БНМАУ-ын Засгийн газраас НҮБ-д элсэхээр өгсөн анхны өргөдөл

Монгол улс НҮБ-д элсэхийн тулд 1946-1949,1952, 1955-1957, 1961 онд нийт таван өргөдөл гаргаж, ес дэх удаагийн оролдлогоороо Хятадын төлөөлөгчид хурлыг орхин гарсны дараа санал хураалт явуулан, Монголыг НҮБ-ын гишүүн болгохыг дэмжсэн зөвлөмжийг Ерөнхий Ассамблейд өгснөөр 1961 оны энэ өдөр Монгол Улс НҮБ-ын гишүүн болсон юм.

Тус хуралдаанд Монгол Улсыг төлөөлж Гадаад явдлын яамны орлогч сайд Д.Цэвэгмид тэргүүтэй Б.Жаргалсайхан, Б.Дашцэрэн, Б.Ванчиндорж нарын хүмүүс төлөөлөгчөөр АНУ уруу явсан билээ. Энэ түүхэн үйл явдлыг сануулах үүднээс тухайн үеийн БНМАУ-ын Засгийн газраас НҮБ-д элсэх тухай өгсөн анхны өргөдлийг бүрэн эхээр нь хүргэж байна.

Мөн төлөөлөгчөөр явсан Ю.Цэдэнбалаас Ерөнхий сайд Х.Чойбалсанд АНУ-аас явуулсан цахилгаан мэдээг сонирхуулъя.

Нью-Йорк хот

Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга ноён Трюгби Ли танаа

Эрхэмсэг ноён оо!

Нийтийн амгалан ба аюулгүй байдлыг хангах үйл хэрэгт, түүнчлэн улс төр, эдийн засаг, нийгмийн талбарт улс түмэн хоорондоо хамтран ажиллах үйл хэрэгт Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллага чухал ач холбогдолтой болохыг үзээд, Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллагын үндэс суурь болсон зарчмуудад урамшин, энэ зарчмуудыг бүрэн зөвшөөрч, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллагын гишүүнд элсүүлэн авах тухай хүслийг Аюулгүйн Зөвлөл ба Ерөнхий Их Хуралд уламжилж өгөхийг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн газар нь таниас хүсэх завшаан тохиолдов.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг Нэгдсэн Үндэстэний гишүүнд элсүүлэн авах тухай хүслээ Аюулгүйн зөвлөл ба Ерөнхий Их Хуралд илэрхийлэхийн хамт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын ард түмэн нь өөрийн их хөрш Зөвлөлт Холбоот Улсад эд материалын тус нэмрийг үзүүлэн, нэгдсэн үндэстэний талд орж фашист улсуудын эсрэг тэмцэлд оролцсоныг Аюулгүйн зөвлөл ба түүнчлэн Ерөнхий Их Хурлын анхааралд толилуулах нь зүйтэй хэмээн тус улсын Засгийн газраас үзмой.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс нь 1945 оны 8 сарын 10-ны өдөр Японд дайн зарлаад, энэхүү улсыг эсэргүүцсэн дайны явдалд оролцсон юм аа.

Нэгдсэн Үндэстэний нийтийн хэрэгт Монголын ард түмнээс үзүүлсэн энэхүү тус нэмрийн тухай Аюулгүйн зөвлөл ба түүнчлэн Ерөнхий Их Хурал мэдэхгүй бөгөөд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг Нэгдсэн Үндэстэний гишүүнд элсүүлэн авах тухай хүсэлтийг зөвшөөрөн авч үзэх болов уу хэмээн Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийн газар үнэхээр итгэж баймой.

Үүний хамт Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллагын дүрмээс үүсэн гарах бүх үүргийг манай улс өөртөө хүлээж авах ба энэ дүрмийн бүх зүйл үүдийг дагаж гүйцэтгэхэд бэлхэн байгаа гэдгийг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн газрын өмнөөс илэрхийлэх нь чухал хэмээн би бээр үзмой.

Ерөнхий нарийн бичгийн дарга ноён оо!

Энэ дашрамыг ашиглан Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн газар, Монголын ард түмэн ба хувиасаа Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллага ба танд төгс амжилтыг хүсье.

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайд бөгөөд Гадаад Явдлын Яамны сайд Х.Чойбалсан

Улаанбаатар хот 1946 оны 6-р сарын 24-ны өдөр.

Төлөөлөгчөөр явсан Ю.Цэдэнбалаас Ерөнхий сайд Х.Чойбалсанд АНУ-аас цахилгаан мэдээг явуулжээ.

Маршал Х.Чойбалсан Танаа

Аюулгүйн зөвлөлийн хурлууд дээр суулцав. Удтал маргалдан ярьсаны эцэст Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг Нэгдсэн Үндэстэний Байгууллагын гишүүн болгохын төлөө зургаан улс гар өргөв.

Харин Америк, Англи, Голланд улсууд нь Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг Нэгдсэн Улс Үндэстэний гишүүн болгохгүй гэж гар өргөсөн ба мөн Австрали, Египет хоёр улс саналаа өгсөнгүй болно.

Удахгүй нутагт буцахаар нүүнэ.

Цэдэнбал, Нью-Йорк, 1946 оны есдүгээр сарын 3.

Эдгээр баримт нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж байгаа юм.

Дэлхийн Залуучууд оюутны 10-р их наадамд оролцсон Дэмбэрэл гэх хүний тэмдэглэл

Дэмбэрэл маань 1973 онд дэлхийн залуучууд оюутны аравдугаар их наадамд (фестиваль) оролцсон юм байжээ. Тэр тухай тэмдэглэлээ надад өгсөн юм байна. 35 жилийн өмнөх тэр vйл явдал өнөөгийн уншигчдад тvvний дотор залуучуудад сонирхолтой байж юуны магад гэсэн vvднээс баатрын тэмдэглэлийг бvрэн эхээр нь биш ч гэсэн сийрvvлэв. … "1973 оны долдугаар сарын 21-ний өдөр Монголын олон мянган залуучуудаа төлөөлсөн 150-иад төлөөлөгч бид Улаанбаатарын галт тэрэгний буудал дээр Берлин хvртэл энх тайвны аялалд гарахаар 14 цагт хуран цуглаад байлаа. Биднийг Улаанбаатар хотын залуучууд, эвлэлийн төв хорооны ажилтнууд гаргаж өглөө. Улаанбаатар хотын ХЗЭ-ийн хорооны нэгдvгээр нарийн бичгийн дарга Ц.Аюурзана цуглааныг нээж vг хэлсэн. Мөн ДЗО-ны их наадамд бэлтгэх vндэсний хорооны дарга, МХЗЭ-ийн төв хорооны нэгдvгээр нарийн бичгийн дарга, төлөөлөгчдийн тэргvvн Ч.Пvрэвжав vг хэлж билээ. Биднийг Дархан хот, Сэлэнгэ аймгийн нутгаар дайран өнгөрөхөд залуучууд угтан баяр хvргэж байсан. Мөн ЗХУ-ын нутгаар дайран өнгөрөхөд Наушк, Улаан-Үд, Эрхvv, Красноярск, Свердловск, Омск зэрэг олон хот тосгоны залуучууд, хөдөлмөрчид угтаж авч баярлан бахархаж явлаа. Бид 1973 оны долдугаар сарын 25-ны нарлаг сайхан өдөр Москва хотод, төмөр замын Ярослав буудалд 15 цаг 15 минутад хvрэлцэн очив. Энд Москва хотын олон мянган залуучууд угтан авч уулзан баяр хvргэж бэлэг дурсгал солилцож байлаа. Бид тэндээс дөрвөн автобусанд сууж улаан талбайн дэргэдэх Москва гол руу харсан Россия зочид буудалд бууж билээ. Энэ буудал олон мянган хvн хvлээн авч байрлуулах хvчин чадалтай 24 давхар, долоон ресторан бусад олон vйлчилгээтэй, том тохилог сайхан буудал юм билээ. (Москвад vзсэн сонирхсон бvхнийг нь товчлов) Бид өглөө нь Москва хотын төмөр замын Белорусь буудалд очиж vйлдвэрээс шинэхэн гарсан “фестиваль” гэсэн бичигтэй тусгай вагонд суув. Бид ЗХУ, Вьетнам, Америк зэрэг найман орны төлөөлөгчтэй хамт явав. Смоленск хот болон Белорусын нийслэл Минск хотод тvр зогсож залуучуудтай уулзалт хийсэн. Цааш явсаар ЗХУ, Болгарын хилийн зааг Брестед ирж энэ домогт цайз зэрэг олон зvйл vзэж сонирхов. Польшийн нутгаар явж байхад алтан тариагаа хурааж байгааг хараад сэтгэл догдолж байж билээ. Долдугаар сарын 27-нд Польшийн нийслэл Варшавт ирсэн. Хөгжмийн сайхан аялгуу сонсогдож олон өнгийн цэцэг барьсан залуучууд угтаж авсан. Хотын дундуур урсах Висла мөрөн дөлгөөхөн урсаж том, жижиг хөлөг онгоц хөвж, галт тэрэг, машин хөлхсөн нvд алдам том хот байлаа. Берлин хот орохоор хөдлөв. Бvгд найрамдах ардчилсан Герман улсын нийслэл Берлин хотын төмөр замын буудал дээр зах хязгаар нь харагдахгvй олон мянган хvн, туг уриа, лоозон, зурагт хуудас барин угтаж энх амгаланг хvссэн уриа цуурайтуулж байлаа. Тэндээс тус тусын автобусанд сууж зочид буудал руу явлаа. Бид Израилаас энхийг хvсэж нууцаар энд ирсэн хорин залуутай хамт байлаа. Тэд Израилийн өдөөн хатгагч, алан хядагчдын тухай ярьж байсан юм. Дэлхийн залуучууд оюутны их наадам 1973 оны долдугаар сарын 28-нд эхлэв. Өглөө долоон цагт боссон. Би маш их баярласандаа ч юм уу, их хотын хөл хөдөлгөөнөөс ч болсон уу нойр муутайхан хонож билээ. Биднийг цай уусны дараа Германд суугаа манай улсын элчин сайдын яамнаас хvн ирж бидэнтэй уулзсан. Арван цагаас дэлхийн тив тивээс ирсэн залуучууд жагсаж Карл Марксын талбайд ирсэн. Манай төлөөлөгчид 68 дугаарт жагслаа. Гудамжны хоёр талаар Германы чөлөөт залуучууд болон олон мянган хөдөлмөрчид зогсон баяр хvргэж байлаа. Бид 5 км гаруй газар уриа цуурайтуулан дуулж явсаар зуун мянган хvний суудалтай стадионд орж ирсэн юм. Манай Монгол улсын тугийг хөдөлмөрийн баатар Ойдовням барьж явлаа. Бvх орны төлөөлөгчид суудлаа эзэлсний дараа их наадмын тугийг Герман, Зөвлөлтийн залуучуудын төлөөлөгчид өргөлөө. Үvний дараа их наадмын бамбарыг найман машин дээр найман хvн барьсаар орж ирлээ. Энэ бамбар Болгарын нийслэл Софи хотоос буюу тvрvvчийх IX их наадам болсон орноос ирж байгаа юм байна. Их наадмын бамбарыг БНАГУ-ын нэрт тамирчин олимпын аварга Волпон Нардинк асаалаа. Их наадмыг дэлхийнзалуучуудын холбооны дарга Рокирт Берчин нээсэн юм. Хөх тэнгэрт олон мянган тагтаа нисч, төв талбайд өнгө өнгийн хувцастай олон мянган залуучууд орж ирж янз бvрийн хөдөлгөөнт тоглолт хийж vзvvлсэн. Их наадмын бэлэг тэмдэг болон орон орны тугийг тэнгэрт хөөргөж пуужин буудаж олон өнгийн цэцэг мэт солонго татаж хөгжилтэй сайхан наадам эхлэж билээ. 1200 гаруй хөгжимчин сvрлэг сайхан аялгуу тоглов.Их наадмын төлөөлөгчид бидэнд 300 мянган хvн vйлчилж, сая 300 мянган зорчигчдод цахилгаан галт тэрэг, 350 автобус, 250 транвай, 1000 гаруй такси vйлчилсэн юм билээ. Долдугаар сарын 29-нд бид Берлин хотын байдалтай танилцсан. Хотын төвд байдаг 365 метр өндөр, зурагтын антенд орж 204 метр өндөрт байрлах хоёрдугаар давхрын өрөөнд саатан соёрхов. Антений (цамхагийн) энэ өрөө тэнхлэгээ бvтэн тойроход баруун ба зvvн Германы нийслэлийг хардаг юм байна. Дараа нь бид төв цэнгэлдэх хvрээлэнд очиж Лаосын ард тvмний тэмцлийг дэмжих цуглаанд оролцсон. Манай төлөөлөгчдөөс МХЗЭ-ийн төв хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга Бадамхатан vг хэлсэн. Үvний дараа Зөвлөлтийн залуучуудын урлагийн концерт vзсэн юм. Мөн өдөр “Залуучууд би ирээдvй” сэдэвт ярилцлагад оролцсон. Энд манайхнаас Рэнцэндорж vг хэлэв. АНУ-аас Анжела Девис vг хэлсэн юм. Тэр хэлэхдээ -Бид Вьетнамын ард тvмний эв нэгдэл, энх тайвны төлөө тэмцлийг дэмжиж байна. Өмнөд Вьетнамын улс төрийн хоригдлуудыг суллахын төлөө тэмцэх хэрэгтэй гэж билээ. Долдугаар сарын 30-нд бид төлөвлөсөн арга хэмжээнvvдэд оролцсон. Наймдугаар сарын нэгэнд бид Дерездэн хот орохоор явлаа. Дерездэн бол 500 мянга гаруй хvн оршин суудаг, тус улсын соёл урлагийн нэгэн төв юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайны vед маш их эвдрэн сvйдэж олон мянган хvн амь насаа алджээ… тэмдэглэлээ цааш vргэлжлvvлээгvй байна.

Нэргүй, сурталчилгаанд ашиглах

МОНГОЛЧУУДАА! “АН” “МАН” –ыг ДУГУЙЛАХ НЬ “ХОРТ БОБ” БУЮУ ФРИЙДЛАНДЫГ ДУГУЙЛАХТАЙ ЯГ ИЖИЛ ЮМ ШҮҮ! ДАХИЖ 4 ЖИЛ ХОРТ БОБЫН ШЭЭС БААСЫГ АРД ТҮМЭНДЭЭ ИДҮҮЛЭХ ГЭЭГҮЙ Л БОЛ ЭНЭ 2 НАМЫН ХҮН-СҮГНҮҮДИЙГ БИТГИЙ ДУГУЙЛААРАЙ!

Монгол хас дэлхийг эзэлсээр

Европын хас

Оросын хас судлалын орь ганц төлөөлөгч, этнологич Роман Богдасаров “Ариун шүтээний хас бэлгэдэл” бүтээлдээ өгүүлснээр бол 1852 оны орчим Францын эрдэмтэн, нэрт хэл шинжээч Эжен Бурнуф “Свастикв" нэрийг эрдэм шинжилгээний орчилд анх оруулснаар уг нэр томъёо хүн төрөлхтний нийтлэг хэрэглээний үг болох эхлэл тавигджээ. Хас бэлгэдлийн гарал үүсэл, нэршил хэлбэршилтийг европ зүгт дараах үндсэн гурван онолоор тайлбарласаар иржээ. Үүнд: Нугалаат загалмай, (Изломанный крест), Зангилаат загалмай, (Крест с вензелем), Хөлт загалмай, (Крест с ногами) зэрэг багтдаг аж. Эндээс хасыг грек, ром, англи, орос, герман хэлээр чухам юу гэж тухайлан нэрийдэж байгаагаас нь улбаалан... хөөн хэлцэх замаар хасын тухай европ нэршлүүдийн уг үндсийг ухварлан ойлгож болох аж. Ром, латинаар хасыг “Crux Gammata", оросоор “гамматический крест” гэдэг. Үүнийг монголоор “гамма-т загалмай” гэе. Хасыг грекээр “tetraskelion" буюу “cross gammadion” гэдгийг орос хэлнээ “четыре гаммированные букви”, “гаммированный крест" гэж хөрвүүлэн буулгасан нь нийтийн түгээмэл хэрэглээ болж чаджээ. Энэ нь ч зөв бөгөөд, дөрвөн том “га..." үсэг, “4 гамма” буюу шилбээр нь нийлүүлж зангидсан дөрвөн "Г-“гэ"-ийн нэгтгэл дүрс бүхий загалмай тэмдэг гэсэн дүрслэл утгатайг шууд хэлээд өгч байна.

Англо-саксоны хараа дээгүүр, зовхи нь өөдөө ард түмэн өөрсдийгөө “бид грек, ромыг дуурайж даган баясах “балчир” улс биш, харин ч тэднээс зүсэн зүйлээр ялгаран баавардах учиртай” хэмээн томрох. Тэдний энэ омголон бардам “байр суурь” хасын тухайд ч хамаатай нь илт байна. Англо-саксончууд дараах тухайлсан нэршил бүхий “хөлт загалмай”-н гэмээр нэгэн цогц онолыг үүсгэн бүтээжээ. Үүнд: Дөрвөн хөлт загапмай, (Fulfot-четвероногий крест), Олон хөлт загалмай; (Fylfot-многоногий крест), Аалзан хөлт загалмай; (Fylfot-крест паука багтана. Гот удмын Германчууд XX зуунд хас бэлгэдлийг “hakenkreuz”-(крючковатый крест) гэсэн нь өнө эртний монгол уламжлалт “гохт загалмай” руу шууд яваад оччихож байна. Энэ бол их сонин давхцал.

Ер нь монголчуудад хас тэмдгийг гогоддог гох дэгээтэй адилтган үзэх хэлбэр зүйн сэтгэлгээ бодитойгоор оршин байж уу хэмээн тухайлан судалж үзэхэд чухамхүү тэгдэг байснаар барахгүй, бүр 13-р зууны үеийн Монголын их эзэнт гүрний үед ч хас тэмдгииг өвөг дээдэс маань “хас гох”, “гохон хас” хэмээх сонгомол хэлцээр дуудаж тогтвортой хэллэг болгон хэрэглэж байжээ. Энэ тухай жишээ, хэл бичгийн ухааны доктор Я.Ганбаатарын 2007 онд бичсэн Юань улсын үеийн монголчуудын хятадаар бичсэн “...шүлгийн сонгомол” номд орсон байдаг. Тэнд "хас гох”-ын ийм нэгэн дүрслэл бий.

“Үдийн өмнөх уулын булаг унжийсан мөсөн мэт
Эртнээс аваад эдүгээ болтол тэр хэвээр бургилсаар
Салхи исгэрэхүй жалгын дор мөнгөн утас сэжилмүй
Саран халихуй хадны дэргэд хас гох живмүй”

Энд усны мандалд туссан хавирган сарны дүрсийг “хас гохон бидэртэн наадах” мэтээр дүрсэлснээс эртний тэр нэгэн. монгол найрагч гох дэгээг хасын нэгэн хувилбар гэж үзсэн нь илт. Харин умард хөршид, оросууд “хас”-ыг "коловорот’' гэлцдэг. “Коловорот” нь “нарны эргэлт”, “нарны хаалга” гэсэн утгатай дүйх үг юм. Гохон хас хэлбэрийн эсрэгцсэн хос хоёр хурц ирмэгэзрээ модыг урж цоолж нүхэлдэг мужааны уламжлалт гар багаж-чагтат эргүүлгэн өрмийг оросууд хар яриандаа “коловорот” гэдэг. “Хос гох” нийлэхээрээ “хас гох” болсон ч байж болно. Хэлний ярианы хөгжил хувьсал, үгсийн үүсэл гарвал утга зүйн үүднээс “хас” гэдэг чинь бас “хос” гэсэн үг мөн гэсэн тайлбар ч байдаг.

Исламын хас

Ислам шашны сургаал номлолыг дэлгэрүүлэгч зонхилох хэл болсон перс, араб, түрэг хэлний толь бичиг тэргүүтнийг шүүрдэн нягталж үзэхэд хас бэлгэдлийн үүсгэлийг христ шашны загалмай тэмдэгтэй холбоотойгоор тайлбарласан нь элбэг тохиож байна. Исламын соёл иргэншилд түгээмэл тархсан хас бэлгэдпийн анхны дэлгэрэл нь зөвхөн гоёл чимэглэл (декор)-ийн зориулалттай байсан тэр шинж чанараараа бусдаас ихэд ялгардаг. Дундад зууны дунд үеэс, чухамхүү Монголын зуун Чингисийн эрин эхэлсэн тэр үеэс мусульманы ертөнцөд хас тэмдгийг ихэд хүндэтгэн дээдэлж, нэг ёсондоо түүнд ариун шүтээн (оккульт, сакраль)-ний агуулгаар “бөхөлзөн” хандах болсон нь ажиглагддаг юм.

