхний ололт амжилт дээр дурдсан эвсэн нэгдэгсдийн сүр хүчийг харуулж байна.

Гэхдээ өөрчлөгдөх бэрх. Өөрчлөгдөх, “үсрэлт хийх” шийдвэр гаргаснаараа бид шинэ дадал зуршил хараахан бэхжиж амжаагүй, хуучнаараа байх гэсэн хүсэл мартагдаагүй байгаа тийм үед өөртөө таалагдсан зүйлийг хийх “эрх чөлөөгөө” золиослохоос аргагүйд хүрнэ. Заримдаа дэндүү зүдэргээтэй байдаг ч бид муу зуршлаа орхихыг хичээдэг. Сансрын нисэгчид дэлхийн таталцлаас тасрах үедээ байгалийн их сүр хүчийг биеэрээ мэдэрдэгтэй адил бид ч бас өнгөрсөн үеийн эсэргүүцлийг гэтлэн давахдаа зарим нэг таагүй байдлыг тэсч гарах ёстой.

Идэж уух дур хүсэл, бардам зан, нэр төрд дурлах явдал хэмээсэн гурван айхтар хүч биднийг муу муухай зуршил руу чангааж байдаг.

- Нэгд, идэх уух дур, шуналд автах. Бид идэх уух хэмээсэн физиологийн дийлдэшгүй хүсэлдээ цаг үргэлж автдаг. Өдий төдий хүн ходоод хийгээд эрүүл бус зуршлынхаа боол болж байна. Ходоод оюун ухаан, бие махбодыг ноёлж байдаг. Ийм хүслээ өөгшүүлснээр бид бусдын хэрэгцээ шаардлагыг мэдэхээ больдог. Бид өөртөө бухимдаж, тэрхүү уур хилэнгээ ойр тойрныхондоо шалтгаантай, шалтгаангүйгээр гаргадаг. Тийнхүү бид хүсэл шуналдаа автснаар харилцааны түвэгтэй асуудлууд зайлшгүй гарч ирдэг.

“Илүү дутуу юманд шунах сэтгэлээ барьж дийлдэггүй хүн оюун ухаантайгаа зөрчилдөн, адгуусын зөнд автаж, өөрөө өөртөө уурсан, хоёр мөн чанараа зодолдуулдаг” хэмээн Вальтер Скотт хэлжээ.

-Хоёрт, бардам сэхүүн зан гаргах. Хэрэв ухаарал маань өөртөө итгэлтэй, айх аюулгүй байх мэдрэмжийг төрүүлэхгүй бол бид өөрийн бодгаль, нийгмийн толин дахь таатай тусгалаа эрэлхийлдэг. Бид өөртөө ямар харагдах нь бусад хүн бидний тухай юу гэж бодож байгаагаар тодорхойлогддог. Бид тэр хүмүүсийн таашаалд нийцэхүйцээр амьдралаа авч явахыг хичээдэг. Бид ойр тойрныхоо хүмүүсийн таашаалд нийцэх гэж хичнээн хичээгээд өөрийгөө төдий чинээ арчаагүй болохыг мэдэрч, улмаар биеэ зохисгүй авч явдаг. Ойр тойрны хүмүүсийн таашаал өөрчлөгддөг. Тэдний санаа бодол хувьсамтгай. Ийнхүү тоглоом тохуу хийж, дүр эсгэн, бардам ихэрхүү зандаа хөтлөгдснөөр бид өөрийгөө хуурч, аюул заналыг мэдэрч, хуурамч байр сууриа хамгаалдаг.

-Гуравт, нэр төрд дурлах, ихэрхүү зан гаргах. Нэр төрд сохроор дурлахдаа бид цаг хугацаа, авъяас билэг, эд хөрөнгөө хариуцлагатай хандлагын үүднээс авч үзэхийн оронд юуны өмнө өөрийгөө хүндлүүлэх, хүлээн зөвшөөрүүлэх, нэр алдар, өндөр байр суурь, эрх мэдэл олж авахыг хичээдэг. Нэр төрд дуртай хүмүүс авах, ашиглахын донтой байдаг. Тэд юм бүхнийг хувийн ашиг сонирхлын үүднээс хардаг. Тэдний нүдэнд хүн бүхэн өрсөлдөгч хэмээн харагддаг. Тэд хамгийн дотно хүмүүстэйгээ ч хүртэл өмч хөрөнгөд хандаж байгаа юм шиг харьцдаг. Тэд зорилгодоо хүрэхийн тулд залилан мэхлэх элдэв арга хэрэглэдэг.