Цагаадайн удмын алтан ургийн гүнжтэй гэрлэж Их Монгол Улсыг цогцлоон байгуулсан гүр эмир Төмөр буюу доголон Төмөрийн орд харш гадна ёслолын хаалганаасаа эхлээд дотогш хана тааз, шал дэвсгэр, гүц домбо, монет мөнгө зэрэг бүгд л хас тамганы олон төрлийн хувилбараар чимэглэгдсэн байдаг нь үүнийг хөдөлбөргүй нотлох мэт бөлгөө. Самаркандад доголон Төмөрийн удам угсааг онголсон “Гүр Эмир” бунхны гадар ханын дөрвөн талын чимэг болсон хас тамганы нугалсан үзүүрт “Аллах” бурхны нэрийг араб каллиграфаар угалзлуулан хөх шигтгээт чамин паалан (мозайка)-гаар гоё ганган урласан нь бий. Энэ нь исламын далд бодлогоор зориуд дэлгэрүүлсэн гэж хэлж болох хаст каллиграфын анхдагч дурсгал гэдэг нь эдүгээ нэгэнт эргэлзээгүй болов. Гэтэл, тэдний хөрш зэргэлдээх түрэгүүд мөн зүүн Ромыг хүртэл эрхшээсэн Османы эзэнт гүрэн (Их Улус)-ийг байгуулж хэдийнэ амжсан байлаа. Тухайн “шинэ цаг”-ийн чиг тусгалыг соргог мэдэрсэн Османы султан бас л “аллах"-ын нэрийг алтан хаст каллиграфаар сийлэн урлаж орд харшийнхаа хананд залав. Энэ үйлдэл нь тэрээр бас “дэлхийн хаан"-д санаархаж байгаагаа хоёргүй утгаар илэрхийлсэн дохио зүйн хэллэг бөгөөд цаагуураа дипломат нарийн утгатай байсан юмсанж. Тийм учраас гүр эмир Төмөр үүнийг эрээ цээргүй өдөөн хатгалга гэж үзээд удаан тэвчсэнгүй, нэг л өдөр Их улсын эсрэг их цэргийг хөдөлгөн дайлаар мордлоо.

1402 онд Османы султан Баязитын арми Анкара хотын дэргэд Гүр эмир Төмөрийн цэрэгт бут цохигдов. Гүр эмир Төмөрийн ахин давтан хэлэх дуртай “Эх дэлхий ээх наран хоёр байдгүйн адил энэ дэлхийд эзэн хаан ганцхан байх учиртай” хэмээсэн сүрт тунхаглалыг дуулсаар мэдсээр байж болчимгүй алхам хийсэн Османы султан ч дайсандаа амьдаар олзлогдов. Суут эрдэмтэн, их зураач Леонардо да Винчийн туурвисан “Анкарагийн дэргэдэх тулалдаан” уран таталбарт "Гүр эмир Төмөртэй дэмий баахан арцалдаж Осман гүрнийг мөхөөх үүдийг нээсэн ухвар мөчид Баязит ноёныг баалжээ. Баязитыг буруутгасан санааг тэнд уран сайхны аргаар лавшруулан илэрхийлэхдээ, хэргийн эзнийг “төмөр торонд өчүүхэн болжмор лугаа адил суулган цагдаж яваагаар” харуулсан байдаг. Доголон Төмөрийн удмаас Их Моголыг алдаршуулсан олон гарамгай хүмүүс төрсөн бөгөөд тэдгээрээс исламын бурхантай эн дүйх хэмжээнд нэршин үлдэж чадсан нь ганцхан Акбар байв. Моголистаны уудам дэлгэр нутгийн ислам шашинтнууд өнөө хэр хоорондоо “аллах акбар” хэмээн мэндэлдэг билээ.

Ferdinand D.Lessing-гийн 2003 онд Туркийн нийслэл Анкара хотноо хэвлүүлсэн “Монгол-Түрэг хэлний толь бичиг”-ийн II боть (О-С үсэг)-д хас тэмдгийг түрэг хэлээр “гамали хач”, монгол хэлээр “хас үсүг” гэсэн байна. “Гамали хач” гэдэг нь гамма үсгээр зангидсан загалмай тэмдэг гэсэн утгатай. Харин монголчууд буюу түүний исламжсан тал хэсэг нь мөнөөх тэмдгийг “хас үсэг” гэсээр иржээ.

Эсгий туургатны хас

Урлаг судлалын доктор профессор С.Бадралын угсаатан зүйн түүвэр цуглуулгад буй “108 шидэт үсэг” нэрт эртний гар бичмэл сударт хас тэмдгийг мөнх тэнгэрээс буулгасан “шидэт дүрс”, “шидэт тамга”, “шидэт үсэг”, “саяг үсэг” хэмээн өгүүлснийг үзээд, миний бие хасыг манай нүүдэлчин монгол түмэн хэзээнээс нэгэн төрөл зүйлийн “үсэг”-т тооцож ирсэн уламжлалт сэтгэлгээ оршин байдгийг олж мэдэн олзуурхан баярлаж бүлгээ. Гэвч харамсалтай нь “Монголын зуун” (XIII зуун)-д хамаарах нотлох баримт төдийлэн сайн олдож өгөхгүй зовоож байв. Саяхан би Монголын алтан ургийн сурвалжит язгууртнуудын хятадаар бичсэн “утга уянгын богино шүлгиин цоморлиг лугаа танилцах явцдаа, чухам л дээрх “пробел”-ийг нөхюү хэмээн зориудаар илгээсэн мэт гайхамжигт жишээ олов. Хэл бичгийн ухааны доктор Я.Ганбаатар 2007 онд Улаанбаатарт хэвлүүлсэн “Юань Улсын үеийн монголчуудын хятадаар бичсэн “...шүлгийн сонгомол” номд XIII зууны монголчууд хас тэмдгийг “хас үсэг, “алтан тамга” гэж шүтэн дээдэлж ирснийг илтгэх шад бадгууд нэг бус байна. Тэнд, жишээлбэл,

“Хас үсэгт алтан тамга хундаган чинээ их

Хан, Тангийн эрхэм гүнж ураг барилдсан адил

"Аав ван минь Бижи мэт өнө мөнх насалтугай

“Аруухан баатар хэзээд чамд тулгуур болтугай”... гэжээ.

Мөн, өмнө цухас ишилсэн “Монгол-Түрэг (хэлний) толь бичиг”-т ч хасын зарим тайлалд хамаатал бүхий өгүүлэмж хэд хэд тааралдсан.

Эл бүхнээс үзэхэд хас үсэг, хас ухагдахуун түүнд хамаатах санаа агууламж бүхэн Монголын их хаадын түгээн дэлгэрүүлсэн их өв соёлын өөдөс хэлтэрхий мөнөөс мөн гэдэг нь харагдлаа. Ер нь эсгий туургатан монголчууд хэзээнээсээ хүй орчлонгийн мөн чанарыг, түүнд нь тохирсон саяг-буугаар дамжуулан таньж мэддэг хосгүй чадамжаа хүн төрөлхтөнд нэг бус удаа нотлон харуулсан юм. Энэ чиглэлд харьцангуй шинэ гэмээр жишээ бол Халхын Өндөр гэгээн Занабазар (17-аар зуун)-ын сонгодог бүтээл саяг-буу тэмдэг байна. Түүнийг ч бид мөн "Соёмбо үсэг" үсэг хэмээхүйн зэрэгцээ, ихэд дээдлэн биширч бүр төрийн ордныхоо оройн чимэг болгон гүн хүндэтгэлтэйгээр залаад байна бус уу. Үүнээс үүдэн Хас төрийг ухварлахуйд.

Антисемитизмийн хас

XX зууны Европын бараг бүх улс орны эдийн засаг, нийгэм, улс төр, шашинмөргөлийнтогтолцоондзонхилох нөлөөгөө бүрэн тогтоож чадсан семит угсааныхан бол чухамдаа бидний нөгөө хэлээд байдаг ховройчууд билээ. Жүүдийг зүхэн занах нацист үзлийн бэлгэдлээр Адольф Гитлер чухамхүү хас тэмдгийг сонгосон нь үнэхээр “эрин зууны оньсого”-т тооцогдмоор их сонин содон үзэгдэл юм. Хүннү-Готын цэрэг дайны эвслээс эхлэн түүхэндээ гурван ч удаа Европын их эзэнт гүрнийг байгуулж чадсан арийчууд зөвхөн III рейхийн үедээ л сая Чингисийн хас төрийг “герман хувилбар”-аар нь шинээр цогцлоон байгуулахаар зориг шулуудсан. Үүнийгээ тэд тэр үедээ ихэд чандпан нууцалж байлаа. Аппениний хойгт бэхэлсэн цэрэг стратегийн нүсэр бөгөөд чухаг байгууламжаа А.Гитлер “Чингисийн хориглолт” хэмээн нэрийдсэн нь дээрхэд холбогдох сонирхолтой гэмээр баримт нотолгоо юм. ХБНГУ-ын нэрт монголч эрдэмтэн Райнхолд Ноймон Ходицийн 1985 онд хэвлүүлсэн “Чингис хаан” номд “Фюрерийн хувьд улаан орос лугаа халдаан довтолсныгоо анхнаасаа зөвтгөх нэг жинтэй өвөрмөц аргумент байсан.Тэрнь Адольф Г итлерийн дагаж мөрдсөн “Чингис хааны хас их төрийн (цэргийн дапд) номлол” юм. Энэ санаа тухайн үеийн “Германы долоо хоногийн тойм”-ын 1941 оны 10 сарын 8-ны өдрийн ээлжит дугаарт нийтлэгдэж нийтэд ил болов” гэсэн байна. Германы зүгээс харилцан үл довтлох гэрээгээ зөрчин 1941.6.22-нд Зөвлөлт орост дайлаар орж, дэлхийн их дайны зарлаагүй шатыг эхлүүлсэн. Энд дурдсан он сарыг сайн ажиглах хэрэгтэй. Дээрх огноог онцлон цохож мистицизмийн аяс оруулан тэмдэглэхэд, яг монголчуудын бэлэгшээлт 108 хоног дээр нь фюрерийн зориудын бодпоготойгоор “номлолын тухай мэдээлэл” өгч үүгээрээ чухамдаа, “тухайн цагт III Рейхийн өмнө тулгарсан эрхэм дээд зорилго бол тэр нэгэн сайн цагт Чингэсийн байгуулсан хүчирхэг их хас төрийг европ-азийг дамнуулан дахин шинээр цогцлоон байгуулах явдал мөн” гэдгээ тунхаглан зарласан мэт бөлгөө.

Нацизмын хас

Ялагдсан нацизмын хас тэмдгийг, “ялсан” гэх комминтерны улаан таван хошуутай адилтган, хооронд нь тэнцүүгийн тэмдгээр холбон илэрхийлэх нэг тийм “алгебржуулж” хялбаршуулсан сэтгэхүй посткоммунист нийгэмд бодитой оршин буй нь анзаарагддаг. Энэ нь “будаа" болсон социализм-коммунизмыг бурангуй харгис нацизмын нэгэн адил яллах гэсэн цаагуураа нийгмийн шударга ёсны төлөөх сэдэлтэй учраас бас ч гэж ойлгож болох үзэгдэл юм. Харин, яг «хас тэнцүү таван хошуу» тэнцэтгэлийн тухайд бол, үүнийг буруушааж өчнөөн зүйл ярьж болохоор байдаг. Германы хас тэмдэг “антисемитизмийн хас” гэдгээрээ нэг үндэстний эсрэг чиглэсэн тотал үйлдлийн бэлгэ тэмдэг байж гэж үзье. Ийм өнцгөөс харах ахул, улаан таван хошуу ч аанай л мөн нийт хүн төрөлхтнийг сорчлон бүр аймаглан устгах геноцид санаа зориг бүхий нийгэм төрийн хамгийн харгис тогтолцооны бэлгэдэл болж таардаг. Тэгэхээр, энд зураач таталбарч маягийн хэт хялбаршуулсан тайлбар тэнцэтгэл яавч үнэн мөний талд биш болох нь ойлгомжтой байна. Хаст Г итлер ари үндэстний генийг сайжруулж “дээд төрөлт хүн” (сверх человек) бий болгох чиглэлд шинжлэх ухааны бүхий л дэвшлийг ашигласан, эндээс, ялангуяа анагаах ухаан, геронтологийн салбарт урьд хожид үзэгдээгүй асар их “ашиг” олсон. Дайнд олзлогдогсдыг “туршилтын туулай” болгож хувиргасан түүний гэсгээлт их гэм нүглийг энд ярьж байна. Гэтэл сартаваах Лениний “улаан таван хошуу” бэлгэдлийн дор, 1920-1932 оны орост, Кобогийн удирдпагаар “ухаант хүн ба адгуусан амьтан” хоёрын дундаас хагас хүн, хагас амьтан буюу чухамхүү “босоо ороолон”-г гаргаж авах ёстой жинхэнэ “шулмын” бурангуй сорилт туршилтуудыг олноор хийж байв. Энэ тухай баримтат нэвтрүүлэг ч бий. Бүр Лениндээ тэд сармагчны засаа суулгаад бүтэлгүйтсэн тухай хүртэл үг яриа гарсан гээд бодогтун. Эдгээрийг, яавч их Оросын ард түмний тусын тулд “тэдний гени мутац, үүлдэр угсааг сайжруулах чиг зорилготой байсан” гэж нотлох үндэсгүй юм.

Улаан таван хошуут халхавчийн дор жинхэнэ гай гамшиг нуугдаж байлаа. Хүйтэн дайны харгалдаант үед, хожим тарж бутарсан Зөвлөлт Оросыг АНУ-ын Ерөнхийлөгч Рональд Рейган “Босоо ороолонгийн эзэнт гүрэн” гэж цоллосон. Яг үнэндээ бол Рона “артист” үнэнийг хэлсэн, тэр хэнийг ч гүтгээгүй юм. 1945 оны Нюренбергийн шүүх дээр “Миний баруун талд Иосиф Сталиныг, зүүн талд Уинстон Черчиллийг суулгаад биднийг хамтад нь ялласан нөхцөлд би сая “цуст алуурч”-ийн эгнээнд орсноо хүлээнэ зөвшөөрнө. Өөрөөр бол хэзээ ч үгүй” гэсэн рейхсминистр Герман Вильгелм Герингийн алдарт өчил ч нацизмын мөн чанар "хас"-даа байгаагүйг хэлээд өгнө.

Буруугүй хас

Тийм ээ, нацизмын антисемитизмийн мөн чанар хасдаа байгаагүй. Антисемитизм өөрөө нийгмийн бодит үзэгдэл юм. Эдүгээ ч оршсон хэвээр байна. Хас төрийн төлөө “ажиллаж” байсан төрийн хүчирхэг машинд тухайн үедээ ховройчууд дайрагдсан нь үнэн. Гагцхүү шалтгаан нь, дахиад л, хас биш юм. Энэ дэд гарчгийн дор хойно өгүүлэх санаа үндсэн сэдвээс бяцхан хазайх гажилтын шинжтэйг уншигч танд урьдчилан хэлэх нь зөв болов уу.

1970-аад оны сүүл үе. Орос газар оюутан явсан цагийнхаа дурсамжит нэгэн аялгууг би одоо бүдэг бадаг санаж байна.

Эргэн тойрон ховройчууд, энэ л хорвоо гунигтай

Жой Адамсон еврей, Жорж Помпиду бас еврей

Хаашаа л харнав жүүд жүүд, зүүд зэрэглээ шиг хачин юм аа

Тэнд ч еврей, энд ч еврей... кругом одни еврейи... йй-на-наа...

Иймэрхүү маягийн үглээдүү урт үгтэй рок дууг орос хампаан маань гитардаж ирээд л Высоцкий маягийн баргил хоолойгоор эвлэгхэн нь аргагуй сүрхий чанга дуулж гардагсан. Ер нь ингэхэд еврейг шилбүүрдэх нийгмийн үзэл хаанаас юунаас эхтэйг ерөнхийдөө Монголд хэн ч үл мэднэ. Чухамхүү еврейн эсрэг үзэл дээр л дэлхийн дайны идеологи суурилдаг болохыг би харин саяхнаас олж мэдэв. Еврей комиссаруудын сүлжээг ашиглаж хийсэн Октябрийн хувьсгалаар зөвхөн орос оронд төдийгүй бүх хүн төрөлхтөнд аюул занал нүүрлэжээ. Энэ аюулыг зөн совин, итгэл үнэмшил, далд ухаанаараа шиншиж тандсан “хөгшин чоно” Уинстон Черчилль “Оросын улаан. хувьсгал”-ыг өлгийд нь багалзуурдах тухай ярьж бичиж байв.

Еврейг хөндлөнгөөс хялайн харах үзэл сэтгэлгээ бол аль ч улс нийгэмд тэртээ тэргүй бодитойгоор оршин байдаг зүйл. Гэтэл еврей хүн өөрөө еврейн эсрэг үзэлтэн байх нь хүртэл таарна гээч. Чикагогийн еврей дүүрэгт еврей эхийн алтан хэвлээс унасан, еврей ээжийн энгэрийг самардаж бумбан хоёр мөөмийг нь үмхэж үлгэж өссөн нэг сөөсгөр банди (гэхдээ, онцлог нь, вундеркинд) бүр нялх балчир ахуйдаа антисемит үзэлтэн болсныг уншаад би бүр гайхаж гүйцсэн. Гэвч энэ бол үнэн, яахын аргагүй факт юм.

XX зууны шатрын спортын түүхэнд, статистикаар 13 насандаа анх америкийн аварга болж, 15-тайдаа грандмейстер (гроссмастер) цол хүртэн, улмаар дэлхийн аварга шатарчин болсон супер “тамирчин” ердөө ганцхан байдаг. Тэр нь та бидний энд дурдаж яриад байгаа америкийн уугуул Роберт Жеймс Фишер (1944-2008) юм. Роберт Фишерийн оюуны итгэлцүүрийг мэргэжпийн айкючид “189 пункт-ээр үнэлсэн байдаг. Итгэлцүүрийн градус 70-аас 201-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Доод хязгаараас доош бол тэнэгт, дээд хязгаараас дээш бол супер суутанд тооцогдоно. Айкю итгэлцүүр 150-ийн хавьцаа байвал гоц авьяастан, 170 бол сод ухаантан, 190 бол суутан байдаг аж.

Р.Фишер дөнгөж 12-той нусгай жаал байхдаа аль хэдийнэ антисемит болж амжчихаад “Би ховройчуудыг мэднэ ээ. Тэд бол хог новш. Бүх жүүдийг бүгдийг хуу “арчих” ёстой байтал А.Гитлер тэдэнд хэтэрхий зөөлөн хандсан юм” гэж эрээ цээргүй хэлдэг байв. Тэр тэнгэрт одлоо. Жар хэвийсэн өтөл насандаа ч тэр хүүхэд ахуй цагийн өнөө айхтар антисемит санаа бодлоо огтхон ч гээгээгүй явсан юм. Р.Фишерийн 1999 оны нэгэн ярилцлагад “Америкийн Нэгдсэн Улс хөвчөө таслуулаагүй хэдэн новш (еврей)-ийн гарт орсон. Төрийн нарийн бичгийн дарга, Батлан хамгаалахын сайд энэ тэр гээд бүгд дандаа өмхий ховройчууд байгааг та нар анзаарахгүй байна уу" гэсэн нь бий. Их хүмүүс чанга дуугардаг их тийчэгнэдэг нь үнэн юм сан уу, ямар ч байсан үйлдэл нь их ондоо юм.

2001.9.11. Америкийн хар өдөр. Нью-Йоркийн ихэр хоёр цамхагийг онгоц мөргөн нураав. Апдарт шатарчин,, антисемит үзэлтэн Р.Фишер эрх баригчдыг буруушаан, хэрэг дээрээ террористуудыг зөвтгөсөн мэдэгдэл хийж, дарамт шахалтад өртлөө. Удалгүй тэгээд Исландын иргэн болсон. Олон улсын нэр хүндтэй шатрын сэтгүүл “Chess informant" 2001 онд “XI Роберт”-ийг “XX зууны манлай шатарчин”-аар өргөмжлөв. Их суутны ил ба далд ухаанд их учир байдаг бололтойг хэлэх юун. Буцаад үндсэн сэдэв рүүгээ оръё.

Авралын хас

“Хүн төрөлхтний хүзүүн дээрээс хэзээ мөдгүй буухаар зэхэж байсан улаан оросын муйхар хар илдээс өрсөж, угтаа бол хотол даяарыг аврах гэж германчууд бид эртний түүхэн баатар Чингисийн нэгэн адил хаст их тугийн дор нэгдэн нягтарч, шударга ёсны төлөөх аугаа их дайныг арга буюу эхлүүлсэн өөр зам байгаагүй. Ингэснээрээ бид алдаагүй, үүнийг цаг хугацаа харуулна” гэсэн фюрерийн баруун гар, рейхсмаршал Герман Вилыелм Герингийн алдарт мэдүүлэг Нюренбергийн процессийн хавтаст хэрэгт байдаг аж. Улаан Оросын зөвхөн монголыг (1920) төдийгүй цаашлаад бүр бүх дэлхийг залгих нууц бөгөөд “мангас төлөвлөгөө” (1940)-г илчилсэн энэ өчил мэдэгдэл Нюренбергийн процессийн хамгийн содон мөч нэг ёсны “эргэлтийн цэг" байв. Коммунист түүх үүнийг сурсан мэхээрээ нууж далдалж чадсан ч худал хуурмагийг ивээгч коммунист суртаал нь бүхэлдээ социалист нийгэмтэйгээ хамт ул мөргүй сөнөжээ, өнөөдөр. “Өндөр шатыг байгуулавч сансрын үзүүрт хүрэхгүй, шалдан мэхийг суравчиг эрлэгийг хуурч барахгүй" хэмээсэн Монголын их мэргэн, эрдэнийн сайн ноён хутагт Дулдуйтын Равжаагийн айлдвар нэгэн биеийн хувь заяан дээр ч, нийгэм төрийн хувь зохиол дээр ч ав адилхан үйлчилгээтэй ёстой төгс үнэн үг ажээ.

Дэлхийн дайнд Гитлерийн Герман хэдийгээр Сталины улаан Оросыг ялаагүй ч түүнийг үхтэл нь бүрэн сульдаасан. Ингэснээрээ, хаст тугийн дор байлдсан германчууд бүхнийг залгигч мангасыг алаагүй ч амыг нь дангинатал үдэж чадсан юм. Оросын “ялалт” гээд байгаа тэр ялалт бол ялагдсантай адил ялалт. Ийм ялалтыг түүхэн өвөрмөц хэллэгээр “пиррова победа” гэдэг. Чухамдаа, хас их төрийн “герман хаялга”-аар дэлхий дахин улааны коммунист халдвараас ахинтаа ингэж нэг аврагдсан түүхтэй.

Түгээмэл өргөн утгаараа германчууд ялж бид ч бас ялжээ. 1945 оны “Бид ялав” медалийн утга чанар монголчуудын хувьд гажилтгүй хэвээр үлдэв. Та нар одоо орос германаа харьцуулж нэг хар даа. Тэгвээс бурхан хэнийх нь талд байсан байгаа нь улам бүр тодорхой болно. Үнэхээр авралын хас... ачит хасыг бурхан ивээдэг юм аа. Өнөөдрийн Бундесвер чинь, хаа очиж, хас төрийн хугархай байхгүй юу. Хаана хас байна, тэнд аврал байнам.

Ирээдүйн хас

Миний Монголын хас шүтээн хүн төрөлхтний бахархал гэж хэлэх дуртай хүний нэг ээ би. Монголын хас судлал хөгжихийн хэрээр хас тэмдгийг нөмөрсөн коммунизмын хар сүүдэр арилж, тэр чинээгээр монгол хас цагаадаж, хэрэглээ нь өдрөөс өдөрт өргөжин тэлж байна. Нүднээ ил байгаагаар нь Улаанбаатараараа жишээлэн хэлэхэд, монгол түмний хасаас цэрвэх түр цагийн сэтгэлгээ салхинд туугдсан үүл лугаа хийсэн одов. Тэнгэр нэгэнт цэлмэжээ.Тэнд хамар дээрээ хас хадсан микро давхиж энд ирээд “Хас Төв”-ийн өмнө зогсоно. Номын дэлгүүрт очоорой. Тэнд таныг Дэлхийн утга зохиолын академийн доктор, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Гомбожавын Мэнд-Ооёгийн алтан хаст баринтаг бүхий судар бичиг тосч угтана. Хасын түгээмэл хэрэглээний энэ мэт жишээг тоочивч баршгүй. Хас түгсээр, хаа сайгүй хас үзэгдэх нь айсуй сайн цагийн өнгө төрх юм. “Байн байсаар бүх дэлхийг бүрхэх октябрь, бүр нарыг халхлах хувьсгал” гэж хэлээд Их Нацагдорж хүртэл нэг том алдсан байдаг. Харин хас зүйчид бид хэзээ ч алдахгүй. Мөнхтэнгэрийн бэлгэдэл хас мөнх оршин бүх дэлхийг бүрхэх хувьтай.

Хас зүйч М.Энхпүрэв

Жинхэнэ монгол хүний мөн чанар, Монгол эрчүүдээ, өөрсдийгөө өөрчилье

Сүүлийн 300 жил Монгол сэтгэхүй ихэд алдагдаж гадны сэтгэхүй, соёл, шашин Монголд их орж ирснээр Жинхэнэ Монгол эр хүний зан араншин илтэд доройтов.Үүний улмаас одоо цагт хэн байснаа хэн болоод байгаагаа ч мэдэхгүй байж архинд хөлчүүрч согтохоороо БИ Чингисийн Монгол хэмээн агсамнагч эр хүний хагас залуус олширов!

Хүний эрх, эрх чөлөө, Ардчилал хэмээн шүлсээ үсэргэн эхнэр хүүхэд, ээж аав, анд нөхөд гэр бүлийнхээ аз жаргалыг булаагч согтуу Монгол эрчүүд зодоон, хүүхэн, мөнгө

, архинаас өөр ярих сэдэвгүй болж хүн муулж, хов ярьсан арчаагүй өөдгүй новшнууд болж хувирав.

www.mongolchuudaa.com

.

Архинд донтож ухаан санаагаа доройтуулснаар олон Монгол эр хүний үнэлэмж буурч гэр бүлгүй, ажилгүй, архичин, арчаагүй, амьдралгүй, ёс суртахуунгүй, ухамсаргүй болж байна.

Үнэхээр л өвсөнд ороовч үхэр тоож идэхгүй, өөхөнд ороовч нохой тоож шиншихгүй боллоо.

Нүүдлийн соёл иргэншил болон Монгол үндэстний уламжлалт сэтгэхүйн онцлог, ардын сургааль, зүйр цэцэн үгс, сахилга бат, уламжлалт соёлтой өтгөс буурлууд, эцэг эхчүүд нь жинхэнэ эх орон, гэр бүлдээ эзэн болсон эрчүүдийг бэлдэж байжээ.

Тэгвэл одоо Жинхэнэ Монгол эр хүний тухай номын хуудаснаас хайж, түүхийн гүнээс түүж цуглуулах хэрэгтэй болов. Монголчуудын бахархал болсон олон бөхчүүд ч хүртэл сүг болсон байнам.

Энэхүү нийтлэлийг Монгол эрчүүд минь уншиж үзээд өөрийгөө засаж, үр хүүхдээ үлгэрлэн хүмүүжүүлээсэй хэмээн хүснэм.
Эмэгтэйчүүд маань ч гэсэн эрчүүддээ Эр ХҮН болох нөхцлийг олгож ойлгож, итгэж дэмжээсэй хэмээн хүснэм!
Үр хүүхдэдээ үлгэрлэн сургаасай хэмээн хүснэм! Ядаж жаахан ч болов санаа аваасай хэмээн хүснэм!
Бид гал шиг халуун сэтгэлтэй, ус шиг тунгалаг бодолтой хүний дээд хөх толбот Монголчууд шүү дээ!

Ингээд жинхэнэ Монгол эр хүний шинжийг өгүүлсү!

Монгол эр хүн зорилготой амьдарч, бие дааж шийдвэр гаргаж нэртэй төртэй амьдарч чаддаг. Энэ нь нүүдлийн соёл иргэншлийн үр дүнд Монгол эр хүнийг бие хүн болгож төлөвшүүлсэн суурь гайхамшигт Шинж чанар юм.
Шийдвэр гаргасан хойноо түүнээс гарч болох ямарваа эрсдлийг дааж хариуцаж чадах сэтгэлийн тэнхээтэй байдаг. Энэ нь ухаан, амьдралын туршлага, сүүхээ, ажилч хөдөлмөрч зан, эрүүл мэндтэй холбоотой.

Жинхэнэ Монгол эр хүн бол үр хүүхдэдээ үлгэр дууриалал болж хүүхдийнхээ эрүүл мэнд, хүмүүжил боловсролд анхаарч гэр бүлдээ хайр халамж тавьж, амьжиргаанд хэрэгтэй зүйлсийг мэдэрч гүйцээж байх чадалтай байх нь нэр төрийн асуудал хэмээн үздэг.
Сайн явах санааных, Санаж явбал бүтнэ гэдэг.

Элдэв сул үггүй, хэлье гэснээ бодолтой, шулуунхан, шударга, товчхон хэлчихдэг, алсын хараатай, зориг тэнхээтэй, алив зүйлийг бусадтай ярилцахдаа дөвийлгөн хөөргөх, хэт тойруулж ярих, давслах, өөрийгөө хэт магтах, хов жив хөөцөлдөх, сүржигнэх, үглэх, хэрүүл хийх, бусдын хор шар малтах зэргийг цээрлэн хичээдэг чанар бол жинхэнэ Монгол эр хүний давуу тал юм.

Үр хүүхэд, гэр бүлийнхээ гишүүд болон бусдын жижиг алдаа дутагдлыг үл тоох уужуу тайван амгалан эрчүүд зөвхөн Монголд л байсан байна. Нойронд сэргэг байж ирээдүйн амьдралаа төлөвлөж чаддаг, цэвэр цэмцгэр, эрүүл мэнддээ анхааралтай, бусдад халамжтай нөмөр нөөлөгтэй, өөрийн зовлон уйтгар гунигаа бусдаас нууж аль болох бие даан хүндрэлээс гарах гарцыг олж шийдвэрлэх нь жинхэнэ Монгол эр хүний шилдэг шинж чанар юм.

Бусдын хов үг, зусар муу ятгалганд орохгүй, өөрийн үзэл санаа амьдралын чиг шугамдаа үнэнч байх нь жинхэнэ Монгол эр хүний сэтгэлзүйн дархлаа, эр хүний ноён нуруутай холбоотой.

Ах захтай, өтгөс буурлыг хүндэлж үгийг нь сонсож, түүх соёл, удам угсаагаа мэдэрч цаг үетэйгээ шударгаар зохицож амьдарах чадвар бол Монгол эр хүний шинж өвөрмөц чанар билээ.

Монгол эр хүн уул мэт сууж, тал мэт хэвтэж, салхи мэт явж, зөв хувцаслаж, нуруу цэх, хараа дээгүүр байж шударга ёс, зорилгынхоо төлөө уйгагүй зүтгэж хүрдэг нь зориг зүрх, хүч чадал, эрүүл бие өвөрмөц сэтгэлгээтэй шууд холбоотой.

Эр хүн алдаж эрэг нурдаг гэдэг. Жинхэнэ Монгол эр хүн алдаа хийснээ мэдэрч ойлгосноос эхлэн засан залруулж, уучлалт гуйж, түүндээ таарсан шийтгэл хариуцлагыг үүрээд гарч чадах чадвартай байдгаараа онцгой.

Жинхэнэ Монгол эр хүн нь хүний итгэл дааж, хүнийг сэтгэл санаагаар болон эдээр дэмжиж, тусалсан шиг тусладаг. Бусдаас тусламж авч хариу тус хүргэж чаддаг. Хүний үг сонсож чаддаг, хүлээцтэй даруу шинж нь эх түүхийн хуудасанд эгэл баатруудтайгаа мөнхөрч байна.
Аяганы хариу өдөртөө, Агтны хариу жилдээ...

Жинхэнэ Монгол эр хүн бол хүн ялгаж харьцдаггүй, өөртөө итгэлтэй сэтгэл хангалуун байж чаддаг түүнийхээ төлөө тэмцэж зүтгэж чаддаг. Анд нөхдөө зөв таньж нөхөрлөсөн шиг нөхөрлөж чаддаг.
Анд нөхдөөрөө хүрээлүүлж бусдын хүндлэлийг олдог. Бусдыг өөлж гоочлохыг үзэн ядаж аль болох дэмжиж хамтарч их үйлийг нугалдаг.
Дэм дэмэндээ дээс эрчиндээ...

Монгол эрчүүд хүнтэй танилцахдаа бүтэн нэрээ хэлж хүнийг бүтэн нэрээр нь дууддаг уламжлал бий. Нэр хугарахаар яс хугар хэмээн нэрээн хичээдэг.Өөрийгөө дорд үзэх, өөртөө үл итгэх үзэлгүй байж бусдаас ирсэн доромжлол, өдөөн хатгалаганд таарсан хариуг барьж чаддаг.

Хуурч мэхлэх, зусардаж зальдах, шалиглан завхайрах, байнгад архидан согтуурах, гүтгэн доромжлох, ихэрхэж баярхах, эрх мэдлээр далайлгах, эмэгтэй хүнд хүчийг үзүүлэх, айж урвах, хулгай дээрэм хийх, хүн муулах зэрэг нь адгийн эрийн шинж хэмээн Монгол эрчүүд цээрлэж байжээ.
Ноён урваач нохой шарваач. Эрийн муу эмд...

Эрх чөлөө, ардчилал, хүний эрх, хүний онцлог шинж гэсэн сайхан үгнүүдээр халхавч хийж өөрсдийгөө өмөөрч дутагдалтайгаа эвлэрч байхаар одооноос зоригтой шударга байж өөрсдийгөө өөрчлөе Эрчүүдээ!
Одоо... эсвэл хэзээ ч Үгүй!!!

Эрүүл, Зоригтой, Тэвчээртэй, Чадалтай, Оюунлаг, Хүнлэг, эх оронч байхыг хичээж
Эзэн Чингис хаан, тулгар төр тусгаар тогтнол Монгол улс, Монгол үндэстнээрээ омогшиж амьдарцгаая Эрчүүдээ!

Монгол бүсгүйн хайрыг татсан хайрлахгүй байхын аргагүй, гэр бүл эх орон, улс үндэстэндээ хүндтэй Жинхэнэ Монгол эр хүн байх нь зөвхөн таниас л хамаарна!
Амжилт хүсье! Мөнх тэнгэр ивээх болтуухай!
S.Bataa 2011

Бананана Монгол Улс

Юу ч мэдэхгүй байна гэдэг бол Гутамшиг биш, харин юу ч сурахыг хусэхгүй байна гэдэг бол жинхэн Гутамшиг…

Платон (МЭӨ 428/427)

“Banana republic” буюу “бананан улс” гэж төрийн удирдлага нь авилгалд живэн гадны эрхшээлд орсон, үүний улмаас  тухайн улс тогтвортой үйл ажиллага явуулан эзэнгүй болж , бодлого нь алдагдаж, дур зоргороо аашлах нь  нэмэгдэн, доройтон муудсан  улс орныг хэлдэг. Төв америкийн Гондурас, Никарагуа, Панам улсуудад олон арван жилийн турш улс төр, эдийн засаг, нийт ард түмний аж амьдралыг гадил экспортлогч  болох UFC (Chiquita) ,  SFC (Dole)  корпорацууд  шийддэг байсанаас энэ нэр томъёог анх хэрэглэсэн байдаг. Америкийн эдгээр компаниуд  тус  улсуудад  засгийн газраас нь илүү  хүчтэй  нөлөөтэй болж, хөрөнгийн хэмжээгээрээ нийт хүн амынх нь хөрөнгийг нийлүүлснээс ч  хавьгүй их болжээ.  Эрх мэдэл, хөрөнгө мөнгөөрөө тухайн орны асуудалд  шийдвэр гаргах хүртэл хэмжээнд хүрсэн байв.



Цаашилбал зөвхөн тус улсын бус, тухайн бүс нутгийн улс төрд хүч түрэн орж нөлөө үзүүлсэнээр тэд  хэд хэдэн цэрэг дайны үйл ажиллагаг явуулахад хүргэж байв. Тухайлбал энд 1954 онд америкийн цэргийн Гватемал руу хийсэн довтолгоог дурьдаж болох  юм. Мөн олон тооны  төрийн эргэлтүүд  хийгдэхэд  тэд шууд  оролцсон  билээ.  Өнөөдөр  энэ орнууд бух салбар нь  доройтолд орсон, бусдын далд удирдлаган доор одоо болтол байдаг “Зомби” улс хэвээр байгаа билээ.



Бананан улсын шинж тэмдэгүүд  гэвэл  нийт бүтээгдхүүн, баялагийн хуваарьлалт нь тэгш бус, хөгжөөгүй  дэд бүтэц, хоцрогдсон боловсрол  болон эрүүл мэндийн салбартай , гадны хөрөнгө оруулалтаас  маш их хамааралтай болж, эдийн засгаа чадан ядан зээлэр  торгоож байдаг.  Өндөр инфляци, төсвийн алдагдал ноёрхож тухайн үндэстний мөнгөн тэмдэгт  үнэгүйдсэн. Дээр нь сөнөсөн эдийн засаг, худалдагдсан эрх баригчид , гадны асар их өр, авилгал цэцэглэсэн,  цалингийн  дундаж хэмжээ бага, дотроо эв нэгдэлгүй, хүн амынх нь дийлэнх хэсэг ядуугийн туйлд хүрсэн.

Энэ шинж тэмдгүүдийг нь  уншихаар Танд өөрийн эрхгүй өнөөгийн  Монгол улс нүдэнд харагдах болов уу. Өнөөдөр монголчууд бид латин америкийн эдгээр улс орнуудын араас орж, чигэрээ тэдний муу түүхийг давтах замдаа оржээ. Нэгэн тодхон жишээг дурьдвал, сүүлийн хоногуудад монголчууд “ авилгалийн эцгийн“  тавьсан ямар ч хэрэггүй жүжгийг үзэн,  идэвхтэй оролцож  2 тал болон буруу зөрүүг  шүүж байсаар бидний ирэдүйд онцгой ач холбогдол бүхий асуудлыг анхааралгүй,  ойлгоолгүй өнгөрсөн.  Энэ бол Овоо толгойн  нөөцийн эрх  хятадийн Chalco  компанид шилжих явдал юм. Экс-ийн асуудалд ард олны анхаарлыг зориудаар залан хандуулав уу,  эсвэл  тохиолдол уу? Эсвэл  бүх тохиолдлын ард эрх баригчдын хорт муу логик яваад байгаа юм биш биз дээ гэсэн бодол төрж байна… Ямар ч байсан асуудал ноцтой хэмжээнд хүрсэнийг энэхүү лицэнзийн эзэн солигдсон явдал баталлаа.

Аргентин , Болив зэрэг улсууд удаан хугацаанд тууштай тэмцэн байж, хувийн мэдэлд алдаад байсан эрчим хүчнийхээ салбарыг буцаан төрийн буюу ард түмний мэдэлд арайхийж оруулж байхад Монгол улс эрчим хүчнийхээ монополи эрхийг хувийн ч бус, бүр гадны улсын, төрийн компанид  шилжихэд мэдээгүй юм шиг өнгөрөөж байгааг  юу гэж нэрлэх вэ?!  Бүр Chalco компани  мэдэгдэлдээ “Бид  Монгол улсад мэдэгдэх шардлагагүй  …“  гэсэн нь бид нар  монголчуудын  эрх мэдэлтэнгүүдтэй  ярилцан тохирсон гэсэн үг  бизээ.

Хэрэв  бид ирээдүйд улсынхаа нүүрсний экспорт, олборлолт,  тээвэрлэлт, борлуулалтын 20 хувийг  хянаж буй хятадын энэхүү төрийн компанитай ямар нэгэн хэмжээнд зөрчилдөн асуудалд орон тэдний хүслээр  шийдэгдэхгүй тохиолдолд:

Урд хөрш дарамт үзүүлэн хамгийн наад зах нь хилээ хааж,  эдийн засгийн эмбарго  хийх, цаашлаад  асуудал улам хурцдан, төрийн өмчөө хамгаалах нэрийн доор, мөн Монгол улсын бүх нутаг дэвсгэрээр тарсан 56 000 Хятадын харъяат болон өдөр тутам 300-500-аар өсөн нэмэгдэж буй Монгол дахь өөрийн иргэдийнхээ “эрх ашгийг  хамгаална” гэсэн үндэслэлээр  Хятад улс цэргээ оруулад ирээхийг үгүйсгэх аргагүй  байдалтай боллоо.