Зарчимд тулгуурласан манлайлал
Стивен Кови

ХУВЬ ХҮНИЙ ӨДӨР ТУТМЫН АМЖИЛТ

Бид саад бологч хүчийг даван туулж, өөрийгөө өглөө эрт босдог болгож чадсанаараа тухайн өдрийн анхны ялалтаа байгуулдаг. Дараа нь бусад ялалтад шилжиж болох юм. Бяцхан ялалтууд их үйл хэргийн оргилд хөтөлдөг.

Өглөөний тэрхүү ялалт нь бэрхшээлийг даван туулах мэдрэмжийг бидэнд төрүүлж, улмаар тэр өдрийн турш тулгарах шинэ шинэ бэрхшээлийг гэтлэн гарах урам зориг өгдөг. Өөрийгөө ялснаар өдрийг эхлэх нь хуучин дадал зуршлаа орхин, шинийг төлөвшүүлэх аятайхан арга мөн.

Бид өөрийгөө сахилгажуулснаар юуны өмнө чухал бөгөөд амаргүй ажил хэргийг бүтээж, улам ихийг илүү сайн хийж гүйцэтгэх чадвараа нэмэгдүүлдэг. Тийнхүү бид сэтгэлийн хөөрөл, нөхцөл байдлын нөлөөгөөр бус харин өөрсдийн шийдвэр, зорилго, төлөвлөгөөний хүчинд төлөвшдөг.

Бид бүхэн өөрөө өөртэйгөө халз тулдаг. Ийм болохоор бүр эхлэхээс нь өмнө нийтийн тулаанд санаа бодлоо бодитой дасгах бололцоо бидний хэнд маань ч бий. Тийнхүү хожмын сорилтуудыг бодитой тохиолдох өдрөөс нь урьтаж биеэрээ амсах бололцоо бидэнд нээгдээд байна. Бид нэр төрд дурлах, амиа хичээх, базаахгүй шохоорхолд автах, хүлээц тэвчээргүй байх, хорон санаа өвөрлөх, хариуцлагагүй хандах зэрэг ааш араншинг бодит амьдралд гаргахаасаа өмнө дотоод бодол санаа, сэтгэхүйдээ дарж чадна.

Ингээд хожим нь нийтийн тулаан өрнөж, хийрхэл, даралт шахалтад өртөж эхлэхийн цагт бид зөв зохистой зарчмууддаа тулгуурлан ялалт байгуулах хангалттай хүчтэй болох болно. Талбарт гарахаасаа өмнө хувийн ялалтууд байгуулснаар бид хуучин дадал зуршлаасаа ангижран шинийг олж авах бас нэг хөшүүрэгтэй болно. Хувийн ололт амжилтууд байхгүйгээр нийтийн ялалт өнө удаан байхын аргагүй.

БИЕ МАХБОДДОО САНАА ТАВИХ НЬ

Хуучин дадал зуршлуудаас салж, шинийг олж авах нь зүрх-судасны тогтолцоо сайжруулахтай адил төстэй. Бид аль ч тохиолдолд биеийн тамирын дасгал хийхээс бүхнийг эхэлдэг.

Хүн хүч тэнхээнийхээ хэрээс илүү хурдан гүйж чадахгүй нь илэрхий. Хүч тэнхээг бид аажмаар хуримтлуулах ёстой. Аэробик бол амьд мэнд байх тогтолцоог шаардлагатай нөөцөөр хангахын тулд махбодын нөөц хүчийг аажмаар хуримтлуулах үзэл санаанд тулгуурласан идэвхитэй дасгалуудаас бүрдсэн хөтөлбөр мөн. Суудлын голдуу ажил амьдралтай хүмүүс биеийн тамираар хичээллэхээр гэнэт шийдэхдээ бие махбодод нь хүчилтөрөгч дутагдаж буйг олж мэддэг. Түүний зүрх – судасны тогтолцоо ахиухан хэмжээний хүчил төрөгчөөр амьсгалж чадахааргүй болсон байх бөгөөд хүчилтөрөгч ихээр дутагдах нь зүрхний элдэв өвчин тусах, тэр байтугай үхэлд ч хүргэж мэднэ.

Иймд сэтгэл хөөрлөө байнга, хэзээ ямагт, цаг тутам тогтвортой байлгаж, сэтгэл хямарсан үед сэтгэлийн тэнхээтэй байх нөөцийг хуримтлуулах нь зарчмын хувьд маш чухал.