Бидэнд үүнийг өөрчлөн засах ганцхан арга байгаа нь 2012 онд Сонгуулийн хувьсгал хийх юм. Нийт сонгогчид , ялангуяа хөдөө орон нутагт амьдардаг нутаг нэгтнүүддээ хандаж хэлэхэд, өнөөдөр төрд шургалсан “дайсны цэргүүдийг” ТА БҮХЭН сонгоод байна. Иймд энэ алдаагаа давталгүй, энэ улсынхаа ирэдүй зөвхөн Танаас, надаас шалтгаалахыг гүн ухамсарлан, мөнгө, худал амлалтанд  дахин хуурагдалгүй, юмны жинхэнэ учрыг  ойлгохуйц мэдээлэлтэй байж, буруу ухуулгад авталгүй , тархиа угаалгалгүй,  жинхэнэ ЗӨВ МОНГОЛ хүмүүст шинэ төрд  гарч ирэх боломжийг олгон, сонголтоо зөв хийхийг та нараасаа хичээнгүйлэн  хүсэж байна.

Энэ үндэстнийг  “Бананан улс” болгосон, төрд  орсон монголын бирдүүдийг  дахиж улсыг удирдах боломж олгохгүй байхыг Монгол  хүсэл  шардаж  байна.

Даруй шинэ төр, Үндсэн хуулиа  өөрчлөн, урдийн хийгдсэн бидний мэдэх бүх олон улсын “БООЛЫН ГЭРЭЭ”-нүүдийг  хүчингүй болгосны дүнд л Монгол  Үндэстэн сэргэнэ босно.

Ч.Өрлөг

 

Хубилайн эзэнт гүрний үеийн Монгол хатан, нярайн муми олдлоо /фото/

Өнөөдөр МУИС-аас Хубилайн эзэнт гүрний үеийн Монгол хатан, нярайн муми олдсон тухай сэтгүүлчдэд мэдээлэл хийлээ.

2012 оны 4 сарын 5-нд Баянхонгор аймгийн Баян-Өндөр сумын Засаг дарга Б.Идэрмөнх : "Манай сумын 4-р багийн нутагт Дунд нурууны Шүүтийн өвөлжөөний хадны агуйд эртний хүний оршуулга давсан дотор муми маягаар хадгалагдаж байна. Сүүлийн үед ашиг хонжоо хайсан хүмүүсийн хөлд энэ дурсгал сүйдэх аюултай болж байна. Иймд дээрх оршуулгыг нэн яаралтай шинжлэн судалж өгнө үү" гэсэн хүсэлтээ өөрийн биеэр албан бичгээр МУИС-ийн Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Сургуульд хүргэж өгчээ.

 Энэхүү мэдээллийн мөрөөр МУИС-ийн НШУС-иас археологич, доктор У.Эрдэнэбат ахлагчтай судалгааны багийг 2012 оны 4 сарын 11-18-ны хооронд тухайн газарт томилон илгээж Монголын төдийгүй дэлхийн археологийн судалгааны түүхэнд ховорт тооцогдох олдворуудыг малтан шинжилж авран хамгаалж чадсан байна.

МУИС-ийн томилолтоор Баянхонгор аймгийн Баян-Өндөр сумын нутагт ажилласан археологичид Дунд нурууны Шүүтийн агуйгаас гадна Бургаст. Гозгор толгой хэмээх газар Монголын дундад зууны үеийн түүхэнд холбогдох хадны оршуулгын нийт 3 дурсгалыг малтан шинжилсэн юм. Судлаачдыг очиход нутгийн иргэд эртний булшийг тонож сүйтгэсэн байжээ. Шүүтийн агуйд давсан дотор оршуулсан байсан гэх эртний хатмал шарилыг ухвар мөчид хүмүүс нэгэнт устгасан бөгөөд оршуулганд хэрэглэсэн гэрийн хана, модон эмээлийг эвдэж хаясан байв. Энэ булшнаас үлдсэн хүний яс болон дээл хувцасны үлдэгдлийг МУИС-ийн НШУС-д авчран судалж буй аж.

Бургаст хэмээх газраас олдсон хадны оршуулгаас X11I-X1V зууны үеийн 60 гаруй настай эрэгтэй хүний шарил ба хүүрт өмсгөсөн дээл хувцас, бүсний арал, нумын модны үлдэгдэл олдсон байна.

Харин Гозгор толгой хэмээх газар Юань гүрний үеийн монгол хатныг дөнгөж төрсөн, нэхий өлгийд боосон нярай хүүхэдтэй нь хамт оршуулсан байжээ. Хэдийгээр уг булшийг нутгийн малчид ухаж төнхөн, зарим эд зүйлсийг эвдэж устгасан боловч үлдэж хоцорсон эд өлгийн дурсгалын дотор Монголын Эзэнт Гүрний түүхэнд холбогдох, манай оронд байтугай дэлхийд анх удаа биет байдлаар олдож байгаа ховор нандин олдворууд цөөнгүй байжээ.

Тухайлбал, эндээс XIII-XIV зууны үеийн монгол эхнэр хүний өмсөж байсан богтаг малгайн үлдэгдэл, брахми "ом" үсэгтэй болон элдэв-очир урласан бүтэн зэс хөөмөл чимэглэл, малгайн шанаавчин дээр сувдаар хэлхэж хийсэн сүйхэн чимэг, ювуу, тана эрдэнийн унжлагатай зэс ээмэг, бүтэн цас толь, шүдийг нь хугалсан модон сам олджээ.

Шарилын дор тэмээний ноос зулж зээг тавьж оёсон гоёмсог хээ угалзтай эсгий ширдэг дэвссэн байв. Ширдэгний хээ угалз, хийж урласан загвар хийц зэрэг нь Төв Азийн эртний нүүдэлчид ба Хүннүгийн эсгий ширмэлийн урлагийн технологи дундад зууны монголчуудад цаашид уламжлагдан хөгжсөн болохыг нотолж буй бөгөөд Чингис хааны байгуулсан Монголын Эзэнт Гүрний хуучин нутаг дэвсгэрээс анх удаа биетээр олдож байгаа эрдэм шинжилгээний ховор үнэт олдвор юм.

Гозгор толгойн булшны он цагийг тогтооход туслах чухал хэрэглэгдэхүүн бол хус модоор бэхэлгээ хийж үйсээр ороож алтан хээтэй улаан торгоор бүрсэн богтаг малгай юм. Энэ булшнаас хатан хүний малгайн оройд өд тогтоох зориулалттай, хус модоор сийлбэрлэж хар бэхээр зураг зурж чимэглэсэн модон суурь олдсон байна. Мөн богтаг малгайг хийхдээ үйсэн дээр монгол бичгээр бичсэн ул мөр мэдэгдсэн байна. XIII зууны үед Монголд ирсэн гадаадын элчин жуулчдын тэмдэглэснэар баян чинээлэг, язгууртан эхнэрүүд малгайгаа улаан өнгийн торгоор бүрэх бөгөөд богтаг малгайн өндөр, гоёл чимэглэлийн байдал нь эзнийхээ нас намба, зэрэг зиндааг илтгэдэг байв.

Түүнээс гадна Гозгор толгойн хадны оршуулгаас улаан чий будагтай бүтэн модон аяга олдсон нь ёроолдоо хар бэхээр бичсэн дөрвөлжин үсгийн бичээстэй юм. Энэ нь уг аяганы эзний овгийн үсэг бололтой байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар "хиян" гэж уншигдаж буй. Хэрэв энэ нь буруу биш бол Гозгор толгойн хадны хонгилд оршуулсан залуу хатан нь Чингис хааны Алтан ургийн Хияд Боржигин овгийн хүн болж таарна.

Нэхий өлгийд өлгийдсөн Юань улсын үеийн дөнгөж төрсөн монгол хүүхдийн шарил бараг 800 жилийн туршид тэр чигээрээ хадгалагдан үлджээ. Аз болоход булшийг хөндөж тоносон хүмүүс хүүхдийн ясыг тарааж цацаж хаяагүй байсан байна. Энэ олдвор бол ерөөс дэлхийд цөөхөн тохиолдох эртний хүн судлалын ховор хэрэглэгдэхүүн бөгөөд монгол хүний гарал удмын түүхийг генетикийн түвшинд судлах боломжийг олгож байна.

Гозгор толгойн хадны оршуулгаас хүний яснаас гадна хонины хонттой шаант, дунд чөмөг, дал, богтосны яс олдсон нь талийгаачид хойлгын идээ болгон гуя, хаа дагалдуулдаг эртний Монголын оршуулгын зан үйлийн гэрч юм.

Хулгайч нар хатны булшийг тонохдоо дээлийг тасдан хадны хонгилын урд буланд бөөгнүүлэн хаясан байв. Цэцгэн хээтэй, улаан өнгөтэй торгоор хийсэн, зөв энгэртэй, бүсэлхийгээрээ олон хуниастай урт хормойтой, урин цагийн дээлийн үлдэгдэл олдсон. Хормойн хуниасны дотор талд савхиар хатуулга хийж оёсон бөгөөд дээлийг бүдүүн нэхээстэй өрмөгөөр доторлож байсан ажээ. Дээлийн цээжинд ханцуйг залгаж оёхдоо цЗцгэн хээтэй хөх торгоор 4 см өргөн эмжиж оруулга хийжээ. Зах болон энгэрийн хэсэг үрэгдэн алга болсон боловч ар шилний хэсэгт мөн өмнө дурдсаны ижил хөх өнгөөр эмжиж шар торгон утсаар даруулж оёжээ. Торго угтаа улаан өнгөтэй байсан боловч олон зууны туршид өнгөө алдан гандаж шарласан байна. Дээлийн торгон дээрх дөрвөн дэлбээтэй цэцгэн хээг алтлаг өнгийн гялалзсан саатай утсаар нэхсэн нь зарим газар мэдэгдэж байна.



Баянхонгор аймгийн нутгаас шинээр илрүүлэн олсон олдворууд нь Монголын эртний түүхийг судлан боловсруулахад чухал түлхүүр болох төдийгүй нийт Евразийн нүүдэлчдийн археологийн судалгааны түүхэнд нээлт болж  буй гэнэ.
хүрнэ.

Уг дурсгал нь дундад эртний нүүдэлчдийн үхэгсдээ оршуулж байсан өвөрмөц зан үйл болох хадны болон агуйн оршуулгын соёлд багтах нь гарцаагүй бөгөөд урьд өмнө нь ийм давсанд оршуулсан хадны оршуулга Монгол ба Төв Азиас огт илэрч судлагдаж байгаагүй аж.

Ж.Галмандах

Боловсролыг кэмбрижчилэх нь ухралт мөн, харин урвалт уу?

2011 оны 5 дугаар сарын 3-ны өдрийн “Өдрийн сонин”, мөн сарын 4-ны өдрийн “Үндэсний шуудан”, "Нээлттэй сургууль", "Хөх толбо" зэрэг өдөр тутмын сонингуудад нийтлэгдэж, мөн gavalgaa.mn зэрэг цахим сайтад тавигдаж олны хүртээл болж, нийтээр хэлэлцэгдэж буй эл нийтлэлийг Танд хүргэж байна. Сонирхож саналаа нэмэрлэбэл нэн баярлах болно.

Боловсрол гэдэг үндэсний эрх ашиг, эх хэл, соёл, үндэсний сонирхол,тэмүүллийн илэрхийлэл, бас тусгаар тогтнолын баталгааг хангах нийтийн алба билээ. Энэхүү нийтийн албыг тогтвортой хөгжүүлэхийн тулд хөдөлмөрлөж буй иргэн бүр таван төгрөгийнхээ нэгээр түүнийг санжүүжүүлж, хөрөнгө оруулалт хийж байдаг. Нийлж, нийтээрээ санхүүжүүлж, хөрөнгө оруулалт хийсний хүчээр ерөнхий боловсролын тогтолцоо бэхжин, иргэн, айл өрх бүр боловсрол, соёлын үйлчилгээг хүртэж, хүн чадваржиж, улс хөгжин, үндэстэн оршсоор ирэв. Боловсрол хэдийгээр соён гэгээрүүлэх үүрэг, хүч чадалтай ч бас үндэстнийг үгүй болгох “чөтгөр”-ийн мэт хорлолтой аж. Энэхүү хорлолийг “тархи угаах буюу сэтгэлгээний колоничлол”, “хэлний колоничлол”, “соёлын колоничлол”, “даяарчилах”, “зомбийдох”, “изм-дэх”, “манжчилах”, “оросчилох” “европчилох” зэрэг чихэнд нэг л сонсголонтой биш үг хэллэгээр илэрхийлсэн ном судар олон бий. Мөн өвөг дээдэс нь хойч үедээ энэ хорлолоос эх хэл, соёлоо өмөөрч, үндэстэн, тусгаар тогтнолоо хамгаалан тэмцэхийн эрхэм, хатуу, хэцүүг сануулж ирснийг нотлон харуулах түүхэн сурвалж бас цөөнгүй.
Монгол Улсын боловсролыг кэмбрижчилэх /Кэмбрижийнх шиг болгох/, ерөнхий боловсролын үндэсний стандарт, хөтөлбөрийг Кэмбрижийн стандарт, хөтөлбөрт нийцүүлэх, Кэмбрижийн стандарт, хөтөлбөрийг хангахын тулд суралцах, Кэмбрижийн стандартын дагуу шалгуулах, Кэмбрижийн их сургуульд элссэн суралцах, монгол багш Кэмбрижийн стандарт, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхээр ажиллах, давтан бэлтгэх, оюутныг Кэмбрижийн стандарт, хөтөлбөрийн дагуу сургах, сургууль, соёлын орчинг Кэмбрижийнх шиг болгох, сургалтыг хоёр хэлээр явуулах гэсэн утга агуулга бүхий ярилцлагыг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд олон телевизэд өгч буйг олонтой харлаа. Мөн мэргэжил нэгт нөхдөөс энэ талаар нилээд сонслоо. Тухайлбал, “Кэмбриж” хэмээх нэгэн байгууллагын төлөөлөгчидтэй хамтран ажиллах тухай меморандумд гарын үсэг зурсан ёслолын арга хэмжээний дараа Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд, ноён Ё. Отгонбаярын зарим телевизэд өгсөн ярилцлага, Монголын Улсын Ерөнхий сайд, ноён С.Батболдын энэхүү меморандумын ач холбогдлыг Засгийн Газрын тэргүүний хувьд өндрөөр үнэлж байгааг илэрхийлсэн ярилцлага, Монголын Багш нарын баярыг 2011 онд тэмдэглэх ёслолын арга хэмжээний үеэр 10 мянган багш нарын өмнө “Кэмбрижийн стандарт, хөтөлбөрийг Монголд нутагшуулах” гэсэн хэллэгийг олонтоо хэрэглэсэн тэдний үг, “Цэвэр самбар” сэтгүүлийн нэгэн дугаарт хэвлэсэн “Дэлхийн жишигт хүрсэн боловсролыг Монголд авчирна” гэсэн гарчигтай мэдээлэл зэргийг баримт болгож энд онцлон дурдаж байна.
“Монголын Улсын боловсролыг кэмбрижчилэх” бодлого, арга хэмжээ нь боловсролыг хөгжүүлэх үү, аль эсвэл чөдөрлөх үү? Энэ асуулт та бидний нийтлэг эрх ашиг, сонирхлыг хөндөж байна. Чухамхүү энэ онцлогоороо эл асуулт үндэсний оюуны чансааг шалгах, шавхах оюуны тулаан-мэтгэлцээний нэгэн сэдэв болж чадна. Энэ мэтгэлцээнд бид Боловсролыг кэмбрижчилэх нь ухралт мөн” гэдгийг үндэслэж чадах, энэ нь “тусгаар тогтносон, ардчилсан төрт улсын нийтийн боловсролын тулгуур зарчим, үзэл санаанаас ухарсан урвалт уу?” гэж эргэлзэж чадах талын нэгэн төлөөлөл болж байна.
Боловсролыг кэмбрижчилэх нь давшилт бус ухралт мөн
Боловсрол гэж хүн бүр ярих эрхтэй, хэрэгтэй ч, харин яг юуны тухай ярьж байгааг нь нэг мөр тодорхойлон хэлэх гэвэл нэн амаргүй ажээ. Тиймээс боловсролын тухай олон тодорхойлолт, хандлага зэрэгцэн оршсоор.Тэдгээрээс ном судрын хуудаснаа дараах гурван тодорхойлолт, хандлага тараалдах нь нэн түгээмэл. Хялбаршуулан хэлбэл, боловсрол гэдэг нь хойч үедээ өвлүүлэх туршлага, түүнийг өвлүүлэх үйл явц юм. Боловсролыг ингэж үзэхийг консерватив хандлага гэнэ. Мөн боловсрол бол хойч үеээ өөрчлөлтөд бэлтгэх үйл явц хэмээн үздэг. Үүнийг харин либераль хандлага гэнэ. Үүний сацуу боловсролыг ирээдүйн өгөөжийн төлөөх өнөөдрийн хөрөнгө оруулалт хэмээн эдийн засгийн үүднээс харах явдал ч бас бий. Боловсролын эдгээр түгээмэл тодорхойлолтуудыг задлан шинжилснээр, үндэстний боловсрол гэдэг, мөн чанараараа, хойч үедээ өвлүүлэх соёлын тодорхой хэсэг, түүнийг өвлүүлэх үйл явц хэмээн тодорхойлж болно. Иймд үндэсний боловсрол бол үндэсний соёл юм.
Аливаа үндэстний соёлыг сайн, муу хэмээн харьцуулан үзэж болдоггүйн нэгэн адил боловсролыг бас тэгэж харьцуулж үл болно. Иймээс олон улсын боловсрол, боловсролын чанарын олон улсын харьцуулалт, боловсролын олон улсын стандарт, суралцагчдын сурлагын амжилтын олон улсын харьцуулсан судалгаа, Монголын Америк сургууль, олон улсын боловсролын европын стандарт, олон улсын боловсролын Кэмбрижийн стандарт, хөтөлбөр зэрэг үг, хэллэг бодит утга тээхгүй тул үндэсний түвшинд учир зүйн үндэслэлтэйгээр хэрэглэгдэх боломжгүй. Харин үндэсний соёл, боловсролын үнэ цэнийг үл ойшоон, “олон улсын” гэсэн тодотголтой, хуурамч утгатай үг хэллэгийг хүчээр хэрэгжүүлж ирсэн тохиолдол түүхэнд бас цөөнгүй. Үүний дүн нь нэг үндэстний соёлыг нөгөө үндэстнийхээс муу, муухайгаар харагдуулж, эцэст нь орхигдуулдаг. Ингэж үндэсний соёлыг аажимд нь үнэ цэнэгүй болгон орхигдуулах, үгүй болгох үйл явцыг соёлын колоничлол, хэлний колоничлол, сэтгэлгээний колоничлол хэмээн ярьдаг.
Монгол Улсын соёлын нэгэн хэсэг болох үндэсний боловсролыг кэмбрижчилэх бодлого нь үндэстний оршихуйн баталгаа хэл, сэтгэлгээ, соёлыг аажимд нь уусгах, устгах хорлолтой тул энэ нь давшилт бус, харин ухралт мөн.
Боловсролыг кэмбрижчилэх бодлого хэрэгжсэний дүнд бид Монгол төрхтэй Англи тархи, сэтгэлгээтэй иргэдтэй болох магадлал нэн өндөр байна. Учирлаваас, хүнийг хамгийн сайн таниулах зүйл бол түүний иргэний үнэмлэх бус, харин тархи билээ. Тархины хамгийн гайхамшигт чанар бол их хэмжээний мэдээллийг хадгалах, боловсруулахдаа бус, харин биологийн хувьд бүтцээ ч, физиологийн хувьд үүргээ ч байнга өөрчилж байдагт оршино. Үнэндээ, тархины энэ шинж чанар нь сэтгэлгээний колоничлолын шинжлэх ухааны үндэс болдог. Боловсролын үндэсний стандартыг Кэмбрижийн стандарт, хөтөлбөрт нийцүүлж, сургалтыг Англи хэл дээр явуулсны дүнд бид хүнийшсэн тархи, сэтгэлгээтэй, Монгол иргэдтэй болох магадлал даанч өндөр. Тэгэх цаг дор Монгол үндэстнийг бодох бодол, хэлэх үг, хийх үйлдлийнх хувьд хянахад нэн амар болох буй зээ. Уг нь “даяарчилал” давалгаалах энэ цаг дор үндэстнүүд соёлоор ижилсэх бус, харин улам ялгарахыг хичээж байна. Тэр тусмаа, хөгжлийн түлхүүр- шинэ санаа үйлдвэрлэгч тархи, сэтгэлгээгээрээ бүр ч ялгарах ёстой ажээ.
Боловсролыг кэмбрижчилэх бодлогоор сургалтыг хоёр хэлээр явуулах арга хэмжээг хэрэгжүүлснээр Монголчууд хоорондоо эх хэлээрээ бус, харин Англи хэлээр харилцан ойлголцох болж, эх хэлний үнэ цэнэ, хэрэглээ буурч, түүнийг тээгч, хэрэглэгчийн тоо цөөрсөөр, аажимдаа устаж үгүй болох магадлал нэн өндөр байна. Дэлхийд 200 гаруй улс оршиж, 3000 гаруй хэлээр ярьж байгаа ч өдөр ирэх тусам олон хэл соёл устаж үгүй болж буй жишээг бид мэднэ. Тиймээс тэдний ихэнх нь албан ёсны сургалтыг эх хэлээрээ явуулж байхыг чухалчлан хуульчилсан байдаг. Тийм улсын нэгэнд Монгол улс ордог. Харин сургалтыг хоёр хэлээр явуулдаг улсууд нь колоничлолын гашуун үр дагаврын жишээ болдог нийтлэг шинжтэй. Тухайлбал, Энэтхэг улс англи болон хиндү гэсэн хоёр хэлээр сургалт явуулж байна. Нэгэн цагт хиндү хэлээрээ харилцаж, ахуй амьдралаа өрнүүлж байсан энэ ард түмэн багагүй хугацааны колоничлолын дүнд англи хэлээр сургалтыг явуулахаас өөр арга замгүй болжээ. Английн эзэнт гүрний колоничлолд байсан Африк болон бусад тивийн олон үндэстэн, улс орон Энэтхэгийн нэгэн адил хувь тавиланг туулж байна. Япон улсад хамт суралцаж байсан энэтхэг найз нар маань хоорондоо англи хэлээр ярьж ойлголцоно. Харин хятад найз нар маань мандарин хэлээрээ голдуу хоорондоо ярьдаг байж билээ. Нэгэн удаа, би энэтхэг найзаасаа “Энэтхэг, Хятад улс хоёулаа олон ястан, үндэсний том гүрэн. Хятадууд эх хэлээрээ ярьж, ойлголцож байхад Энэтхэгүүд яагаад эх хэлээрээ ойлголцож чаддаггүй юм бэ” гэж асуухад тэрбээр “Энэтхэг улс олон жил колоничлолд байсан, тэгээд л тэр” хэмээн хариулж билээ. Колоничлолын дээр дурдсан үр дагаврыг баримт болгон санаад, “Маш цөөхөн хүн амтай Монгол улсад албан сургалтыг монгол болон англи хоёр хэлээр явуулах бодлогыг хүчлэн хэрэгжүүлнэ” гэж үзбэл, хойч үе эх хэлээрээ харилцан ойлголцож чадахаа больчихсон байх нэгэн цагийн дүр зураг нүдэнд тодрон тодрон харагдана. Иргэд эх хэлээрээ харилцан ойлголцож чадахаа больсон байх нь колоничлолд байсан орны нийтлэг нэгэн шинж юм шүү.
Боловсролыг кэмбрижчилэх бодлогыг хэрэгжүүлэх нь үндэсний хэл, сэтгэлгээ, соёл уусаж, устаж болох үр дагавартай байгаагийн зэрэгцээ татвар төлөгчдийн мөнгийг үр дүнгүй, үр өгөөжгүй, үрэлгэн зарцуулах магадлал маш өндөр байна. Нөөцөөрөө зорилгодоо хүрсэн байхыг үр дүнтэй, харин нөөцөө хэмнэж тэрхүү үр дүнд хүрэхийг үр өгөөжтэй гэж ярьдаг. Ерөнхий боловсролын үйлчилгээний зорилго нь хойч үедээ эх хэл, соёлоо эзэмшүүлэх, ахуй амьдрал, улс нийгмээ залгуулж явах чадамж, бүтээлч, шүүмжлэлт сэтгэлгээг төлөвшүүлэхэд оршино (Монгол Улсын Боловсролын хуулиуд, Бага, дунд боловсролын үндэсний стандартууд). Энэ зорилгыг хэрэгжүүлэх нөөц нь, харин, татвараар бүрдэнэ. Хүн бүр боловсролыг татвар төлөх хэлбэрээр санхүүжүүлж байдаг. Татвараар бүрдсэн мөнгийг нийт хүүхдийн тоонд хувааснаар нэг хүүхдийг сургах зардлын хэмжээ гардаг бөгөөд энэ нь жилээс жилээс өсч байдаг. Тухайлбал, нэг хүүхдийг 2010-2011 оны хичээлийн жилд сургах зардал дундажаар 250000 төгрөг орчим байгаа болов уу.
Үндэсний боловсролын үйлчилгээг нийтэд үр өгөөжтэй, үр дүнтэй хүргэх нь иргэдийн орлогын хэмжээнээс шууд хамаарч байна. Харин түүнийг кэмбрижчилэхээс огт хамааралгүй ажээ. Боловсролыг кэмбрижчилэх нь эх хэл, соёлыг аажимд нь уусгах, устгах хорт үр дагаврыг дагуулж буй тул энэ нь нийтийн эрх ашиг, үндэсний ашиг сонирхлыг илэрхийлсэн зорилго биш болох нь тодорхой байна. Ийнхүү зорилгын бус зүйлд татвар төлөгчийн мөнгийг зарцуулах нь үр өгөөжгүй, үр дүнгүй болох нь тодорхой. Иймд боловсролыг кэмбрижчилэх бодлого нь “Буруу замаар будаа тээлгэх, буцахдаа шороо тээлгэх ” лугаа адил үр дүнгүй, үр өгөөжгүй ажээ.
Боловсролыг кэмбрижчилэх нь үрэлгэн. Сургалтыг хоёр хэлээр явуулах нь үрэлгэн. Багш нарыг Кэмбрижийн стандарт, хөтөлбөрийн дагуу дахин бэлтгэх нь үрэлгэн. 1-12 дугаар ангийн бүх сурах бичгийг Кэмбрижийн стандарт, хөтөлбөрт нийцүүлж шинээр бичиж, хэвлэн түгээх нь дэндүү үрэлгэн. “Кэмбриж” хэмээх байгууллагын элч, төлөөлөгчийг олноор нь байнга урьж , ажиллуулах нь бүр ч үрэлгэн. Олон үрэлгэн нийлсээр эцэстээ үндэсний эдийн засагт ч үрэлгэн аж.
Боловсролыг кэмбрижчилэх бодлого хэрэгжсэнээр:
- Үндэсний сэтгэлгээг аажимд нь үгүй болгон Монголчуудыг сэтгэлгээний колоничлолд дагаар оруулах,
-Хойч үеийг эх хэлээрээ харилцан ойлголцож чаддаггүй байдалд хүргэн Монгол үндэстнийг хэлний колоничлолд оруулах,
-Татвар төлөгчдийн мөнгийг үр өгөөжгүй, үр дүнгүй, үрэлгэн зарцуулж, үндэсний эдийн засгийн хүчийг сулруулан үндэстнээ “даяарчиллын давалгаа”-д сөхрүүлэх зэрэг болзошгүй, хорлонт олон муу үр дагаврыг буй болгох магадлал маш өндөр тул энэ нь давшилт бус харин ухралт болжээ.
Боловсролыг кэмбрижчилэх нь урвалт уу?
Энэ хорвоод алдаа хийдэггүй хүмүн гэж үгүй. Харин санамсаргүй, санаатай алдаа гэж бий. Санамсаргүй алдаа бидэнд танин мэдэхүйн хичээл болдгоороо ач тустай бол санаатай алдаа нь харин эргэлзээ төрүүлдэг. Боловсролыг кэмбрижчилэх бодлого нь давшилт бус ухралт болж байгаагаараа алдаа, харин санамсаргүй алдаа биш болов уу. Тиймээс эргэлзээг улам ихээр төрүүлж байна.
Монгол Улсын боловсролын үндэсний стандартыг Кэмбрижийн стандарт, хөтөлбөрт нийцүүлэн шинэчлэх үйл явц нь яагаад нээлттэй бус, харин нууцлаг мэт явагдаад байна. Ерөнхий боловсролын стандарт хөтөлбөрийг шинэчлэх, өөрчлөхөд нэг талаас, сонирхлын бүлгүүдийн оролцоог хангах, нөгөө талаас, мэргэжлийн байх шаардлагыг хангах зарчмуудыг баримтлах ёстой. Ийм жишгээр, бага, дунд боловсролын үндэсний стандартыг эрдэмтэн, судлаач, багш, эцэг эх, сонирхлын бүлгүүдийн төлөөлөл бүхий 200 гаруй хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр гурван жил гаруй хугацаанд боловсруулж, хэлэлцүүлж, туршиж, сайжруулж батлуулан, хэрэгжүүлж ирсэн билээ. Гэтэл боловсролын үндэсний стандарт болон сургалтын хөтөлбөрийг кэмбрижчилэх бодлогыг хийж, хэрэгжүүлэхдээ нийтийн албаны нээлттэй байх, оролцоог хангах, мэргэжлийн байх зарчмыг бус, харин эрх мэдлээ ашиглах, захиргаадах, ялгаварлан гадуурхах зэрэг ажлын хоцрогдсон арга барилыг илүү хэрэглэж буй мэт санагдана. Иймээс эргэлзээг төрүүлээд байна.
Боловсролыг кэмбрижчилэх бодлого үндэсний бус, харин нийгэмд цөөнх болж буй зарим сонирхлын бүлгийн эрх ашгийг хэт хамгаалсан, илэрхийлсэн шинжтэй байж болзошгүй байна. Нийт монгол хүүхдийн хэдэн хувьд нь Кэмбрижийн стандарт, хөтөлбөрийн дагуу суралцах, шалгуулах, ерөнхий боловсролын гэрчилгээ аваад гадаадын их дээд сургуульд суралцах бодит хэрэгцээ, шаардлага байгаа вэ? Ерөнхий боловсролын сургууль төгсөгчдийн ихэнхи нь дээд сургуульд элсэн суралцдаггүй. Харин тэд монгол ахуй, үндэсний хэл, соёл, зан заншил эзэмшсэний ачаар эх орондоо үнэ цэнэ, утга учиртай амьдарч, үндэстнийхээ оршихуйн залгамж холбоо болсоор ирсэн нь түгээмэл, бас бодит байдал юм. Тусгаар тогтносон улс бүхэн ийм л байдаг. Ерөнхий боловсролын сургуулиа төгсөөд гадаадын их сургуульд суралцах, тэр тусмаа, Европын, тодруулбал, Кэмбрижийн их сургуульд суралцах зайлшгүй шаардлагатай хүүхэд, бодит байдал дээр, харин, нэн цөөхөн байж мэдэх ажээ. Ийм хүүхдүүдийн эцэг эх нь нийгмийн хэт баян, чинээлэг хэсгийг бүрдүүлж байдаг бөгөөд олон төрлийн судалгааны “статистик ач холбогдолтой” гэсэн дүгнэлтийг иш үндэс болговол, ийм хүмүүс аливаа улсын нийт амын нэг орчим хувийг эзэлж байдаг. Боловсролыг кэмбрижчилэх бодлого нь үндэсний бус, харин нийгмийн цөөнх болсон хэт баян, чинээлэг бүлгийн эрх ашиг, сонирхлын илэрхийлэл байж болзошгүй байна. Энэ нь бас л эргэлзээг төрүүлнэ.
Боловсролын агуулга, сургалтын хөтөлбөрийг нийгмийн захиалга, хувь хүний хэрэгцээ шаардлагыг харгалзан байнга сайжруулж, шинэчилж байх нь зайлшгүй боловч энэ нь захиргааны гэхээсээ илүү мэргэжлийн ажил юм. Гэтэл боловсролыг кэмбрижчилэх эл бодлогыг захиргаадаж, тулган хэрэгжүүлж байгаа нь бас дахиад л эргэлзээг төрүүлж байна.
Боловсролыг кэмбрижчилэх бодлогыг хэрэгжүүлж эхэлсний улмаас ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэгийг албан ёсоор баримтлан мөрдөх стандартгүй болгож, багш нар хууль зөрчин ажиллах, ажиллаж хууль зөрчихөд хүрч байна. Цаашилбал, ”Ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэгийн үйл ажиллагаанд стандартыг баримтлан мөрдөх” тухай Боловсролын тухай Монгол улсын хуулийн 2 дугаар бүлэг, 10,11 дүгээр зүйл, Боловсролын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн 1 зүйл 4 хэсэгт заасан төрийн бодлогын залгамж холбоо тасарснаар чанарын стандартад суурилсан боловсролын шинэчлэл, хөгжлийн үйл явц эрчимжин өрнөх бус, удааширч, зогсонги байдал орж байна. Учирлавал, 2003-2008 оны хооронд хүчин төгөлдөр хэрэгжсэн сургуулийн өмнөх, бага, дунд боловсролын үндэсний стандартыг “Стандартчилал хэмжил зүйн тухай” хуулийн дагуу 2009 онд дахин шинэчилж батлуулж мөрдөөгүй аж. Эл байдал нь чанарын стандартаар хөтөлж өрнүүлсэн боловсролын шинэчлэл, хөгжлийн үйл явцыг зогсонги байдал оруулж, салбарын бүхий л үйл ажиллагаа, үйлчилгээг хөтлөх хөтөчгүй, хэмжих хэмжээсгүй болгож байна. Энэ нь уг чанараараа, сургууль, цэцэрлэгийн сургалт, сурах бичиг, бүхий л түвшний хяналт шалгалт, үнэлгээ стандартгүй зохион байгуулагдахад хүргэж байна. “Боловсролыг кэмбрижчилэх” бодлогоос болоод 2009 оноос эдүгээ хүртэл багшийн хийсэн ажил ч, авсан цалин ч хууль бус болж мэдэх эргэлзээг ахиад л төрүүллээ.
Боловсролыг кэмбрижчилэх бодлого, түүнийг хэрэгжүүлэх үйл явц нь нээлттэй бус, нууцлаг; үндэсний бус, сонирхлын бүлгийн эрх ашиг, сонирхлыг илэрхийлсэн шинжтэй; стандарт сайжруулах, хөтөлбөр боловсруулах мэргэжлийн үйл ажиллагааг үл ойшоосон; хүчин төгөлдөр мөрдөх стандартгүй болгосон; багш нарыг хууль зөрчин ажиллах, ажиллаж хууль зөрчих байдалд хүргэсэн; үндэсний эрх ашиг, сонирхлын өмнө ерөнхий боловсролын салбарын хүлээх үүрэг, хариуцлагыг умартсан; тусгаар тогтносон, ардчилсан төрт улсын боловсролын тулгуур зарчим, суурь үзэл санааны утга агуулгаас ухарсан; урвасан шинжтэй үйлдэл бус уу гэсэн эргэлзээ төрүүлээд байна. Эргэлзэх нь хүмүн заяаны гайхам шинж, бас түүний үндсэн эрх, эрх чөлөө билээ.
“Даяаршлалын ” хэмээсэн энэ зуунд улс үндэстэн бүр тусгаар тогтнол, эх хэл, соёлынх баталгаа болсон үндэсний боловсролоо онож хөгжүүлэх гэж ихээхэн анхаарал тавьж, багагүй хүч хөрөнгө, зүтгэл зарцуулж байна. Түүний хэрээр боловсрол үнэд орж, сонирхон судлагчдын тоо олширсоор. Ийм зорилго, үнэ цэнийн дор хийсэн судалгаа бүр боловсролын соён гэгээрүүлэх үүрэг, хүч чадлыг дахин давтан өгүүлэхийн зэрэгцээ түүний үндэстнийг ч үгүй болгох “чөтгөр”-ийн мэт хорлолыг байнга сануулдаг.
Улс үндэстнийг хэл, соёл, боловсролоор нь дамжуулан уусгах, устгах колоничлолын олон хэлбэрийг “даяаршилал”-аар дагуулан давалгаалах энэ цаг дор боловсролыг кэмбрижчилэх тухай меморандум байгуулагдсаны, түүнийг хэрэгжүүлэх үйл явц өрнөсний гэрч болж оршиж буйн хувьд бид “Боловсролыг кэмбрижчилэх бодлого үндэсний боловсролыг хөгжүүлэх үү, аль эсвэл чөдөрлөх үү” гэсэн асуултыг дэвшүүлэн тавьж байна. Чухам энэ асуулт үндэсний оюуны чансааг шалгах, шавхах оюуны тулаан-мэтгэлцээний нэгэн сэдэв болж чадна. Энэ мэтгэлцээнд бид “Боловсролыг кэмбрижчилэх нь ухралт мөн” гэдгийг үндэслэж чадах, “энэ нь тусгаар тогтносон, ардчилсан төрт улсын нийтийн боловсролын суурь зарчим, тулгуур үзэл санааны утга агуулгаас ухарсан урвалт уу” гэж эргэлзэж чадах нэгэн талын төлөөлөл болж, яагаад ингэж үзэж, эргэлзэж буйн зарим үндэслэлээ дэлгэн толилууллаа. “Боловсролыг кэмбрижчилэх нь ухралт биш гэдгийг хамгаалах тал байгаа гэдэгт итгэж, түүнийг үндэсний түвшний оюуны тулаан-мэтгэлцээнд дуудаж байна. Үндэсний түвшинд өрнөх оюуны энэхүү тулааны үнэ цэнэ, ач холбогдол нь аль нэг талын ялалтад бус, харин тулгарч буй асуудлыг олноороо хэлэлцэж, оновчтой шийдвэрийн зохистой үндэслэлийг хамтран гаргахад; бас мэтгэлцээний соёлыг нийгэмд түгээн дэлгэрүүлэхэд орших болно.
Бүгдээрээ хэлэлцсэн ч буруу байж болох, бүлээн усаар угаасан ч хиртэй үлдэж болох хэдий ч, хэлэлцэх нь огт хэлэлцээгүйгээс хавьгүй дээр гэдэгт итгэнэм. Үндэслэлтэй бүхэн оршиж, оршиж буй бүхэн зохистой байг.
Хөх-Булаг овогт Цогдовын Лувсандорж
Боржигоны туслагч овогт Цэдэн-Ишийн Мөнхжаргал
“Эх хэл, Соёл, Үндэсний боловсрол” хөдөлгөөнийг үүсгэн санаачлагчид
Харилцах утас: 9567-5629; Цахим хаяг: luvsandorjts@yahoo.com;
luvsandorjts@gmail.com ; ts_mjl@yahoo.कॉम

http://undesniibolovsrol.blogspot.com/2011/05/blog-post.html

Энхээгээс ч аймаар Элбэгээ

Ардчилсан Ерөнхийлөгч эрх мэдлээ хэтрүүлж, ардчиллаасаа ухарна гэдэг анархист нь анархистаараа үлдэхээс ч аймар ажээ-

Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаярын намтарт албан бусаар “өс тайлагч” хэмээх тодотголыг олон нийт оруулах нь бий. Ийн тодотгох болсон шалтгаан нь Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас Монголын шүүх, прокурорыг удирдах бүрэн эрхийг эдлэхдээ хонзогногч, хэлмэгдүүлэгч зангаа хэтрүүлэн илчилсэнтэй нь холбоотой. Тэр бүхэн өдгөө түүх болон үлдсэн ч эргээд дараагийн Ерөнхийлөгчид нь Намбарын хүүгийн муу зуршил уламжлагдаж буй нь харамсалтай хэрэг. Энэ бүхнийг доор өгүүлбэх баримтууд хангалттай ихээр нотлох биз ээ.

Н.Энхбаяр УИХ-ын 2000 оны сонгуульд ялалт байгуулах гол гарцаа С.Зориг агсныг хөнөөсөн алуурчныг олох үндсэн зорилгод чиглүүлсэн байдаг . Үүнийхээ төлөө УИХ-ын гишүүн Э.Бат-Үүлийг барьж хорин С.Зориг агсныг хөнөөсөн гэмт хэрэгтэн мэтээр нийгэмд ойлгуулахыг хүссэн. Өдгөө Н.Энхбаярын тэр гэмээс үүдэн УИХ-ын гишүүны Э.Бат-Үүлийг С.Зориг агсныг хөнөөсөн алуурчнаар сэжиглэж, бодох хүн чамгүй олон байдаг. “Малгай нь олдсон гээ биз дээ” гэж ирээд л. Улмаар УИХ-ын гишүүн С.Эрдэнийг мөн л тухайн үед Баянгол дүүргийн Засаг дарга байхад нь барьж хорьсон. Талийгаач эхнэрийнх нь хамт сэжигтэн болгосон. Түүнчлэн С.Эрдэнэ гишүүн УИХ-ын сонгуульд Н.Энхбаяртай нэг тойрогт гурван ч удаа эцэж, цуцалтгүй өрсөлдсөнийхөө төлөө чамгүй зовлон амссан. Товчхондоо Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгч байх хугацаандаа түүнийг зургаан жилийн ял сонсч, хоригдоход хүргэсэн.