Шинэ дадлыг төлөвшүүлье гэвэл аэробик нь танд 1) алс хэтийг олж харах, 2) тэрхүү хэтийн төлөвийн дагуу шийдвэр гарган, үүрэг амлалт авах боломжийг өдөр тутам бүрдүүлж өгнө. Хүмүүс тухайн агшинд урам зориг орох, юу болж байгаа болон болох ёстойг тэс хөндлөнгөөс харах чадвартай байдаг. Энэ мэдлэгийн үүндээс бид төлөвлөлт хийх, шийдвэр гаргахдаа цаг заваа зориулах нь чухал. Гетёгийн хэлсэнчлэн “Илүү чухал ажил хэрэг ач холбогдол багатай ажил хэргээс хамааралтай байж хэзээ ч болохгүй”. Нягт нямбай төлөвлөх нь хэтийн төлөвөө олж харах, зорилгоо тодорхойлох, тэргүүлэх зорилтуудын эмх цэгцтэй байлгах мэдрэмжээ сахин хамгаалахад бидэнд тус болдог.

ТАВАН ЖУРАМ

Хэрэв дараах таван дүрэм журмыг дагаж мөрдвөл та хүнд бэрх цаг үе, хэцүү сорилтуудыг тэсч гарах хангалттай эрч хүчийг олж авах болно.

-Биелүүлж чадахааргүй амлалтыг хэзээ ч бүү ав
-Амлалт авч, шийдвэр гарга, илүү сайн ажиллаж, илүү сайн сайхан болох үүргийг өөртөө хүлээж, тэр бүхнийгээ эрхэмлэн хүндэтгэдэг хүмүүстэйгээ хуваалц
-Өөрийгөө судалж, авч буй амлалтууддаа маш няхуур ханд
-Амлалтуудаа өөрийн нэгдмэл чанар, өөртөө итгэх итгэлийн хэмжүүр хэмээн үз
-Таны нэгдмэл чанар, биеэ барих чадвар бол бусад хүмүүстэй харилцахдаа амжилт олохын үндэс мөн гэдгийг сана.

Төгөлдөржих, жинхэнэ ёсоор өсч өндийх (эр зориг, зохистой мэдрэмж), нэг зангаараа байхыг зорьсон урт удаан замдаа урагш хол алхам хийхэд тань тус болох жирийн нэгэн арга бий. Тэр нь юу вэ гэвэл, шинэ дадал юмуу хүсэн хүлээж буй зан төлөвийг эзэмшихээсээ өмнө түр азнаж, өөрийгөө сорьж үзэх явдал мөн. Өөрийн нөөц бололцоог шалгаж үзээд дайчил. Оюун ухаан, зүрх сэтгэлээ хөвчил. Өөрийн хандлагыг сонго. Өөрөөсөө “Ийм үед яавал хамгийн эвтэйхэн хандаж болох вэ?” хэмээн асуу. Өөрийн “би”-г илүү сайн харуулах сонголт хийх. Энэхүү сонголт нь бүхий л эргэлзээг арилгаж, таны шийдэмгий байдлыг бататгана.

Сансарт хөөрөхөд бүх зүйл бэлэн болсон үед сансрын нисэгчид “Бүх тогтолцоо саадгүй ажиллаж байна” хэмээн илтгэдэг. Энэ нь бүх зүйл зохих ном журмын дагуу явагдаж байна гэсэн үг юм.

Ингэхлээр бид өдөр тутмын амьдралдаа бүх зүйлийг урьдчилан нэгд нэгэнгүй бэлтгэх ёстой. Дадлын болон үнэт зүйлсийн тогтолцоо нэгэн жигд ажиллаж чадахгүй бол бид дотроо эргэлзэж, эсэргүүцэлтэй тулгаран, “нислэг” голдуу хойшилдог. Идэвхитэй эерэг зан төлөв нь бидний сайн сайхан бодол санаа, шийдвэр зоригийг бататгадаг. Үйл хөдлөл буюу дан практик нь бидний мөн чанарын учир утгыг өөрчилж болох юм. Энэ нь олон талаар бидний цаашдын зан төлөвт нөлөөлнө.

Иймд хүн амлалт авчихаад түүнийгээ биелүүлэхгүй бол түүний зан чанарт муу хор нөлөө үзүүлэх аюул бий болно. Тэрбээр нэр төртэй, нэг зангаараа байж чадахгүй бөгөөд өөрийгөө хүндэтгэх явдал багасна. Хэсэг хугацааны дараа тэр хүн өөрийгөө огт ондоогоор олж хараад, өөрийн ааш араншинг шинээр бий болсон тэрхүү зохисгүй дүр төрхөөр хэмжих болно. Гэхдээ хүн аливаа шинэ сорилт болгоныг амжилттай даван туулах аваас өөрт нь шинэ эрч хүч, эрх чөлөө, урьд нь зүүдэлж ч байгаагүй тийм өндөрт хөөрөх чадвар байгааг аажимдаа олж илрүүлэх болно.