Энэ бол гашуун түүх. С.Эрдэнэ гишүүн тэрхүү он жилүүдийн талаар “Би Н.Энхбаярын үед хамгийн их хэлмэгдсэн хүн дээ” гэсэн байдаг. Ингэж хэлмэгдэх шалтгаан нь ердөө л Н.Энхбаяртай өрсөлдсөн гэдэг үндэслэл. Уг нь тэрбээр Н.Энхбаяртай эргэж ноцон УИХ-ын суудлын төлөө өрсөлдөөгүй бол ийн хэлмэгдэхгүй байсан. Н.Энхбаяр ч Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож хууль, шүүхийг гартаа авсан даруйдаа “Чи надтай өрсөлдөөд байдаг байл уу. Ингээд өрсөлдөөрэй” гэж ирээд л өс тайлахын тулд Монголын шүүх засаглалын нэр төрөөр гараа угаахгүй байсан биз. Харамсалтай нь тэр эрх мэдлээ С.Эрдэнийн төлөө ашигласан шиг ашиглаж чадсан. Э.Бат-Үүлийг С.Зориг агсныг хөнөөсөн болж харуулахыг хүссэн шигээ л.

Ингэж С.Зориг агсны алуурчныг илрүүлсэн гавьяатан болох дараагийн нэг золиосоо тэрбээр хилийн чинадаас хайсан нь Дамирангийн Энхбат агсан. Эрүүгийн элементүүдтэй найз гэдгээрээ бусдаасаа ялгардаг М.Энсайханыг С.Зоригийн үхлийг захиалсан захиалагч болгож харагдуулахын тулд тэр шүү дээ. Энэ хүсэлдээ хөтлөгдөж Д.Энхбатыг Францаас хулгайлуулж авчирсан даруйдаа “С.Зориг агсныг хөнөөсөн алуурчныг оллоо” хэмээн шуугиан дэгдээсэн. Гэсэн ч Д.Энхбат агсан байцаалтын хатуу ширүүнийг дийлэлгүй нас барж, Н.Энхбаяр санасандаа хүрч чадаагүй. Харин өөрийнх нь тушаалыг гүйцэтгэсэн Б.Хурцтайгаа муудалцсан даруйдаа тэрбээр мөн л өс авахыг хүссэн. Хууль шүүхээр шалгуулж эхэлснээс нь харахад шүү дээ.

Түүнчлэн У.Хүрэлсүх тэргүүтэй одоогийн Ардын намын лидерүүдийн хувьд мөн л Н.Энхбаярын уур бухимдал ямар хурц иртэй болохыг өөрийн биеэр мэдэрцгээсэн нь саяхан. Намынхаа удирдлагыг эхнэрийнх нь гараас салгахын төлөө хатуу үг хэлсэн нь У.Хүрэлсүхийг ял сонсоход түлхсэн. Энэ үед Монголын хууль тогтоох засаглал Ардын намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга У.Хүрэлсүхэд “Хадгаламж” банкнаас алдагдсан 14 тэрбум төгрөгийг хамтдаа идэж уусан гэх гэсэн хилс хэргийг үүрүүлэхийн төлөө бүхнийг хийсэн. Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар, Хүнс, хөдөө аж ахуй хөнгөн үйлдвэрийн сайд Т.Бадамжунай нарын хувьд ч тэр адилхан. Ерөнхийлөгчийн эрх мэдэлд хэнийг ч золиослох хүч бий гэдгийг тэр ийн мэдрүүлсэн. Улсын Ерөнхий прокуророос тэдний эрхийг түдгэлзүүлэх хүсэлийг гурвантаа оруулж ирснээс харахад Н.Энхбаярын зуулт хөнгөхөн байгаагүй нь тодорхой байдаг. Улмаар Онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн сайд асан С.Отгонбаярын хувьд мөн л адил.

Улсын нөөцийн санг өөрийн хөрөнгө мэт ашигладаг П.Дашийг илчилсэн биш өөрөө гэмт хэрэгтэн болж хувирсан. Ингэж буруудах болсон шалтгаанаа тэрбээр Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяртай холбож “Н.Энхбаярын захиалга” хэмээн баримттайгаар дэлгэдэг. Үүнд нь Авлигатай тэмцэх газар, Тагнуулын ерөнхий газар, Улсын Ерөнхий прокурор, Сүхбаатар дүүргийн шүүх гээд бүгд л хуруу хумсаа хуйхлах шахам зүтгэснийг өнгөрсөн үйл явц батална. Дээрх хэлмэгдэгчдийн хувьд ч адилхан. Н.Энхбаярын томилсон шүүх, Н.Энхбаярын томилсон Авлигатай тэмцэх газар, Н.Энхбаярын томилсон улсын Ерөнхий прокурор гээд бүгд томилгооных нь төлбөрийг төлөхийг тулд чадахаасаа чадахгүйгээ хүртэл зүтгэсэн.

Харин энэ бүхнээс үүдэн одоогийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж УИХ-ын гишүүн байхдаа “Н.Энхбаярыг орж ирэхээс өмнө Монголын улс төр бас ч гэж цэвэр байсан юм шүү.

Н.Энхбаярыг дахиж Ерөнхийлөгчид дэвшүүлээд, давраагаад байвал Монголын хуулийг улам гууль болгоод л байна” хэмээн Монголын ард түмнийг болгоомжлуулж байсан юм. Мөн Н.Энхбаярын ноёрхлыг шүүхээс зайлуулах ёстой талаар дараах дүгнэлтийг хийсэн байдаг. “Шүүхийг Н.Энхбаяр өөрийнхөө өрсөлдөгчийг дарах, шийтгэх бас өршөөн, уучилж хажуудаа татах хэрэгсэл болгож хэрэглэж ирсэн. Тэгж ч байна. Шүүхийн танхимд орохоос өмнө Н.Энхбаярын өрөөнд эсвэл түүний утасны нөгөө үзүүрт асуудал голдуу шийдэгдэж байх магадлалтай. Монголын шүүгчид ямар сэтгэлээр ажлаа хийдгийг ямар их ачаалалтай, ямар нөхцөлд ажилладгийг би гадарлана.

Манай шүүгчид ихэнх нь олон газар явж, олон хурал семинарт оролцож номын дуу сонссон, шударга ёс яавал тогтдог, яавал устдагийг мэдэх хүмүүс. Хүний эрх, амь амьдрал гэж ямар ариун нандин зүйл болохыг тэд мэднэ. Тэд ганцхан Н.Энхбаярын оролцоотой бий болгосон бурангуй машины араанаас гарч хүч нь хүрэхгүй байгаа юм. Манай нийгэмд шударга ёс тогтоохын тулд шүүхийг Монголоос салгах биш, Н.Энхбаярын тогтоосон ноёрхлыг шүүхээс зайлуулах хэрэгтэй”. Энэ бол Н.Энхбаярын талаарх УИХ-ын гишүүн Ц.Элбэгдорийн дүгнэлт. Түүнчлэн “Яг үнэндээ ардчиллын амин сүнс нь шударга ёс юм шүү дээ. Түүнийг бумбалж дархалж авч явдаг ариун газар нь шүүх. Одоо тэр ариун газар, шударга ёсны сүм ямар хоронд хүлэгдсэн байгааг хар.

Эргээд ардчилал бол Монголын ард түмний сонголт. Өөдөлж дэвжих, бие дааж хөгжих магадгүй монгол хүн бүрт олдож буй цорын ганц боломж нь. Тэр боломжийн амин сүнсийг ямар гээч дээлтэй мангас гартаа оруулсныг хар” гэх энэ болгоомжлол ч Ц.Элбэгдоржийн элбэг дэлбэг уран цэцэн үгсийн нэг. Харин өнөөдөр нөхцөл байдал Н.Энхбаярын үеийнхнээс дээрдсэнгүй. Дээрх үнэн, мэргэн тодорхойлолтын эзэн болох Ц.Элбэгдорж эргээд Н.Энхбаяраасаа ч аймар нэгэн болж хувирлаа. Үүний жишээ нь долдугаар сарын 1-ний шөнө амь насаа алдсан дөрвөн залуугийн хэрэгт буруутгагдаж буй цагдаагийн удирдлагуудын шүүх хурал.

Үүнээсээ өмнө тэрбээр Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга, хошууч генерал Д.Сандаг-Очирыг жаахан хүүхэд шиг л өрөөндөө дуудаж “Цагдаа нараа дуугүй болго. Тэгэхгүй бол цолыг чинь хураана шүү” гэх маягтай загнасан. Ингэснээрээ тэрбээр Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхээ хэтрүүлэн эдлээд зогсохгүй цаагуураа “Ч.Амарболд тэргүүтэй цагдаа нарыг чинь яллуулахдаа л яллуулна” хэмээн айлгах шиг болсон. Уг нь бүхэл бүтэн ардчилсан улсын Ерөнхийлөгч цагдаа, шүүх, прокурорын дундуур орж, өөрийнхөө томилсон дарга нарыг өмгөөлөх ёсгүй баймаар. Гэтэл тэр тэгсэнгүй. Н.Энхбаяр нь далдаас удирдаг байсан бол Ц.Элбэгдорж нь ичиж айхгүйгээр ил цагаан загнадаг болсон нь энэ.

Цаашлаад түүний өмгөөлөлд оодорсон шүүх өнөөдөр хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэлийг мөн л Ц.Элбэгдоржийн заавраар сонгон шалгаруулах нь тэр. Ч.Амарболд тэргүүтэй цагдаагийн удирдлагыг яллах шүүх хуралдаа “Ийгл”, “SBN”, “С1” гэсэн Ардчилсан намынхны телевизийг оруулсан. “Яагаад ингэж ялгаварлан гадуурхав” гэж сэтгүүлчдийг асуухад нийслэлийн Шүүхийн Ерөнхий шүүгч Б.Сарантуяа “Хариулах үүрэг хүлээхгүй. Би хариулах албагүй. Тэгвэл хэвлэлийн хурал дуусгалаа” гэж томорсон байгаа.

Хамгийн сонирхолтой нь дээрх гурван телевиз шүүх хурлын үеийн бичлэгийг тавьж байгаад, болсон үйл явдлын талаар мэдээлэхдээ шууд л Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн буюу Ардчилсан намынхны өнцгөөс асуудлыг дүгнэж, тайлбарласан. “Ч.Амарболд тэргүүтэй цагдаагийн удирдлагуудын өмгөөлөгчид үйлчлүүлэгчээсээ татгалзснаар хууль зөрчлөө. Тэд нар хугацаа хожихийг хүсч ингэлээ” гэх мэтээр. Мөн шууд утгаараа тэднийг долдугаар сарын 1-нд буруутгасан. Харин энэ үед Ерөнхийлөгч Герман нисч, байхгүй хойгуур нь Монголын шүүх, прокурорт итгэх ард олны итгэл хэрхэн шал дээр унаж буйг интернэтээр олж мэдсэн нь гарцаагүй.

Зөвхөн улсын Ерөнхий прокурор гэхэд долдугаар сарын 1-нд “Цагдаа хүн буудсан” хэмээж буй ч “Хэн буудсныг тогтоож боломжгүй” гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн. Гэсэн ч “Ч.Амарболдыг Дотоодын цэргийн дарга гэдэг утгаар нь яллана” гэж томорсон.

Гэтэл долдугаар сарын 1-нд дотоодын цэрэг орж ирээгүй учраас Ч.Амарболдын хувьд Дотоодын цэргийн даргын хувьд ял үүрэх ямар ч шаардлагагүй гэсэн үг. Нэгэнт л Цагдаагийн ерөнхий газрынх нь даргын хувиар ял үүрүүлэх боломжгүй юм бол Дотоодын цэргийн даргын хувьд бүр ч үүрэхгүй гэдгийг нь Монголын хууль нь өөрөө нотолж буй. Мөн өмгөөлөгчдийг нь барьж хорих тухай Сүхбаатар дүүргийн шүүхийн шүүгчийн шийдвэрийн хувьд ч тэр адилхан. Өнгөрсөн хугацаанд маш олон өмгөөлөгч үйлчлүүлэгчээсээ татгалзаж байсан. Тэр тохиолдол бүрт шүүх өнгөрсөн долоо хоногийнх шиг барьж хорих, шийтгэх хэмжээнд асуудлыг хурцатгаж байгаагүй. Харин энэ удаад бол тэгсэнгүй.

Үүнийгээ нийслэлийн Шүүхийн Ерөнхий шүүгч Б.Сарантуяа “Өмгөөлөгч нарын зүгээс шүүх хуралдаан эхлэхээс өмнө хэргийг түдгэлзүүлэх шийдвэр гаргуулахаар шүүхэд шаардлага тавьж, улмаар үйлчлүүлэгчээсээ татгалзаж буйгаа мэдэгдэн, шүүх хуралдааны танхимыг орхин гарсан үйлдэл нь шүүхийг илтэд үл хүндэтгэж шүүн таслах ажиллагаанд санаатайгаар саад учруулсан, шүүхийн бие даасан, хараат бус байдалд бүдүүлгээр халдаж холбогдох хууль тогтоомж болон өмгөөлөгчийн ёс зүйг ноцтой зөрчсөн гэж дүгнэж байна.

Мэргэжлийн өмгөөлөгч хүн ямарч тохиолдолд үйлчлүүлэгчийнхээ эрх ашгийг тууштай хамгаалан, хуулийн хүрээнд ажиллах нь өмгөөлөх үйл ажиллагаанд баримтлах нэн тэргүүний зарчим юм” гэж мэдэгдсэн байгаа. Харин Монголын өмгөөлөгчдийн холбоо асуудал хуулийн дагуу болсныг мэдэгдээд “Г.Ганбаатарын өмгөөлөгчид хэрэгтэй танилцах хугацаа өгөөгүй. Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан үүссэн тохиолдолд хэргийг түтгэлзүүлэхгүй байгаа нь хууль зөрчсөн” гэсэн. Нэг ёсны нийслэлийн Шүүхээс гаргаж буй үйлдэл нь улсын Ерөнхий прокурор “Алуурчныг нь олоогүй ч олсон мэт гэм буруутныг яллах ёстой” гэж зүтгэж буйтай л адилхан болоод байгаа нь энэ.

Үүнд Ерөнхийлөгчийн оролцоо байхгүй гэвэл өдрийг шөнө, шөнийг өдөр хэмээн нэрийдсэнтэй адилхан болох биз. Нэг ёсны ардчилсан Ерөнхийлөгч гэх тодотголтой атлаа ардчилсан бусаар асуудалд хандаж, дээрээс удирдан чиглүүлж байгаа нь өөрөө “Н.Энхбаяраас ч аймар Элбэгээ” хэмээн дүгнэхэд хүргэж байна. Тэрбээр нэгэн цагт Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаярын талаар “Шүүхийг Н.Энхбаяр өөрийнхөө өрсөлдөгчийг дарах, шийтгэх бас өршөөн, уучилж хажуудаа татах хэрэгсэл болгож хэрэглэж ирсэн. Тэгж ч байна.

Шүүхийн танхимд орохоос өмнө Н.Энхбаярын өрөөнд эсвэл түүний утасны нөгөө үзүүрт асуудал голдуу шийдэгдэж байх магадлалтай” хэмээн хардаж байсан шигээ өөрийнх нь талаар дээрх хардлагыг хийхэд түлхэж буй нь энэ. Үүний ард мэдээж УИХ-ын сонгуульд Ардчилсан намыг ялуулах замаар өөрөө дахин Монгол Улсын Ерөнхийлөгч болох төлөвлөгөө нь нуугдаж байгаа нь гарцаагүй. Ардчилсан Ерөнхийлөгч эрх мэдлээ хэтрүүлж, ардчиллаасаа ухарна гэдэг анархист нь анархистаараа үлдэхээс ч аймар гэдгийн бодит үлгэр нь энэ бололтой.

Р.Чандмань

Өнгөрөгч 2011 онд хамгийн их татвар төлсөн 100 аж ахуйн нэгж

Монгол улсын төсөвт 2011 онд хамгийн их татвар төлсөн эхний 100 компанийг танилцуулж байна. Эдгээр 100 компанийн төлсөн татвар 2011 оны улсын төсвийн татварын орлогын 72 хувийг эзэлж байгаа юм.

Харин 2011 оны “Шилдэг татвар төлөгч”-ийг Татварын Ерөнхий Газрын “Шилдэг татвар төлөгчийг шалгаруулж, урамшуулах журам”-ийн дагуу татвараа хуулийн хугацаанд төлсөн, татварын хуулийн хэрэгжилтийг хангасан, татварт хугацаа хэтэрсэн өр, төлбөргүй зэрэг бусад хэд хэдэн шалгуур үзүүлэлтээр шалгаруулж, татвар төлөгчдийн өдрүүдээр нийтэд зарладаг билээ.



М.Жаргал

Оюутолгойн гэрээ хүчин төгөлдөр бус

Одоогоос яг 2 жилийн өмнө нэгэн ноцтой үйл явдал өрнөсөн нь Оюу Толгойн Хөрөнгө Оруулалтын Гэрээ (ХОГ) хүчин төгөлдөр боллоо хэмээн эрх баригчид яаруу сандруу мэдэгдсэн явдал байсан юм.Түүнээс 6 сарын өмнө буюу 2009 оны 10-р сарын 6-ны өдөр энэ ХОГ-нд (мөн түүнтэй салшгүй холбоотой 2 өөр гэрээнд) Төрийн ордонд сүр дуулиантайгаар гарын үсэг зурж маш ихээр яаравчлан хөөрцөглөж байсныг хүмүүс сайн санаж байгаа байх.


Эрдэмтэн, мэргэжилтнүүд, иргэний хөдөлгөөнийхний бүхий л анхааруулга, санал зөвлөгөөг үл тоомсорлон хөнгөн хуумгай үйлдсэн эдгээр гэрээ нь “бушуу туулай борвиндоо баастай” гэгчээр жам ёсоороо анхнаасаа эрх зүйн чадамжгүй хэлцэл болчихсон билээ. Энэ байдал ХОГ болон нэг хэсэг нууцалсан Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээ олон нийтэд ил болох үед бүрмөсөн тодорхой болсон. Монголчуудад нэн ашиггүйгээр, тэгэхдээ бүр хамгийн адгийн хувилбараар хийгдсэн луйврын шинж чанартай, гамшгийн уршигтай гэрээ гэдэг нь олон түмэнд улам ойлгомжтой болохын хэрээр эрх зүйн хувьд эдгээр гэрээн дээр анхнаасаа үүссэн гацаа мухардал ил,далдуур улам ужгиран хурцадсан билээ.


Анхнаасаа эрх зүйн чадамжгүй гэдэг нь эдгээр гэрээ бүр байгуулагдаж эхлэх үеэсээ Монгол Улсад үйлчилж буй хууль тогтоомжийг зөрчсөн, тиймээс анхнаасаа хууль бус, тиймээс анхнаасаа хүчин төгөлдөр бус тохиролцоо мөн гэсэн үг юм.


Оюу Толгойн гэрээ хууль зүйг зөрчсөн


Энэ байдал маш олон баримтаар, маш олон үйл явдлаар хөдөлшгүй ноглогдож байгаа. Монголчууд энэ бүхний амьд гэрчүүд. Мэдээллийн хэрэгслүүдээр ч хангалттай гэхээр хэмжээнд баталгаажиж, нэгтгэгдэж цацагдсан. Үүнээс илүү илэрхий зүйл энэ хорвоод ховор гэхээр.


Нэлээд анхаарал татсан баримтад “Оюу Толгойн ордыг ашиглах Хөрөнгө оруулалтын гэрээний тухай” УИХ-ын 2009 оны 57-р тогтоол яах аргагүй ордог. Оюу Толгойн гэрээг ямар нөхцөл,болзлын үндсэн дээр байгуулж болох вэ? гэдгийг УИХ-аас Засгийн газарт бүр тусгайлан үүрэг болгож даалгасан энэхүү тогтоолын хамгийн чухал хоёр заалт (2. ба 3.)-ыг зөрчиж гэрээг байгуулсан нь дэндүү тодорхой байдаг. Тухайлбал, ”Эрх зүйн орчныг бүдүүлэх замаар анхны хөрөнгө оруулалтыг нөхсөний дараа төрийн эзэмшлийн хувьцааны хэмжээг 50-иас доошгүй хувьд хүргэж нэмэгдүүлэх асуудлыг хөрөнгө оруулагчтай тохиролцон шийдвэрлэхийг Засгийн Газар (С.Баяр)-т үүрэг болгосугай” гэсэн 3-р заалтыг үл ойшоосны уршгаар эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх талаар ямар ч арга хэмжээ аваагүй төдийгүй анхны хөрөнгө оруулалтаа нөхөх хугацаа ердөө 2-5 жилд хэлбэлзэх боломжтой байх байсныг мэдсээр байж шууд үгүйсгэн 30 жилээр гэрээнд хатуу тогтоож УИХ-ын үүрэг,даалгаврыг илт гуйвуулан зөрчиж улс,үндэстэндээ асар их хохирол учруулахаар гаднынхантай тохиролцчихсон юм.


Энэ бүхнийг хүмүүс шүүмжлэн хөндөх болгонд эрх мэдэлтнүүд ичгүүр сонжуургүй худлаа ярин мэлзэн бултаж аргацааж буй билээ. Өөр нэг баримт дурдвал, “Ашигт малтмалын тухай” 2006 оны хуулийн заалт 5.6.-д “Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшиж байгаа этгээд нь хувьцааныхаа 10-аас доошгүй хувийг Монголын хөрөнгийн биржээр арилжина” гэж заасан байдаг.


Тэгвэл үүнийг бүрэн зөрчиж, харин ч бүр эсрэгээр нь ямар ч хувьцаа арилжихгүй байхаар гэрээнд тохиролцсон байдаг. Ингэж хууль зөрчиж монголчуудыг үлэмж хохироохын зэрэгцээ хажуугаар нь бас эрх мэдлээ хэтрүүлэн дураараа дургиж Үндсэн хууль, УИХ ба Засгийн газрын тухай хуулиудын холбогдох өдий төдий заалтыг давхар зөрчсөн байх жишээтэй.Энэ мэтчилэн маш олон эрхзүйн актыг зөрчсөн баримт бий. 2010 оны 4-р сард нийтлэгдсэн урьдчилсан судалгаанаас үзэхэд, зөвхөн Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулахдаа нийт 8 хууль, 3 тогтоолын 20 гаруй заалтыг агуулгын хувьд зөрчиж, нийт 5 хууль, 1 тогтоолын 20 гаруй заалтад харшилсан үйлдэл хийсэн байдаг юм. Үүнийг яаж ч үгүйсгээд нэмэргүй.


Ер нь аливаа гэрээ хууль бус эсэхийг баттай тогтооход заавал олон тооны нотолгоо ч шаардлагагүй. Хөдөлшгүй,маргашгүй ганцхан баримт байхад л бүрэн хангалттай байх тохиолдол цөөнгүй бий.Хуульт ёс оршсон цагт Оюу Толгойгоо алдахгүй
УИХ-ын 20 гишүүн 57-р тогтоолын хэрэгжилтийг хангахыг өнгөрсөн намар хүчтэй шаардахад МАНАН-гийн эрх баригчид бүр цагаандаа гарч байж л уг шаардлагыг хэрэгсэхгүй өнгөрч (түр намжааж) дөнгөсөн түүхтэй.


Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга тэргүүтэй эрх мэдэлтнүүд төрийнхөө хууль зүйг огоорон гаднын компаниудын ая таалал, шахалтад нийцүүлэн хэрхэн хүчгүйдүүлж, завхруулж байгааг тэр үед монголчууд телевизийн сувгуудаар харж “ийм ч удирдлагатай байх гэж дээ, ийм байхад энэ улс орон яаж өөдөлж хөгжих вэ дээ” хэмээн харуусч гутарсан, дотроо нэгийг бодсон.


Чухамхүү хууль хэрэгжүүлэх үүрэг,тангараг,даалгавартай өндөр албан тушаалтнууд ажлаа олигтой хийхгүйгээр үл барам хууль зүйг умартан дураараа тонгочиж байгаа учраас л өнөөгийн Монголд хуульт ёс, тэрчлэн шударга ёс устаж үгүй болох нь тун холгүй болчихоод байгаа билээ.
Оюу Толгойн хууль бус гэрээ үүний тод жишээ. Одоо энэ ордыг ашиглахтай холбоотой бүхий л үйл ажиллагаа хууль бус үндсэн дээр явагдаж байна. Яаж ч төсөөлсөн энэ байдал сайн үр дагаварт хүргэхгүй. Одоогоор болж байгаа мэт харагдавч нэг их удаан үргэлжлэхгүй.


Монгол Улсад хуульт ёс гэх үнэт зүйл бүрэн төгс биш ч гэлээ ямар нэгэн хэмжээ, хэлбэрээр оршиж буй цагт эрх баригчид гадаадын компаниудтай дуу хоолойгоо авалцан хүчин төгөлдөр гэрээ бий гэж хэд ч мэдэгдээд, хүчлэн дарамтлаад үнэн мөнийг даван дийлж чадахгүй ээ.
Монголын ард түмэн 20 жилийн өмнө Үндсэн хуулиа баталж, хууль дээдлэх зарчимд тулгуурласан эрх зүйт төрийн тогтолцоог сонгон авсан нь ийнхүү Оюу Толгойн асуудал дээр одоо ач тусаа өгч байна гэж хэлж болно. Эрх зүйт төрийн давуу талууд энэ мэтчилэнгээр цаашдаа маш олон асуудал дээр тод илэрч монголчуудад нөмөр нөөлөг болж, үр өгөөжөө өгнө гэдэгт бид огт эргэлзэхгүй байна.


Ийм өнцгөөс авч үзэхэд ч “Өвөг дээдсээс өвлүүлж үлдээсэн Оюу Толгойн орд маань бидний мэдэлд байсаар байна, гаднынханд луйврын гэрээгээр алдчихаагүй байна” гэх чихэнд чимэгтэй мэдээг монголчууддаа дахин хүргэж болохоор байгаа юм.



Цоо шинэ гэрээ хэрэгтэй


Хууль бус гэрээг, тэгэх тусмаа улс,үндэстний хувь заяанд асар их хор хөнөөлтэй гэрээг хууль ёсных болгож хүлээн зөвшөөрөх шаардлага монголчуудад огт байхгүй ээ. Хууль зүйн тийм боломж ч Үндсэн хуулийн хүрээнд өгөгдөөгүй.


Одоо тэгээд бүтээн байгуулалтыг зогсоох юм уу? гэх маягийн асуудлыг гэрээний эзэд, хамгаалагчид босгож магадгүй. Үүний хариулт их энгийн. Нэгд, хууль бус ба алдаа, бульхайтай үйл ажиллагааныхаа үр дүнг хариуцацгаа; хоёрт, “зуурсан бантан, жонхууны” Tань балгыг Монголын төр, ард иргэд үүрэх, хариуцах, хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй; гуравт, хууль тогтоомжид нийцсэн гэрээ байгуулж байж л ажил,үйлдвэрлэл хэвийн явагдах эрх зүйн боломж нээгдэнэ хэмээн юуны өмнө хариулж болох юм.


Хууль бус гэрээг хууль ёсных болгож ном ёсоор нь зохицуулъя гэвэл, нэг бол Үндсэн хууль ба холбогдох хууль тогтоомжийг өөрчлөх, эсвэл ард нийтийн санал асуулгаар асуудлыг нэг тийш болгох, эсвэл цоо шинээр гэрээ байгуулах гэсэн 3 гарц л бий. Өөр бүх шийдэл бүгдээрээ анхнаасаа хууль бус, тиймээс хүчин төгөлдөр бус байх нигууртай.


Ер нь монголчууд Оюу Толгойн гэрээтэй холбоотойгоор нэг зүйлийг ухаарсан биз ээ. Юу вэ гэвэл, энэ гэрээ хууль ёсных уу? хүчин төгөлдөр үү? гэх аж ахуйн нэг гэрээтэй холбоотой асуудал бүр яван явсаар Монгол Улсад ерөөс хууль зүй байх уу, үгүй юу? гэх зарчмын асуудал болж хувирчихаад байгааг ойлгосон байх аа.
Энэ улс оронд төр шиг төр байх ёстой, тиймээс хуульт ёс ноёрхож гуйвалтгүй хэрэгжих ёстой, тиймээс хэнбугай ч хууль тогтоомжид захирагдах ёстой гэсэн энгийн үзэл санааг бид баримталдгийн хувьд энэ Оюу Толгойн гэрээ чинь хууль бус болчихжээ, хүчин төгөлдөр бус юм байна аа, огт болохгүй нь ээ гэж учирлаад байгаа билээ.
Гэтэл гадна,дотнынхон нийлсэн бөөн “хар хүч” Монголын хууль, Монголын төр огт хамаагүй гэх нь холгүй аархан аяглаж эрх дарх,хүч,мөнгөөр түрэмгийлэн дайрсаар хууль бус гэрээгээ хүлээн зөвшөөрүүлэхийг, Оюу Толгойн баялгийг хууль бусаар эзэмшилдээ оруулж цөлмөхийг, улмаар Монголыг санхүү-эдийн засгийн талаар атгаж хянахыг, бүр эцэс сүүлд нь Монголын төрийг юу ч биш болгож хувиргахыг санаархсаар байна.
Тэдний энэ зорилго бүтэх тавилангүй бөгөөд ард түмэн үүнд тун удахгүй цэг тавих биз ээ.


Өөрчлөх,цуцлах тухай ярихад учир бий


Оюу Толгойн гэрээг өөрчлөх ёстой, цуцлах хэрэгтэй, өөрчилж чадахаас өнгөрлөө гэх мэдээ, мэдээлэл, санаа бодол олонтаа гарч байгаа билээ.Өөрчлөх,цуцлах санал,шаардлага тавьж байгаа нь тун сайшаалтай ч энд нэг зүйлийг анхаарах нь зүйтэй санагдана.Өөрчлөх,цуцлах гэх үг, томъёоллыг гэрээ хууль ёсных болсон, хүчин төгөлдөр болсон гэх утга агуулгыг урьдчилан хүлээн зөвшөөрсөн үед л хэрэглэх боломжтой гэж үзэж байна. Өөрөөр хэлвэл, хүчин төгөлдөр гэрээ байвал л түүнийг өөрчлөх, эсвэл цуцлах тухай ярьж болно.


Өөрчилнө,цуцлана гэх нь гэрээ хүчин төгөлдөр гэдгийг хүлээн зөвшөөрснөө битүүхэн илэрхийлж байгаагаас өөрцгүй бөгөөд тухайн гэрээний зүйл, заалтуудад захирагдахаас өөр аргагүй нөхцөл байдалд өөрсдийгөө сайн дураар оруулна гэсэн үг юм.Анхнаасаа хууль бус, тиймээс хүчин төгөлдөр бус гэрээний тухайд бол өөрчлөх, цуцлах гэрээ ерөөс байхгүй тул өөрчлөх,цуцлах тухай ойлголт ч үүсэхгүй.Иймд өөрчлөх,цуцлах тухай ярихдаа хүрвэл энэ учир зүйг бодолцож Оюу Толгойн гэрээ хүчин төгөлдөр болсон гэх буруу ташаа ойлголт, уур амьсгалыг нийгэмд түгээхээс аль болох зайлсхийх нь монголчуудын эрх ашигт нийцнэ.


Оюу Толгойн гэрээ нь улстөрчдийн чанар чансааны хэмжүүр


Хуульт ёс болон үндэсний эрх ашгаа уландаа гишгэн дээд зэргээр танхайрч буй эрх мэдэлтнүүдэд дээрх зүйлс огт хамаагүй байгаа нь үнэн. Өнөөгийн төр хууль тогтоомжоо хэрэгжүүлж чадахгүй ба хүсэхгүй байгаа нь ч бас бодит зүйл. Гэхдээ үүнийг үндсээр нь өөрчлөх боломж монголчуудад бий.
Оюу Толгойн асуудал Монголын улстөрчдийн жинхэнэ нүүр царай, дүр төрхийг ард түмэнд олон удаа маш тод таниулж өгсөн гэж хэлж болно. Энэ хатуу шалгуур, сорилтыг ноён нуруутай давж чадсан хүмүүс л цаашид итгэл даах чадвартай гэдгийг иргэд анзаарсан болов уу.


Удахгүй болох сонгуулийн дүнд ард түмний төлөө ажилладаг хүчирхэг төр бүрэлдэн тогтож, хуульт ёсыг эрхэмлэн дээдэлж, чандлан мөрдөж эхлэх аваас Оюу Толгойн гэрээ хүчин төгөлдөр бус гэдгийг албан ёсоор зарлан мэдэгдэж, цоо шинэ гэрээ хийх үйл явц өрнөх биз ээ.


Тэгсэн цагт гайхамшигт Оюу Толгойгоо алдчихлаа, цөлмүүлчихлээ, ашиг багатай гэрээ хийчихлээ хэмээн үеийн үед харамсах зовлонгоос монголчууд эгнэгт ангижирна.
Нэн хариуцлагагүй, уг чанартаа эх орныхоо эрх ашгаас урвасан албан тушаалтнуудын хар гайгаар бий болсон мухардмал байдлын хор хохирол, үр дагаврыг монголчууд олон үеэрээ амсан үүрч, зовж зүдрэх аюул сарнин арилна. Улс орноо нуман тулгуурт оруулсан гэмт этгээдүүд “Оюу Толгойн Трибунал”-аар бүрэн илчлэгдэнэ.


Анхны хөрөнгө оруулалтын хэмжээ 2007 онд 2,7 тэрбум доллар байснаа ямар учраас бараг 2 дахин нэмэгдэв? Говийн бүсийн суурь (дэд) бүтцийг хэрхэн бий болгох вэ? хаана, яаж орчин үеийн хот,тосгон байгуулах вэ? гэх мэт тулгамдсан олон асуудлыг Монголынхоо дээд эрх ашигт нийцүүлэн ном ёсоор нь нэгд нэгэнгүй нягтлан шийдэж таарна.


Товчхондоо, монголчууд эргэлтийн шинж чанартай энэ цаг үед хүч,санаагаа нэгтгэж сонголтоо зөв хийж чадвал Оюу Толгой болон бусад баялагтаа жинхэнэ ёсоор эзэн болж улс,үндэстнээ авран хамгаалах, хөгжүүлэх нөр их ажлаа шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр оновчтой явуулах боломж байна.


“Ирээдүйтэй хөгжил” зөвлөлийг үүсгэн байгуулагч


Р.Эрхэм

Капитализмын сөнөлт буюу Карл Марксын зөв байжээ

Дэлхий даяар хүмүүс бүсээ чангалах бодлогынэсрэг тэмцэн, хүний үндсэн эрх болох, санаа бодлын эрх чөлөөг хязгаарлах гэсэн эрх мэдэлтнүүдийн дайралтыг няцаан,босон зогсож үгээ айлгүй хэлэн эсэргүүцлээ илэрхийлж байна. Египетийн хувьсгалын дөлөөс хүч аван зориг орсон Их эсэргүүцлийн давалгаа нэгэнт даян дэлхийг эзэмдэн бүрхжээ.


Өнөөдөр Өөр ертөнц бий болох боломжтой боллоо. Франкфурт сонины нэрт эрхлэгч Ф.Шимахер “Зүүний үзэл зөв байсан гэдэгт би итгэж эхэлж байна…” гэж өөрийн сониндоо бичсэн нь Карл Маркс дахин ялалтын маршаа эхлүүлсэний баталгаа юм. Түүний социалист хамтын ардчилсан үзлийг, нуран унаж байгаа Капитализмын оронд тавин хэрэглэхийг нийт олонхи хүсэж эхэлжээ.Капитализм буюу одоогийн Монголын замнаж байгаа үзэл яагаад нуран бутарч байгааг товч авч үзье.
Чөлөөт зах зээлийн систем үүссэн цагаасаа хойш үргэлж хямрал дагуулж ирсэн.

Анхны, 1637 оны Тулпенкризел буюу Цэцэгний хямралаар бүх л Голланд улсын эдийн засаг өвдөг сөхрөн, аж үйлдвэрт нь хүнд хохирол учруулсанаас эхлээд, Капитализмтай нас чацуу 200 жилийн түүхтэй агуу Lehmans Brother компаныг түүхээс арчин алга болгосон 2008 оны хямрал,өнөөдөр хүртэл Дэлхийн банк санхүүг нийтээр нь чичиргэн бүх л Европын зооныг сандаргаж байгаа билээ.


Би эдийн засгийн хичээл дээр...Чөлөөт зах зээлийн систем бол өөрөө өөрийгөө зохицуулдаг “Үл үзэгдэгч эдийн засгийн гар” хямралын үед орж ирэн хэцүү байдлыг зогсоож, засан залруулдаг алдаагүй механизм гэж заалгаж байсан юм. Тэгэхлээр тэр худлаа болж таарч байна?!
Тийм гэдгийг үе үед болсон, хүн төрөлхтөнд гай авчирдаг тэр олон эдийн засгийн хямралууд гэрчилж байна. Капитализм өөрийн бий болсон асуудлуудаа шийдэх чадваргүй гэдгээ дэлхийд хэдийнээ хэллээ.


Энэ системийг аврах амьтай голтой үлдээх гэж бүхий л олон улсын нэрт эдийн засагчид, улс төрийн лидерүүд хамтдаа хичээж толгойгоо гашилгаж сууна. Яагаад гэвэл бүгд хоорондо холбоотой нэг нь нурвал бүгд хамтдаа хөтлөлцөн нуран унахаа тэд мэдэж байна, өөр үгээр...нэг завин дээр бүгд сууж байгаа тул живбэл бүгд гүн рүү цугтаа явах учраас. Гэвч тэд энэ үхлүүт өвчтөнийг аварч чадах болов уу?


Итгэл алдаж найдлагаар тоглосон Банкуудаа аврахын тулд хямралд орсон аж үйлдвэрийн орнууд дахин их хэмжээний зээл авхаас өөр арга үлдээгүй. Харамсалтай нь тэд өмнө нь бас их хэмжээний өртэй байсан. Тэд олон жил, эдийн засгийн Өсөлтөөс үүдэлтэй, татварын бодлогоор хуримтлагдсан мөнгөөрөө өрөө дарчихна гэж найдаж байсан нь талаар болов. Эдийн засгийн Өсөлт байгаагүй, Татвар авч чадаагүй, Өр нь улам нэмэгдсэн. Ингэж их өрийн хямрал эхэлжээ.
Санхүүгийн салбар, Банкууд, Өрнүүд. Учир нь хүсэн хүлээсэн боловч нэг л ирж өгөхгүй байгаа мөрөөдлийн, эдийн засгийн Өсөлтөнд гол асуудал байгаа юм.
Дэлхийн нөөц боломж ресурс хязгаартай. Байнгын эдийн засгийн Өсөлт бол хэзээ ч боломжгүй зүйл юм. Үүнийг ч эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан, Хавдарын өвчний жишээн дээр баталж байдаг. Хорт Хавдарын эсүүд хяналтгүй өссөөр эцэст нь тэд бүх л бие организмыг хямруулан үхэлд хүргэдэг.
Энэ гурван жилд, хүндрэлд өртсөн улс гүрнүүдийн Хямралыг зогсоох арга хэмжээнүүд, тухайн улсад эдийн засгийн Өсөлтийг бий болгох гэсэн оролдлогууд юм. Германы, Америкийн, Японы засгийн газрууд татвараа бууруулан, санхүүгийн нэмэлт олгох, шинийг авсны шагнал гэх мэт хүн амын худалдан авах чадварыг дээшлүүлэхэд чиглэсэн.


Магадгүй гайхалтай явдал болж, хүмүүс шинэ юм худалдан авч, үйлдвэрлэл өсөж болох юм. Эсвэл Энэтхэгчүүд, Хятадууд гэнэт баяжин, шинэ автомашин, ахуйн хэрэглээний техникийг авах чадвартай болцгоож. Эсвэл хэн нэгэн...хүн болгоны авахыг хүсэх шуугиан тарьсан шинэ бүтээгдэхүүн нээж, жишээлбэл гар утсаа ашиглан нисэж чаддаг болох ч юмуу, тэгсэнээрээ зах зээлийг хөдөлгөөнд оруулах.


Эс тэгвээс, аж үйлдвэрийн улсуудад хоёрхон зам үлдсэн байна. Эхнийх, амь тариа буюу одоогийнх шигээ дахин өр тавин, дахин зардлаа нэмэгдүүлэн үйлдвэрлэлээ амь голтой байлгахын тулд ямар ч үнээр хамаагүй Өсөлтийг бий болгох.

2 дахь хувилбар НУРАН УНАХ.


Капитализм нь бүх хүний эрх тэгш байдлыг үгүйсгэдэг. Хүний эрх, хүний нэр хүнд гэж бичдэг боловч тэр нь зөвхөн цаасан дээр үлдэж амьдрал дээр хэрэгждэггүй. Яагаад гэвэл бид өнөөдрийг хүртэл газар, ус бүтээн байгуулалтыг хувийн өмч байна гэсэнд итгэдэгт байгаа юм. Гэтэл энэ дэлхий гариг дээр байгаа юмс болгон түүн дээр амьдарч байгаа хүн бүхэнд адил тэнцүү хамааралтай.


Зөвхөн ашгийн төлөө явсан, амин сүнс нь болох Банкны хүүн дээр тогтсон энэ системийн үр дүнд: баян 5000 хүний хөрөнгө, ядуу 500 сая хүний хөрөнгөтэй тэнцэж байгаа нь шударга бус хуваарилалт явагддагийг баталж, энэ нь олонхийн зөв буюу “Ардчилсан” гэдэг нийгэмд өчүүхэн ч таарахгүй байна.
За яах вэ...Дэлхийг мөнгө удирдаж байж болно. Тэгвэл Мөнгө, маш муу чадваргүй удирдагч юм.

Дэлхийд ийм байхад Монголд юу болж байна?


Юу болж байгааг Та бид өдөр бүр харж, амьд гэрч болон биеэрээ мэдэрч, сэтгэл өвдөж зүрхэндээ уйлж байна. Дэлхийд хямрал болсны дараа санхүүгийн систем нь их хэмжээний цаасан мөнгө хэвлэн гаргаж, зохиомлоор түр зуурын завсарлага авдаг...Гэтэл Монгол орны хямрал 1991 оны ардчилсан гэх хувьсгалаас хойш өдөр бүр, сар бүр, жил бүр, мөч бүр үргэлжилж, Монгол хүн цаг тутамд шаналан зовж байна.Тэд ажилтай, гачигдах зүйл багатай, нэр төртэй, ирээдүйдээ итгэлтэй амьдарч байсан сайхан Ард түмнийг, ажилгүй болгож...Одоо та нар зах зээлд орсон, Хулгай хийж худлаа ярьцгаа! Гэж бүгдийг гудамжинд гутамшигтайгаар хөөн гаргасан.


Нийт олноороо бий болгосон 70 жилийн бүтээн байгуулалтыг хэсэгхэн зальтай овжин нь тонон дээрэмдэж... Улсын хөрөнгийг хурдан Хувьчилж, Хувь хүнийх болох ёстой, тэгвэл зах зээл өөрөө болдог гэсэн буруу капитализмын шийдлээр явсны үр дүнд, хүн амын 1%-д ашиг олох үүд нээгдэж, олонхи буюу 99% нь өөрсдөө бүтээн байгуулсан нийтийн баялгаас хүртээгүй хоосон хоцорчээ.Марс гариг руу нисэх гэж бусад улс бэлтгэлээ базаан төлөвлөж байхад, 21-р зуунд бид тэдэнтэй хамт амьдарч байж, Монголчууд ичгүүртэйгээр модон жорлондоо бааж, данхтай усаар биеэ угаасан дундад зууны үерүү буцан иржээ.Монгол улс хөгжих биш улам дордож үүнээс илүү доошоо унана гэж байхгүй болж, бид ёроолд нь хүрсэн байна.Түүхэндээ энэ цаг “Уналтын харанхуй 22 жил” “Монгол хүн доромжлуулан доройтсон 22 жил” гэж хамгийн муугаар үлдэнэ.

Одоо бид үхэж босохын эгзэгтэй түүхэн мөчид ирсэн байна. Монгол улс ямар замаар явах вэ?


Англо-Саксоны сонгодог Капитализмын хэлбэр болох чөлөөт зах зээлийн модел гүн хямралаас гарч чадахгүй амь тэмцэнэ. Үүнийг бид Америк, Англид харж байна.
Нөгөө талаас Капитализмын континентал хэлбэр болох их хэмжээний халамжийн бодлого нь их диффецит, ажилгүйдлийг бий болгон сүйрдгийг үзлээ. Энэ бол Грек, Итали, Португаль. Тэгэхлээр энэ хэлбэр бас л ажиллахгүй нь.Бид шинэ, хамгийн зөв болгоныг хослуулсан,дэлхийд жишээ болох Монгол замаар явна.

Эхлээд бид хуучин тогтолцоог авч үлдэхийг янз бүрээр оролдож байгаа Ард түмнийг нохой шиг амьдруулж доромжилсонМАНАН-гийн төрд шургалсан луйварчдыг ховхлон хаяна. Энэ процессийг юу ч зогсоож чадахгүй.


Хүн төрөлхтний нийтлэг хэрэгцээ рүү чиглэсэн Ашиг олохын тулд биш, Хамтын хүнлэг нийгмийг бий болгоно.
Монгол Хүн гэсэн өндөр нэрийг унагаахгүй: хангалттай хоол ундтай, тохилог амьдрах боломжтой орон сууц, эрүүл мэндийн хамгаалалт, аюулгүй орчинд маргааш ажилгүй болчихно гэж айхгүй, баталгаатай хөдөлмөрлөх боломж, сурч боловсрон мэдэн дээшлэх, соёл урлаг үзэн чөлөөт орчингоо бүрдүүлж чадахаар мөн гэр бүлдээ цаг гаргах боломжтой Эрүүл амьдралыг бий болгоно. Ийм наад захын хүний үндсэн хэрэгцээг бид хуульчилж өгч, нэг ч Монгол хүнийг үлдээхгүй мөрдүүлэх болно.
Төрөөс зохицуулсан хамтын эдийн засгийг бүрдүүлж, аж үйлдвэрийг үргэлжийн хямралд оруулахгүйн тулд чөлөөт зах зээлийн хуулиудын аянд шидэхгүй, төрийн оролцоотой төлөвлөх хэрэгтэй зүйл байдаг гэдэг нь Скандинавын орнуудад харуулж байна.Тэгэхлээр ардчилалтай хослуулан төлөвлөж нийт Ард олны амьдралын нөхцлийг байнга сайжруулна.Улс төрч Эдмунд Буркегийн хэлсэн “Муу муухайг цэцэглүүлэхийн тулд сайнууд юм хийхгүй байхад болно” гэдэг үгийг үргэлж санан, Сайнууд болох мэдлэгтэй, чадвартай зоригтой Монгол хүмүүс хурдан хөдөлж юмаа хийе.


Бусдыг үргэлж дуурайсан алдаанаасаа хатуу суралцаж, зөвхөн зөв замаа урдаа тод харан, бид өөрсдөөрөө бахархан, нуруу цэх, тэргүүн өндөр байж энэ Улс орныг хэн нэгэн нь өөр болгочихно гэж найдахгүй, Чамаас өөр энэ улсад хэн ч байхгүй гэдгийг ойлгож, энэ Үндэстний Өнөөдөр, Өчигдөр, Ирээдүй... зөвхөн ЧИ гэдгийг ухаарч Эх орноо-Ижий нутгаа үхлээс нь хамгаалъя!


...Дэлхийд жишиг болох Монголын түүхээ бид өөрсдөө бичнэ. Энийг бид сонгох үлдлээ. Ирцгээ нэгдэцгээ.


Судлаач Д.Даш


31 сэтгэгдэл харуулж байна

Sonirholtoi oilgomjtoi bichsen baina,zohiogchtoi olon talaar bodol niilj bain...odoo er haa saagui eserguuzliin jagsaal bolj,delhii neeree hund uvchtun shig uvchin huuchin sedersen emenelgt baiga met hyamralaas garahaa bailaa,Mongol bas l ter zamaar yavaad humuus n yaduursan n unen shu...odoo ene banknii ariljaani huug hardaa,iim zeel avsan hun zeeleese ashgaa avch chadahgui...

ingeneer, 2012-04-02 09:24:03, 49.0.185.215Хариу бичих

барууны зарим улс гүрнүүд социалист демократ замаар замнаж байгаа ч, Хятад коммунизмаар, гэхдээ бас ардчилж байгаа социализм гэсэн байхаа тэгсэн ч гэсэн зүгээр байна уу гэвэл үгүй шүү дээ. Бас л бөөн хямрал. Ил хэлж байна, зарим нь хэлэхгүй байгаа. Яах учраа олохгүй ч байна.

, 2012-04-02 18:18:25, 49.0.191.1

aziin china cotsializm harin ovoo bolood baigaa yum bish yy

bat, 2012-04-02 09:25:01, 70.236.35.17Хариу бичих

bid zaaval gadniixang alia salbadai shig dagax estoi yum yy , mongol yxaan ovog deedesiin maani syrgaali l bidnii zamnax zam ...gazar nytgaa yxlaa geed bid yutai yldex yum be .baaxan tom xooson nyxtei l yldne dee ys ch ygyi , ovs yrgamal mod ch ygyi elsen dynd amidrax yy.

sanaa, 2012-04-02 09:40:49, 182.160.55.226Хариу бичих

HARIN TIIM ENE KAPITALIST ZAMAAR YAVBAL MONGOL DAYARA TOM USAAR DUURSEN HOOSON NUHNUUD,ERGELT BUZALTGUI BOHIRLOGDSON BAIGALI ORCHIN,DEER N OLIGARHUUD URAN OLBORLOJ ATOMIN TSAHILGAN BARIJ HAYAGDALIIG N BULAH GEED BAIGA BIZ DE...TEHEER DUNDAJ NASLALT DELHIID HAMGIIN BAGA HAVDAR TUSZGAASAN HARANHUI YADUU ARD TUMEN L ULDENE...IREDUI IIM L BAINA

Baysaa, 2012-04-02 10:11:55, 203.91.118.190Хариу бичих

Uul ni 3 saya ch hurehgui heduulhenee yumsan. Soc-d ni ch bai, cap-d ch bai, alind ni ch amidarch baisan bidnees oorsdoos shaltgaalah zuil ih baina aa...Het tuilshirdag zangaasaa ehleed archij hayah zuiluud mash olon baina...Cap-d shiljeed sainiig ni duuraih yostoi baital bid muu muuhai gesen bolgoniig ni yamar hurdan duuraij baina vee? Bid uhamsartaa oorchlolt hiihgui l bol yamar saihan "-ism" baisan bidend zohihgui. Ondor hogjiltei ornuud Shinjleh uhaanaar damjuulan hogjild hureed baigaag ni harsaar baij, shinjleh uhaaniig ni orhiod ter ulsuudad baidag bohir buhniig ni duuraih yum...

?, 2012-04-02 10:26:24, 67.55.47.86Хариу бичих

муу юмыг заалтгүй мэдчих юм. Харин хэрэгтэй юманд цаг их ордог, анхаарал шаарддаг, нилээд мэрийж, өөрийгөө чилээх хэрэг гарах байх л даа. Залхуураад байна уу даа?

ЦАГИЙН АЯС, 2012-04-02 18:22:54, 49.0.191.1

demjij bn

, 2012-04-02 11:08:03, 166.147.108.26Хариу бичих

Uuul n ih sain bichej gol n ene hunii bichsen zuilsiig demjij huleen avah buur naanadaj oilgoh humuus baina uu?...Mongol ene niigem chin hog tuusen,arhi uusan,zaluus n 24 tsag pc togloson hun surgiin zugluulga boljee,edend uurchilj saijrah chadvar,ene niigem zagad bolohguig olj haraj chadah humuus uldsen bolov uu,Mongol uls sunuj baina gesen unen shu

erdemten, 2012-04-02 11:12:13, 124.158.90.4Хариу бичих

uul n heduulee saihan amidrah bolomj baina. getel NAM gej SHUNAL-ii buleg tolgoi deer garch suuchihaad teer bolood baina. NAM HEND HEREGTEI YUM bugdii n tatan buulgah heregtei,Namiinhaa huniig ajild avna, oor nam bol bolovsroltoi, medlegtei baisan ch ajild avahgui. ene arai dendej baina. nam buzar bulai bolgonii uur uurhai bolson baina.Gishuunchileliig boliulj.,bair sav. horongo mongo, oron toond limit togtooh. namd ogoh handiviig todorhoi bolgoh zereg arga hemjee avahgui bol nam nereer eh ornii min hudaldaj duuslaa.

, 2012-04-02 11:21:21, 202.179.20.206Хариу бичих

MINI BODOJ BAISAN ZUILSIIG BICHEJ,DELHII DAYARAA JAGSAJ BAINA,UCHIGDUR GERMAND FRANKFURT HOTOD OLON HUNI JAGSAJ KAPITALISMIIG ESERGUUZEJ ,BANKNII RAIONII BAISHIN BARILGUUDIG HAGALJ MURGUULDUN TSAGDAGDA ENGIIN JAGSAGCHDIN HOOROND GARSAN...NIITLELIIG SHUMJLEN DAIRAH HUMUUS MANAID ENE SYSTEM IIG AVCH ULDEH SANATAI BAYACHUUD L BAIH

HAVAR, 2012-04-02 11:21:25, 203.169.49.186Хариу бичих

Цэрэгжсэн зохион байгуулалт л одоо Монголд тохирох байх, цэргийн дарангуйлал биш шүү.Манайх хэдэн сая цэрэгтэй хоёр армиар бүслэгдчихээд байгаа нөхцөлд бусад орон шиг энгийн замаар эдийн засгаа хөгжүүлэх ямар ч боломжгүйг одоо ойлгох цаг болсон.Тэгээд бусад монголчуудаа хэзээ ч мартаж болохгүй ээ, мартвал өөрсдөө сөнөнө шүү.

Панмонголизм, 2012-04-02 12:49:33, 180.235.172.172Хариу бичих

Zuv yag onoj baina...Espanid odoo buun ym bas bolj baina,humuus eserguuzej ym shataaj ajlaa hayaj baina.Italy Grek Portugali Irland geed balarch bndaa.

Unen unen, 2012-04-02 12:54:12, 182.160.24.189Хариу бичих

DEMJIJ BAINA...BARUUNII HUMUUS ILUU MEDEELEL SAITAI BAIDAG BOLHOR,YUND DOTOR YAVAAD BAIGAA DO MEDDEG BOLJEEE TEGED ESERGUUZEJ BN ,50 JILIIN UMNU BOL BAS YUGA OILGOHGUI ZAH ZEELIIN HUULIN DAGUU BUTEGDHUUNIIHE UNIIG BUURUULAHGUI N TULD UILDVERLESEN DALAA RUU CHUULUUDAJ USTGADAG BSAN...IIM L GAJIG KAPITALISM

BATBOLD, 2012-04-02 13:12:39, 202.55.182.82Хариу бичих

mongol ehleed luivarchdda avaad hayachihval,hurdan bosood irne,hunleg niigem bosgoh tom ulsad oroldsonoos dandaa jijig ulsad heregjsen baina ,scandinaw saihan jishee bainda...hol hailgui hajuud hyatadas bas surah ih baina,tanitai sanal neg baina bayarlalaa

baigali, 2012-04-02 13:49:19, 202.179.20.174Хариу бичих

Харгис капитализмын замаар явбал Монгол газар Монгол хүнгүй болно. Манай хамаг баялгийг цөлмөсөн гаднынхан л энд сайхан амьдрах байх.

, 2012-04-02 13:59:52, 180.149.96.114Хариу бичих

sain oilgomjtoi bichej .tiim unen shu hargis kaptalism manaid noerhoj baina...gadniihan bugd ezen suuj bid bugd tedni ajilchid buyu barag bool n gej heleher boljee .ildsen n ongon baigali sunuj hoosn nuhnuud,deer n gulugnusun heden soeolgui yaduu mongolchuud yaanaa da.yaj negdeh uu haan negdeh tanii email hyag yu ve?

barhas, 2012-04-02 14:07:58, 182.160.38.96Хариу бичих

zohiogch ,mini yag bodood uruu ilerhiij medehgui yumiig dajgui tailbarlasan baina.mongold humuus n anzaardaggui mu esvel oilgohguigaasaa hardagchgui baih, delhiigees hed dahin hyamarch baina gej unen heljee songuliar ene daisnuudaa avch hayaj chadah bolov uu,esvel dahiad mongolchuud 10 000 tugrugt huurtagdah baihda shit gej

, 2012-04-02 14:26:10, 202.126.91.198Хариу бичих

dajgui bichej medehgui yumnuudaa medej avlaa,mani met n ajilaa hiiged l uur busad yumand tsag garahgui yum da,ter hoornd buh yum bolod ungurzun baih yum,amidral udur ireh tutam hezuu bolj baina,tanii bichsen ter saihan mongoliig baiguulmaar baina

Jagaa, 2012-04-02 14:48:24, 182.160.30.46Хариу бичих

ARDCHILSAN HUVISGALI GEJ BALAI YUM 1992 ONH HIISNIHEE BALGIIG MONGOLCHUUD AMSAJ BAINA DA.SOZIALISM BAGA ZERGIIN YUMIIG ES TOOZVOL ZUV BAISNIIG BUGD L AAV EEJIN UENHEN YARIDAG

, 2012-04-02 14:58:46, 124.158.90.50Хариу бичих

olon hun ushmaar niitlel baina,hamgiin ehleed MANAN luivarchinguudig zailuulahtai sanal nilj baina.edend il buh zovlongin uchir baigaa gedgiig mongol hun bolgon meddeg boljee

Bolorma, 2012-04-02 15:07:40, 202.55.191.62Хариу бичих

MONGOLIIN HARANHUI DOROMJLOLIIN 22 JIL GEJ ONOJ HELJ...ZUV DEMJIJ BAINA

TUMENJARGAL, 2012-04-02 15:18:37, 182.160.13.183Хариу бичих

dajgui niitlel baina,zuv logigtoi baina,mongold ovoo yum meddeg setguulchid baiga l yum baina

hifi, 2012-04-02 15:25:02, 124.158.90.49Хариу бичих

Estoi amni zorgooroo bursan bn! Delhiin ediin zasgiin hyamrald shal hudlaa tailbar hiisen bn. Hicheel deeree cholot ediin zasag oor oorigo zohitsuuldag gej uzsen gej bn, Naad chini ediin zasgin neg onol, uzel! Praxis deer taarch bga taarahgui ch ugui bga!! sudlaachee arai bologui bnaa!

Germany, 2012-04-02 16:18:12, 134.93.2.133Хариу бичих

zohiogch hudal ym bicheegui bn,chi harin hicheldee muu hun shig baina,edin zasgiin classik kap-d economic invisible hand z-giin bichsen shig tailbarlsan,onol praxis zaaval taarna gej tuiliin ym baihgu,tiim ch bolhoor udur tutamd humuus praxis iig theory giin esreg uur ym gej yaridag...mongol kap aar yavaad yu bolj baigag bugd l harj baiga

Usa, 2012-04-02 17:14:39, 49.0.190.86

zohiogch hudal ym bicheegui bn,chi harin hicheldee muu hun shig baina,edin zasgiin classik kap-d economic invisible hand z-giin bichsen shig tailbarlsan,onol praxis zaaval taarna gej tuiliin ym baihgu,tiim ch bolhoor udur tutamd humuus praxis iig theory giin esreg uur ym gej yaridag...mongol kap aar yavaad yu bolj baigag bugd l harj baiga

Usa, 2012-04-02 17:13:15, 49.0.190.86Хариу бичих

МОНГОЛЧУУДАА! Дахиад л төлөвлөгөөгөө 200 хувиар давуулан биелүүж гавшгайч болох хэрэг гарах нь уу, дээр нь гадаадад аялах боломжгүй. Соц лагерын орон руу шүү дээ. Барууныг бүр ярихаа больёо. Ироня судьбы шиг адилхан хайрцаганд суучихаад л "Бохь есть?" гээд л ирсэн полякаас царай алдаад л.

, 2012-04-02 18:41:39, 49.0.191.1

saihan niitlel bna

Zaya, 2012-04-02 17:32:04, 124.158.94.50Хариу бичих

өдөөн хатгасан муу уршигтай далд санаатай нийтлэл

xocoo, 2012-04-02 17:32:14, 121.101.178.18Хариу бичих

Zuv zuv demjij baina! Mongold odoogiin ardchilal baisnaas deehen ueiin Sozialist niigem ni hamaagui deer. Yadaj yaduu hun tsuuhun. Luivarchid baihgui.

chono, 2012-04-02 17:35:21, 194.230.155.9Хариу бичих

Хуучин соц-ын үе шиг эдийн засаг үйлдвэржилтээ 5 жилээр төлөвлөж хөгждөг Япон, Хятад, Солонгос зэрэг орнууд төлөвлөлтийнхөө дагуу чөлөөт эдийн засгаас зөвхөн өөртөө ашигтайгий нь аваад,дотоодын үйлдвэрлэгчидэд нь ашиггүйг нь хүлээж авахгүй хагас протекционист бодлого явуулдаг нь гадаадынханд таагүй санагддаг ч улсад нь ашигтай болохоор хөгжиж бгаа нь нүдэндээр ил байна. Чөлөөт э/з гэдэг колончилолын бодлогыг эрс эсэргүүцэж байна. Үл үзэгдэгч гар худлаа болохыг монголын ардчилалын 22 жилийн түүх харуулж бн. Авилгалын л үл үзэгдэгч гар л монголд бн